Qazaqstanda et baǵasy ne sebepti qymbattady?

Máselen, Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń baspasóz qyzmeti taratqan málimetterge nazar aýdarsaq, ústimizdegi jyldyń qańtar-qyrkúıek aılarynda jalpy azyq-túlik ónimderiniń baǵasy 3,1 paıyzǵa qymbattaǵanda, qoı etiniń baǵasy – 12,7 paıyzǵa, sıyr eti – 12,6 paıyzǵa, konservilengen sút – 9,2 paıyzǵa, kartop – 8,4 paıyzǵa, kondıterlik ónimder – 8, sary maı – 7,6 paıyzǵa, jylqy etiniń baǵasy 7,5 paıyzǵa kóterilgen.

Sonymen halqynyń úshten bir bóligi mal ósirýmen aınalysatyn, mal sharýashylyǵyn atakásip dep sanaıtyn Qazaqstanda basqa emes, et baǵasy sharyqtap tur dep aıtýǵa bolady. Al buǵan ne sebep?

Bylaı qarasańyz, et baǵasynyń bulaısha kóterilýine naqty bir sebep joq sekildi de kórinedi. О́ıtkeni Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi mamandarynyń sózimen aıtsaq, elimizde mal sharýashylyǵy jaqsy qarqynmen damyp kele jatyr. Mal sharýashylyǵyn damytý úshin jasap jatqan memleket qoldaýy da burnaǵy jyldarmen salystyrǵanda áldeqaıda kúsheıe túsken. Onyń ústine, aýyl sharýashylyǵyn, sonyń ishinde mal sharýashylyǵyn damytý baǵytynda sońǵy bir-eki jyldyń ishinde jańa baǵdarlama da qabyldandy. Osy jýyqta ǵana sala boıynsha mańyzdy baǵyttardy basymdyqpen damytýdyń jol kartalary ázirlenip, olar Úkimette qoldaýǵa ıe bolyp, Parlament Májilisine tanystyryldy. Munyń syrtynda, jeke úı sharýashylyqtaryn kooperatıvterge biriktirý jumystary da qyzý túrde júrgizilýde. Kooperatıvke birikken úı sharýashylyqtary burynǵydaı ónim alýshyny izdep, áýre bolmaıtyn boldy. Olardyń qoldaryndaǵy et pen sútti jınap alý úshin árbir úlken aýyldan qajetti tehnıkalyq quraldarmen jabdyqtalǵan qabyldaý pýnktteri uıymdastyrylýda. Tipti bul iste mınıstrlik josparlaǵannan da oza shaýyp, 2017 jyldyń 1 qazanyndaǵy jaǵdaı boıynsha jyldyń basynan bas­tap 745 kooperatıv quryldy.

 Bylaısha aıtqanda, jumys joq emes, bar. Nátıje de joq emes sekildi. Jýyqta bolyp ótken Úkimet otyrysynda Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstri Qaırat Aıtýǵanovtyń elimizdiń agro­ónerkásip keshenin damytýǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamanyń 9 aılyq qorytyndysy týraly baıandamasynda aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemi 2017 jylǵy qańtar-qyrkúıek aılarynda ótken jylǵy osy kezeń­men salystyrǵanda 1,9 paıyzǵa, sonyń ishinde tamaq ónimderi óndirisi 5,3 pa­ıyzǵa, mal sharýashylyǵy ónimderi 3,3 pa­ıyzǵa artqandyǵy aıtyldy.

Eger osy derekter ras bolsa, elimiz­­diń naryǵyndaǵy azyq-túlik ónimderi­niń, sonyń ishinde aýyldyń ár adamy óndirip jatqan et pen súttiń baǵasy kóterilýdiń ornyna, tipti tómendemeı-aq qoısyn, óz qalpynda saqtalýy tıis edi. Biraq olaı bolmaı otyr. Eń bir qy­zyǵy, basqa ónimder emes, ettiń baǵasy sharyqtaı kóterilip otyr. Nege?

Osy suraqqa jaýap taba almaı, biraz adamdar qazir bas qatyrýda. Tipti mınıstrliktiń keltirgen derekterine senimsizdikpen qaraıtyndar da bar. Máselen, jýyqta Parlament Má­ji­lisinde «Agroónerkásiptik keshendi memlekettik qoldaýdyń jańa ba­ǵyttary men otandyq agrobıznestiń básekege qabilettiligin arttyrý pers­pektıvalary» degen taqyryppen ótken «Úkimet saǵatynda» Máji­listiń vıse-spıkeri Vladımır Boj­ko mınıstrliktiń jaýapty qyzmet­ker­lerine qaratyp, «ertegi aıtpań­darshy» degen sózdi aıtyp saldy. 

