Rýhy bıik tulǵa

Iá, shynynda da «qalaı ómir súrdik, jetken jetistigimiz qandaı, súringen jerimiz bar ma? Bolsa neden?», dep oılanatynymyz da zańdy. О́ıtkeni, ǵumyr qas-qaǵym sát. Osy qas-qaǵym sát jaıly parasatty jan oılanbaı qoımaıdy. Abaı da qarasóziniń birinde «Bul jasqa kelgenshe jaqsy ótkizdik pe, jaman ótkizdik pe, áıteýir birtalaı ómirimizdi ótkizdik. Alystyq, julystyq, aıtystyq, tartystyq, áýre­shilikti kóre-kóre keldik. Endi jer ortasy jasqa keldik. Qa­jy­dyq, jalyqtyq; qylyp júr­gen barlyq isimizdiń bá­riniń baıansyzdyǵyn, baı­laý­syzdyǵyn kórdik, bári qor­shylyq ekenin bildik. Al endi qalǵan ómirimizdi qaıtyp, ne qylyp ótkizemiz? Sony taba almaı ózim de qaıranmyn» depti. Iá, danyshpan Abaı aıt­qandaı, myna qamshynyń sabyndaı qysqa ómirde biz de talaı kisilermen dos, joldas, qyzmettes boldyq. Solardyń biregeıleriniń biri, men úshin orny bólek jan О́mekeń – О́miráli Shákirapuly Jalaırı.

1976 jyly Máskeýdegi Shy­ǵystaný ınstıtýtyn, odan keıin Marokko koroldigindegi Rabat ýnıversıtetin támamdap elge oralǵan soń, birer aı Qa­zaq KSR Ǵylym akademııasy M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­tıtýtynda eńbek ettim de, 1977 jyly aqpan aıyn­da S.Kırov atyndaǵy Qa­zaq ýnıver­sıtetine qyzmetke sha­qyryldym. Sóıtip biraz jyl fılologııa fakýltetinde ustaz boldym. Sol kezdegi árip­tesim, qazirgi D.Qonaev atyn­­daǵy Eýrazııalyq zań aka­­de­mııasynyń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor О́miráli Shákirapuly Jalaırı (Qopabaev) baýyrymyzben alǵash tanysqannan bastap ol kisimen etene ja­qyn­dasyp ketýime onyń jy­ly júzdi, eshkimdi jatsynbaıtyn izgi qasıeti sebepker boldy ǵoı dep oılaımyn. Ýnı­versıtetimizdiń ujymy úlken, ol kisi zań, fılologııa fakýl­tetinde sabaq berip, túrli jınalys, basqosýlarda kez­desip júrdik. 1983 jyly ýnı­ver­sıtettiń jańa úıi bitti de, ekeýmizge bir qanattan páter berildi. Endi tek qyzmette ǵana emes, úı jaqta da jıi joly­ǵatyn boldyq.

О́mekeń, О́miráli baýyrymyz úl­ken ómir jolynan ótti. Orta mektep bitirisimen erekshe zerdeli, bilimdiliginiń arqasynda muǵalim bolyp ju­mys istegen ol Reseıde ás­kerı boryshyn abyroımen ótedi. Ol 1966 jyly ásker­den oralǵan soń Almaty ob­lysynyń ishki ister organdarynda jumys istedi. IIO-daǵy úzdik qyzmeti úshin S.Kırov atyndaǵy QazMÝ-diń (qazirgi ál-Fara­bı atyndaǵy QazUÝ) zań fa­kýltetine oqýǵa joldama be­rildi.

Ýnıversıtetti qyzyl dıp­lommen bitirgen soń úzdik stýdent retinde QazMÝ-diń ákimshilik quqyq kafedrasynda aspırantýraǵa qaldyryldy. Belgili qazaqstandyq ǵalym, zań ǵylymdarynyń doktory, professor S.Sartaev tór­aǵa­lyq etken ýnıversıtettiń dısser­tasııalyq keńesinde «Oblystyq at­qarý keńesteriniń joǵarydaǵylarǵa baǵy­nyshty kásiporyndarmen qarym-qa­ty­nasy» taqyrybynda kan­dıdattyq dıssertasııany tamasha qorǵady. Birinshi resmı opponenti KSRO ǴA Mem­leket jáne quqyq ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, ákimshilik isi salasyndaǵy ke­ńestik iri ǵalym A.Lýnev boldy. KSRO BAK tarapynyń 1980 jylǵy sholýynda О́.Qo­pabaevtyń (О́.Sh.Jalaırı) dıs­sertasııalyq ǵylymı-zert­teý jumysy keńestik zań ǵy­lymdaryn damytýǵa mańyzdy úles qosqan eń jaqsy ǵylymı jumystardyń biri bolyp tanyldy. Aspırantýrany úz­dik bitirgen soń QazMÝ-diń zań fakýltetiniń jetek­shi kafe­dralarynyń biri – Kon­stıtýsııalyq jáne ákimshilik qu­qyq kafedrasynyń assıs­tenti, aǵa oqytýshysy, dosenti jáne meńgerýshisi retinde qyz­met atqardy. Jumys barysynda ýnıversıtet pen fakýl­tettiń qoǵamdyq isterine belsene aralasyp, zań fakýltetiniń partbıýro hatshysy boldy.

