Patronattyq tárbıedegi bala quqyǵy qandaı?

– Balalar úıinde tár­bıe­­lenip júrgen bala qorǵan­shylyq nemese patronat tár­bıe­sine kóshkende turǵyn úıge baılanysty quqyǵy qalaı bolady? Aıtalyq, qazir elimizde «Qoljetimdi turǵyn úı-2020 baǵdarlamasy» jumys isteýde. Bul baǵdarlama boıynsha asyrandy balalardyń turǵyn úı kezegine turyp, páter ıesi bolý múmkindigi zańda qalaı qarastyrylǵan?

– Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstriniń buıryǵymen bekitilgen «Pa­t­ronat­tyq tárbıe» jónindegi ere­jeniń 22-bóliminde bylaı jazylǵan: Eger balalar úıinde tárbıelenip jatqan bala qorǵanshylyq nemese patronat tárbıesine ótetin bolsa, onyń alıment, zeınetaqy jınaý qo­ryna túsken salymdary jáne erikti zeınetaqy qory salymdarymen, ıaǵnı mırastyq quqymen birge, basqa da áleýmettik óte­melerimen qatar, turǵyn úı nemese turǵyn úıdi paıdalaný quqy birge jalǵasady. Al balanyń turǵyn úıi bolmasa, onda ol Qazaqstan Respýblıkasynyń Turǵyn úı týraly zańnamasy negizinde turǵyn úı alý quqyǵyna ıe. Qazirgi tańda elimizdegi memle­kettik baǵdarlamalar boıynsha kóptegen osy sanattaǵy azamattar arnaıy jeńildiktermen baspanaǵa qol jetkizýde.

– Keı jaǵdaıda balasyz otbasy­lar óz týystarynan ba­la­ asyrap alyp jatady.­ Ata-anasy bar balany týysqandar ózara kelisip asyrap alýdyń zańǵa qaıshylyǵy bar ma? 

– Iá, patronattyq tárbıe­ge Qorǵanshylyq jáne qamqor­shylyq bólimine tıisti bolmaǵan balany da asyrap ala alady, biraq bul balanyń qylmystyq iske baılanystylyǵyna kúdik bol­maǵan jaǵdaıynda iske asady. Taraptar ózara kelisip jat­sa jáne azamattardyń óz yqtııa­rymen júzege asatyn bolsa, zań­ oǵan eshqandaı shekteý qoımaı­dy.

– Patronattyq tárbıege be­ril­gen balalardyń basqa ot­ba­synda qalaı ómir súrip jat­qanyn negizinen qadaǵalap otyrýǵa tıisti Qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq bólimi ǵoı. Al osyndaı otbasylardan shyqqan balalardy jumysqa ornalastyrý, áleýmettik qol­daý kórsetý máselesi zańda qa­laı kórinis tapqan?

– Qazaqstan Respýblıkasynyń Neke (erli-zaıyptylar) týraly kodeksiniń 101-babyna sáıkes asyrap alǵan bala da járdemaqy ata-anasynyń zeınetaqy qoryn­daǵy salymdarymen birge asyraýshysyn joǵaltqan jaǵdaıǵa baılanysty basqa da áleýmettik tólemderi bar bolsa, ony asy­rap alǵanda da balanyń bul quqyqtary saqtalady. Zańǵa qosymsha osyndaı azamattardy áleýmettik-rýhanı turǵy­dan qoldaý maqsatynda eli­mizde kóptegen kómekter qaras­tyrylǵan. Qamqorlyq kórsetý, kómek qolyn sozý sııaqty ıgi­likke bastaıtyn izgi isterge zań talaptary shekteý qoımaıdy. Sondyqtan ondaı taǵdyrly azamattardy qoldaý zańǵa da, arǵa da saı keletin áreketter sanatynda.

– Bala asyrap alýǵa kimder quqyly jáne ol úshin qandaı qujattar qajet?

– Neke jáne otbasy týraly ko­dekste qorǵansyz qalǵan balalardy asyrap alý men onyń basqa da formalary anyq jazylǵan. Máselen, kámelet jasqa tolǵan, jumysqa qabiletti, turaqty tabysy, baspanasy, azamattyǵy bar, dástúrli jynystyq baǵyt­ta­ǵy, sottalmaǵan, belgili derti joq, ata-analyq quqyǵynan aıy­rylmaǵan, narkologııalyq jáne nevrologııalyq dıspanserde tirkeýde turmaǵan azamattar bala asyrap alý quqyǵyna ıe. Bir aıta keterlik jaıt, áıeliniń qaıtys bolýyna nemese ata-analyq qu­qyǵynan aıyrylýyna baılanys­ty úsh jyl boıy balasyn asyrap otyrǵan jaǵdaıdaǵydan basqa úılenbegen er adamǵa asy­rap alýǵa bala berilmeıdi. So­nymen qatar resmı nekege otyrmaǵan erli-zaıyptylar bala asyrap alǵylary kelse, otbasylaryn resmı túrde tirketýleri qajet. Bala men asyrap alýshy arasyndaǵy jas aıyrmashylyǵy 16 jas bolýy kerek. Alaıda, balany ógeı ákesi nemese sheshesi asyraýǵa nıet bildirse, jas aıyrmashylyǵy esepke alynbaıdy. 

Al qajetti qujattar tizimi asyraýǵa nemese qamqorlyqqa, patronattyq tárbıege alý já­ne basqa jaǵdaılar boıynsha ártúrli. Aldymen balany asyrap alýǵa jazbasha ótinish (qamqorlyqqa, patronattyq tár­bıege alý jáne t.b.) jazady.­ Asyrap alýshynyń jeke kýá­li­giniń kóshirmesi, otbasy jaǵ­daıy týraly anyqtama, jaqyn týystarynyń jazbasha kelisimi, jal­py tabysynyń kólemi, den­saýlyǵy týraly, sonymen birge psıhıkalyq jáne nar­kologııalyq táýeldiliktiń joq­tyǵyn dáleldeıtin jáne sot­talmaǵandyǵy týraly anyq­tamalar qajet bolady. Sondaı-aq kórshińizden nemese úsh do­syńyzdan usynys hat pen jumys ornyńyzdan minezdeme suralýy yqtımal.

– Asyrap alǵannan keıin ol azamattarǵa zań taǵy da qan­­daı mindetterdi júkteıdi?

 – Bul jerdegi eń negizgi talap bekitilgen kelisimsharttyń oryndalýy. Oǵan asyrap alǵan balany (balalardy) alǵan soń birge turýyn qamtamasyz etý, balany asyraýǵa qajetti jaǵdaı jasaý, balanyń densaýlyǵyna fızıkalyq, psıhıkalyq, rýhanı damýyna qoldaý kórsetý, balanyń pikirimen sanasa otyryp oqý júıesin tańdaýda taldama jasaý, patronattyq tárbıeni saqtaý arqyly ózine berilgen balanyń qujattarymen qatar, qarajat jáne basqa múlikteriniń saqtalýyn qamtamasyz etý sııaqty birneshe mindettemeler kiredi.

Áńgimelesken  Arman OKTIаBR,  «Egemen Qazaqstan» 

ALMATY