Árıne, ashynǵannan aıtylǵan sóz. О́ıtkeni joǵaryda aıtqanymyzdaı, mınıstrlik mamandarynyń keltir­gen derekteri boıynsha elimizdiń aýyl sharýashylyǵy qarqyndy damyp keledi. Osyǵan senseń, bolasha­ǵymyz tipti jarqyn sekildi.

Biraq ókinishke qaraı, agroóner­kásip keshenimiz qamtamasyz etetin eldiń azyq-túlik rynogyndaǵy kórinis budan múldem bólek. Azyq-túlik baǵalary aıdan aıǵa qym­bat­taı túsýde. Bıyl halyq kóbirek tu­ty­natyn kartopty mol al­dyq dep jar salyp jatyrmyz, al onyń baǵasy delıkates taǵam­nyń baǵasyna aınalyp barady. Jumyr­t­qanyń baǵasy bolsa taýyq­tyń óz baǵasyna taqap qaldy. Al en­di sóz bolyp otyrǵan et baǵasy­na kelsek, onyń qymbattaýy jóni­nen biz óz odaqtastarymyz – Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq keńistik elderiniń bárinen basyp ozyp, qara úzip alda kele jatyrmyz. Osy faktige nazar aýdarǵan ranking.kz agenttiginiń málimetteri boıynsha ústimizdegi jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda Qazaqstannyń saýda dúkenderindegi et baǵasy 6,1 paıyzǵa qymbattaǵanda, bul kórsetkish Armenııada – 3,7 paıyzdy, Qyrǵyzstanda – 3,2 paıyzdy, Reseıde 0,1 paıyzdy quraǵan. Al Belarýs elinde kerisinshe 2 paıyzǵa arzandaǵan. 

Osyǵan qarap bálkim biz ettiń bárin syrtqa jóneltip jatqan shyǵarmyz degen oı týyp qalýy da múmkin. Joq, olaı emes eken. Jýr­nalıst Sergeı Býıanovtyń «QazaqZerno» saıtyn­da­ǵy maqala­synda keltirgen derekterge qara­ǵanda, ótken jyldyń segiz aıynda Qazaqstan 7,9 myń tonna et pen etten jasalǵan ónimder eksporttasa, ústimizdegi jyldyń osy merziminde bul kórsetkish 5,2 myń tonnany ǵana qura­ǵan. Qysqasy, et eksportynyń kóle­mi artýdyń ornyna tómendeı túsken. Bul jóninde S. Býıanov óz maqa­lasynda bylaı dep jazypty:

«Osydan biraz buryn Aýyl sharýa­­shylyǵy mınıstrliginiń mal sharýashylyǵy departamentiniń dırektory Azamat Saǵynbaev et eksporty jónindegi jospardyń oryn­dalmaǵandyǵyn málim etti. Jospar boıynsha jyl ishinde 10 myń tonna et shetke jóneltilýi qajet bolsa, qazirgi kúni onyń 3,4 myń tonnasy ǵana jóneltilgen. Bul – jospardyń 34 paıyzy ǵana. Mine, osy jóninde keltirgen sheneýniktiń ýáji de óte qyzyq: «Bizdiń negizgi rynok – Reseı Federasııasy. Onda rýbl kóterilip ketti de, bizdiń sıyr etimiz baǵa jóninen básekege qabi­letsiz bolyp qaldy», deıdi A.Saǵym­baev. Reseı valıýtasy baǵa­my­nyń óskendigi qazaqstandyq taýar­dyń básekege qabilettigin qalaısha nasharlata alady? Muny birde-bir ekonomıst túsindirip bere almaıdy. О́ıtkeni bári kersinshe bolatyndyǵy bárimizge túsinikti: teńgeniń álsiregeni qazaqstandyq eksporttaýshylardyń oń jambasyna dóp kelmek. Tek satatyn zat bol­syn deńiz. Naǵyz problema da mine, osynda tur. Al muny bizdiń Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrligi kórgi­si kel­meıtindeı», dep jazady jýrnalıst.