1993 jyly Qazaqstan Res­pýblıkasy táýel­sizdik alǵan­nan keıin ol erdiń eri ǵana bara­tyn táýekelge bel býyp qazirde zań akademııasyna aı­nalǵan D.Qonaev atyndaǵy ýnıversıtetti qurdy. Mine, sodan beri osy bilim ordasynan myńdaǵan kásibı bilikti zańgerler túlep ushyp, jaqsy mamandarǵa zárý bolyp otyrǵan jas memleketimizdiń ketik tu­syna kirpish bolyp qalanýda. О́miráli burynǵydaı daıyn ǵımaraty, daıyn aýdıtorııa­lary, daıyn oqytýshylary joq taqyr jerde is bastasa da, shól dalany egindi, gúldengen alqapqa aınaldyrǵan uly dıqandaı nólden bastalǵan bilim ordasyn aıaǵynan tik tur­ǵyzdy, bul kúnde ózderine qarasty birneshe kolledjdiń árqaısysyn oqý korpýstary­men, jataqhanamen, al akademııany ózderi arnaıy sal­ǵan 12 qabat ǵımaratpen qam­­tamasyz etip, stýdentterge arnalǵan dál sondaı záý­lim jataqhana qurylysyn aıaqtaýǵa jaqyndap, zamanaýı tehnologııamen jan-jaqty jab­­dyqtalǵan materıaldyq-tehnıkalyq bazasy kúshti, professorlyq-oqytýshylyq quramy myqty, túlekteri eńbek naryǵynda úlken suranysqa ıe, tek bakalavrıat qana emes, magıstratýra, doktorantýra ǵalymdaryn da daıarlaıtyn irgeli, bedeldi joǵary oqý or­nyna aınaldyrdy. Mundaı asa jaýapty mindetti júzege asyrý úshin qan­daılyq bilim, qanshalyqty kúsh-qýat, jiger-qaırat kerek ekenin ádil de parasat-paıymy tereń jandar shynaıy sezine alar dep oılaımyn. 

Súıgen jary Ká­shıpa Ra­­hymbekqyzy Darham­bae­vanyń qoldaýymen osyndaı uly maqsat-murat jeteginde júrip О́mekeń ǵylymdy da umytqan joq. 2000 jyly UǴA akademıgi M.Baımahanovtyń tóraǵalyq etýimen bolǵan Qazaq gýma­nıtarlyq-zań ýnı­versıtetindegi dok­torlyq já­ne kandıdattyq dıssertasııalardy qorǵaý jónindegi dıs­sertasııalyq keńeste О́miráli Shá­kirapuly «Qazaqstan Res­pýblıkasy memlekettik bı­ligin uıymdastyrýdyń jáne qyzmetiniń konstıtýsııalyq-quqyqtyq negizderi» (teorııa jáne tájirıbe máseleleri) taqyrybynda doktorlyq dıs­sertasııasyn oıdaǵydaı qor­ǵady. Oraıy kelgende aıtý kerek, onyń eki ǵylymı dıs­ser­tasııasy da birinshi kezekte Qazaqstannyń múddesin alǵa shyǵaryp, elimizdegi asa mańyzdy, iri áleýmettik máse­lelerdi ashyp kórsete jáne olardyń sheshimin oryndy, dáleldi, qoǵamǵa oı tastar­lyqtaı deńgeıde aıta bilgen qundy eńbekter.

D.Qonaev atyndaǵy Eýra­zııalyq zań akademııasynyń rektory, professor, iri ǵa­lym, joǵary mekteptiń uıym­das­tyrýshysy ári úzdigi О́.Ja­­laırı búgingi tańda da respýb­lıkanyń joǵary bilimi jáne ǵylymyna ǵana emes, demo­kratııalyq Qazaqstannyń mem­­­­­lekettik damýyna da baǵa jetkisiz úles qosýyn jalǵas­tyrýda. Elimiz egemendik al­ǵanǵa deıin de, keıin de ula­ǵatty ustaz, jaqsy pedagog, kórnekti qoǵam qaıratkeri re­tinde kóp qurmetine bólengen О́me­keńniń dárisin tyńdaǵan shá­kirtteri ustazdarynyń she­ber lektor, bilimdar ǵa­lym ekendigin qurmetpen, maq­tanyshpen aıtady. 

1997 jyldyń jeltoqsany. Meniń Saýd Arabııasy korol­digindegi Qazaqstan el­shiliginde keńesshilik qyzmetke kiris­kenime birneshe aıdyń júzi bolǵan.

Qazaqstan men Saýd eli arasyndaǵy túrli sala boıynsha dostyq, mádenı, saıa­sı qarym-qatynasty jolǵa qoıý úshin bar kúshimizdi jumsaýdamyz.

