Qazaqta «toǵyz qabat torqadan toqtyshaqtyń terisi artyq» degen sóz bar. Taldaý jasasańyz, osy sózdiń ras ekendigine kóz jetkizesiz. Máselen, teri ótkizip júrgen adamdardyń aıtýyna qaraǵanda, sıyrdyń terisiniń bir kılosy shamamen 300 teńge turatyn kórinedi. Al sıyr terisiniń salmaǵy 20 kılodaı tartady. Sonda bir sıyr terisin satqanda 6 myń teńge paıda kóresiz.
Bul, árıne, óńdelmegen teriniń beretin paıdasy. Al terini durys óńdep, ony iske jarata biletin elder odan 250-300 myń teńgeniń zatyn shyǵarady eken. Demek, durys óńdep, is qyla bilgen jaǵdaıda sıyrdyń terisiniń beretin paıdasy onyń óz qunynan da asyp túspek.
Qoı júni týraly da osylaı deýge bolady. Keńes Odaǵy kezinde Qazaqstannyń avstralııalyq merınos qoılaryn molynan ósirgeni belgili. Tańdaý nege ózimizdiń qylshyq júndi qoılarǵa emes, halyq arasynda «aq qoı» atalyp ketken bııazy júndi merınos qoılaryna túsirildi? Sebebi túpkilikti ónimge (máselen, erlerdiń kostıým-shalbarlary men sándi áıelder kıimine, sıgeıka tondarǵa, baǵaly aıaq kıimderge) qol jetkizgen kezde qoıdyń júni onyń óz baǵasynan birneshe ese qymbat bolyp shyqty.
О́kinishke qaraı, biz qazir «jibekti túte almaǵan jún qylady» degendeı, mal júni men terisin bosqa rásýa etip, dalaǵa tastap jatyrmyz. Buǵan kim kináli?
Is basyndaǵy keıbir sheneýnikterdiń sózine sensek, buǵan halyqtyń ózi kináli sekildi. «О́zińiz bilesiz, qazir maldyń kóbi jekemenshiktiń qolynda ǵoı. Al jekemenshiktegiler soıǵan kezde mal terisin durys sypyrmaıdy. Oǵan pyshaq tıgizedi, qan aralastyrady. Terini sypyrǵannan keıin ony durystap tuzdap, kerip keptirýdi de bilmeıdi. Osydan teri qurysyp qatyp qalady. Al mundaı terini zaýyt, fabrıkalar ala qoımaıdy», deıdi olar.
Bir qarasańyz, myqty ýáj. «Áı, qazaǵym-aı!» dep taǵy da san soǵýǵa týra keledi. Biraq osydan júz jyldaı ýaqyt buryn óz elinen baýyrlas Túrkııa memleketine bosyp barǵan qazaqtar nege atalǵan memlekette teri-bylǵary óndirisiniń jolǵa qoıylýyna úlken úles qosa aldy. Kóptegen túrikter osy kásipti qazaqtardan úırengen joq pa edi?! Al endi qazir teri-bylǵary óńdep, odan kıim tigýden Túrkııa qaı deńgeıde, biz qaı deńgeıdemiz?!
Mal terisiniń durys paıdalanylmaıtyndyǵyna memleketti de kinálaı almaımyz. О́ıtkeni memleket aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qarjyny aıamaı tógip-aq jatyr. Májilistiń vıse-spıkeri Vladımır Bojkonyń deregi boıynsha sońǵy 3 jylda aýyl sharýashylyǵyn sýbsıdııalaýǵa bıýdjetten 498,6 mıllıard teńge bólingen. О́kinishke qaraı, ol qarjydan durys qaıtarym bolmaı otyr.
Demek, isti ilgeri jyljytýǵa sheneýnikterde durys nıet joq. Áıtpese, halyq – áli de sol halyq. Kóbimiz atakásipten qol úzip kete qoıǵamyz joq. Tek qolda bar terini durys baǵalatyp, ótkize almaı dal bolamyz da, qazaq eliniń ishine kelip, aına men ıne, sabyn men sháı taratyp, solarǵa teri aıyrbastap alatyn baıaǵynyń tatar saýdagerlerindeı álekedeı jalanǵan deldaldarǵa birer myń teńgege arzanǵa berip qutylamyz. Endi osydan týyndaıtyn búgingi kúnniń kartınasyna qarańyz.
Jýyqta Parlament Májilisinde ótken Úkimet saǵatynda elimizde jylma-jyl 7,8 mıllıon dana mal terisi óndirilse, onyń tek 2 paıyzy ǵana óńdeletindigi týraly málimet berildi. Mine, sondyqtan da mal terilerin óńdeıtin 5 zaýyttyń óndiristik qýattarynyń 5,5 paıyzy ǵana paıdalanylady eken. Taǵy da sol Vladımır Bojkonyń aıtýy boıynsha, bizdegi mal terilerin óńdeıtin zaýyttardyń barlyǵy «qııý» tehnologııasymen jumys isteıdi. Júndi iriktep óńdeý isi de jolǵa qoıylmaǵan. Bir qyzyǵy, ózimizdegi zaýyttar shıkizatqa zárý bolyp otyrǵanda, halyq qolyndaǵy jún men terini deldaldar arzan baǵaǵa jınap alyp, Qytaıǵa jóneltetin kórinedi. Aınalamyzdaǵy elderdiń barlyǵy jún men terini shıkizat kúıinde shetke shyǵarýǵa tyıym salsa, bizde bul jumys kóktep tur. Mine, másele qaıda jatyr...
Osy problemany eptep te bolsyn eńserý úshin elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi aldaǵy ýaqytta jún jınaýmen aınalysatyn – 30, teri jınaýmen aınalysatyn 135 daıyndaý pýnktin ashýdy kózdep otyrǵany aıtyldy. Sondaı-aq júnniń barlyq túrlerin keshendi óńdeýden ótkize alatyn 1 zaýyt salyp, qazirgi jumys istep turǵan eki kásiporyndy qaıta jańǵyrtpaq.
Bul jospardy durys deıik, biraq olar jospar kúıinde qalyp ketpese jarady. О́ıtkeni 2011 jyldyń sońynda iske qosyldy dep eseptelgen Semeıdegi teri-bylǵary ónimderi kombınaty birese qarjynyń tapshylyǵynan, birese shıkizattyń joqtyǵynan áli de durys jumys yrǵaǵyna túse almaı kele jatqandyǵy jıi sóz bolýda.
Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»