Et eksporty jónindegi áńgimege kelgende, Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń osydan 6 jyl buryn jasa­ǵan jospary eriksiz eske túsedi. Jospar boıynsha Qazaqstan 2016 jyly Reseıge 60 myń tonna et eksporttaýy tıis edi. Osy jos­pardy oryndaý úshin «QazAgro» holdıngi 2011 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynda múıizdi iri qara etiniń eksporttyq áleýetin damytý» atty aýqymdy joba ázirledi. Bul jobanyń basty maqsatynyń biri 2020 jylǵa taman elimizden syrtqa shyǵarylatyn et eksportynyń kólemin 180 myń tonnaǵa deıin jetkizý boldy. Osy jobany oryndaý úshin eń áýeli shetelderden asyl tuqymdy iri qara malyn tasymaldap ákelýge keń jol ashyldy. О́ıtkeni bul jobany oryndaýǵa bıýdjetten mıllıardtaǵan teńge qarjy jum­saldy. Sheteldik asyl tuqymdy mal­dardyń ózimizdikine qaraǵanda álde­qaıda qymbat turatyny túsi­nikti. Onyń ústine, ol maldar shetelderden kóbinese ushaqpen tasymaldanyp ákelindi. Keńes Odaǵy kezinde Qazaqstanda qoı sanyn 50 mıllıon­ǵa jetkizemiz degen uran bolyp, Aýstralııa úkimeti Qazaqstanǵa «josparlary­ńyz­dy oryndaý úshin qoıdy tegin beremiz, tek ony óz kúshterińizben tasyp áketińizder» degende, sol kezdegi aýyl sharýashylyǵynyń basshylary mundaı qadamǵa bara almaǵan eken. Sebebi, esepteı kelgende, tasymal shyǵyny qoıdyń óz baǵasynan artyp ketken. Al táýelsiz elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ondaı qadamǵa bardy. Tipti tasymal shyǵynyn bylaı qoıyp, maldyń ózin qymbat baǵaǵa satyp alýǵa týra kelgen jaǵdaıǵa da kedergi bolǵan joq.

Aqyry ne boldy? Bıýdjettiń mıl­lıardtaǵan teńge qarjysy shyqty. Bastapqy eki jyldyń ózinde shetelderden qymbat baǵaly asyl tuqymdy 40,5 myń iri qara mal tasymaldanyp ákelindi. Ushaqpen. Sonymen birge ertegideı kóringen 2016 jyl da kelip, ótip ketti. Sonymen nátıje ne boldy? 2016 jylǵa belgilengen 60 myń tonna sıyr etin eksporttaı aldyq pa? Joq. 60 myń tonnany aıtasyz, 6 myń tonna et eksporttaýǵa jaǵdaı zorǵa jetti. Jospar boıynsha et eksporty jóninde artqan áleýetimiz qaıda sonda? Qaıda ekeni belgisiz. Sonda muny ertegi demegende ne deımiz?! Halqymyz «Et jaryqtyq jeseń tisińe kiredi, jemeseń túsińe kiredi» deýshi edi. Ras eken. Bári de kórgen tústeı bolyp qaldy.

Qazir endi etti eksporttaýdy qoıyp, óz halqymyzdy onymen qamtý muń bolyp otyr. Sodan da eksportqa qaraǵanda ımport kólemi áldeqaıda ulǵaıa túsken. Elimizdiń statıstıkalyq organdarynyń málimetine qaraǵanda, Qazaqstan 2016 jyldyń qańtar-tamyz aılarynda shetten 96 myń tonna et pen odan jasalǵan ónimderdi ımporttasa, ústimizdegi jyldyń osy merziminde bul kórsetkish 116,1 myń tonnaǵa sharyqtaǵan.

Sonda ettiń eksporty men ım­portynyń ara qatynasyn salys­tyryp kórińiz. Eksporty ımport­tyń on ese oraıtyndyǵyna kóz jetkizesiz. Bul elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine tóngen qater emes pe?!

Árıne, Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrliginiń jumysy joq deı almaımyz. Maqalamyzdyń basynda ol jumystarǵa toqtalyp ta óttik. Biraq qalaı alyp qaraǵan­da, elimizdiń azyq-túlik rynogyn­daǵy jalpy kórinis kóńilge eshbir jubanysh ákelmek emes. Ásirese, et jóninde. 

Suńǵat ÁLIPBAI,

"Egemen Qazaqstan"