Qasıetti Otanymyzdan Joǵar­ǵy sot tóraǵasy Maqsut Nárik­baev bastaǵan delegasııa keldi. Onyń quramynda zańger dosym, áriptesim, professor О́mir­áli Shákirapuly da bar edi. Qazaqstan zańgerlerine Saýd eli úlken qurmet kórsetip, memleket basshylary qabyldady. Delegasııa korol Fahdtpen de kezdesti. Memleket astanasy ár-Rııadtan soń olar qa­sıetti Mekke jáne Medınege zııarat etti. Sapar­dyń sátti ótýine О́mekeń de óz úlesin qosty.

Keıinnen din qyzmetinde júrgen kezimde de ol kisimen qatynasymyz úzilgen joq. Bel­gili zańger retinde Dinı basqarma janyndaǵy aqyl­dastar alqasyna múshe­likke tart­tym. Onyń májilis­teri­mizge qatysyp, zań jaǵynan aqyl-keńes berip turǵanyn rıza­shylyqpen eske alamyn.

Birde ol arnaýly topty bastap Reseıdiń Rıazan obly­syndaǵy Qasymov qala­synda ómir súrgen, sonda dúnıeden ótken Qadyrǵalı Jalaıyrı baba­myzdyń zıratyn izdeý saparyna attanatyn boldy. Áýeli ózi basqaratyn Zań aka­demııasynda jurt jınalyp, qurbandyq shalyp, bata qyldyq, aq jol tiledik. Tek bul ǵana emes, О́mekeńniń otbasylyq qýanyshtarynan da tys qalǵan emespiz. Ondaı kezderi bárimiz birge jınalyp, máre-sáre bolyp qalamyz. Ol meni óz ýnıversıtetinde ótken túrli halyq­aralyq, respýblıkalyq konferensııalar men sımpozıýmdarǵa da shaqyrýdy umytqan emes.

Osy kúnderi oılap otyrsam, bárimiz de ýaqytymyzdy qyzmetke, ıaǵnı adam tárbıesine, jaqsy maman daıarlaýǵa jumsap keledi eken­biz. Ǵylym arqyly muratqa jetýge um­tyldyq. Sol qasterli kósh aldynda О́mir­­áli de júrdi. Ol kisiniń menmendigi, tákap­parlyǵy, keýdemsoqtyǵy joq, qashanda kishipeıil, meıirban, izetshil, úlken júrekti azamat dep bilem. О́mekeń rektorlyqpen, zańı qyzmettermen ǵana shektelmeı, memle­ketimizdiń túrli is-sharalaryna da belsene atsalysyp turady. О́zi Qadyrǵalı bı Qosym­uly Jalaıyrı atyn­daǵy halyqaralyq qordyń prezıdenti. Kóp­tegen ǵylymı eńbekterdiń, oqýlyq­tardyń avtory. Tórt perzentin ımandy, bilimdi, zııaly, halqyna adal, adamgershiligi mol, eńbekqor, ádepti jandar etip tárbıelegen abzal áke ǵana emes, súıikti ata nemereleriniń de elimizge paıdaly, joǵary sanaly azamat bolýyna yqpal etip, ár ult janashyrlaryna qajet izgilik qaǵıdalaryn urpaqtaryna úı­retýde. О́zimen aralas-qura­las dos-jaran­daryn, ǵylym jolyn­daǵy áriptesterin qat­ty qurmettep, syılaıtyn aǵamyz birde ózi qurǵan bilim ordasyna arnalǵan oqý ǵıma­ratynyń irgetasyn qalaý aldynda habarlasyp, sol is-shara­nyń basy-qasynda bolýǵa shaqyrdy. Oǵan elimizge belgili talaı azamat jınaldy. Bárimiz ýnıversıtettiń kórkeıip, elimiz úshin joǵary bilimdi, ımandy azamattar tárbıeleı berýin Jaratqannan surap duǵa jasadyq. Bylaı qaraǵanda, bazbireýler onda turǵan ne bar deýi de múmkin. Áńgime nıette.

Paıǵam­barymyzdyń, oǵan Allanyń sálemi, ıgilikteri bolsyn, hadısteriniń birinde Alla taǵa­la pendesine nıetine qaraı beretini aıtylady. Sol sebepti, tilek tileýde de úlken mán bar.

О́mekeńniń memleketimiz úshin mańyzdy úlkendi-kishili is-sharalardyń bárine ún qo­syp, atsalysyp otyratyny súısintedi. «Buǵan meniń ne qa­ty­sym bar?», dep qalys qal­maıdy. Qaıta ondaı iske óz úlesin qosýdy azamattyq paryzy sanaıdy.

Osyndaı ónegeli isi kóp О́miráli ortasynda syıly, qadir-qurmetke ıe jan. Iá, Alla taǵala bir pendesin súıgen bolsa, ony adamdarǵa da súıkimdi etedi. «Siz elińizdiń súı­kimdi, abzal azamatysyz, О́meke», deımin ony kórgen saıyn.

Ábsattar qajy DERBISÁLI, R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory,  UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor