Osydan tup-týra jıyrma bes jyl buryn Almatydaǵy Konsert zalynda 1942 jyly týǵan qalamgerlerdiń 50 jyldyq mereıtoıy atalyp ótti.
Bul ózi rasynda da óte bir qyzyq mereke edi. Á degende, Konsert zalyna lyq tolǵan kórermen qaýym birinen soń biri tizilip sahnaǵa shyǵyp kele jatqan aqyn-jazýshylardyń tobyn kórgende tańǵalyp, oryndarynan dúr etip kóterilip, dýyldata qol soqty.
«Apyr-aı, 1942 jyly apalarymyz tek aqyn-jazýshylardy ǵana týǵan ba?!» dep bastaryn shaıqap, máz bolyp kúlisip jatty.
Tap sol kezde sahnaǵa shyqqan toptyń qaq ortasynda turǵan jazýshy, dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Dýlat Isabekovtiń «Biz soǵysty kórgen joqpyz» atty tamasha hıkaıatynda osynaý suraqtyń naqty jaýaby aıtylǵanyn bireý esine túsirse, endi bireý esine túsire almady. Mine, qarańyzshy:
«Batyrlar jyry men ǵashyqtyq dastandardy ádebıet deıtin bolsaq, sol ádebıetke qumarlyqty qyrqynshy jyldardyń balalaryndaı eshkim sezingen joq. Olar ishekteri shurqyrap jatyp qııal-ǵajaıyp batyrlar dúnıesinde ómir súrdi. О́zderiniń sábılik taǵdyrlary kisi músirkeıtin halde bola turyp «otqa salsa kúımeıtin, sýǵa salsa batpaıtyn» Alpamysty aıady, kirpigi aıqassa túsine ystyq kúlshe kiretin kúıde jatyp zyndanǵa qapylysta túsken Qobylandyǵa jandary ashydy, bir úıli jannyń úlkendi-kishisi, balasy-shaǵasy bolyp kıetinderi bir par etik bola turyp mahabbat jolynda mert bolǵan qaıdaǵy bir Qozynyń taǵdyryna jylady», dep jazbap pa edi jazýshy.
Rasynda da, buǵanasy qatpaı jatyp ákelerin soǵysqa attandyrǵan osy bir urpaq týraly kúni búginge deıin aıtylatyn áńgime de, ańyz da kóp. Olar maıdanǵa attanǵan ákeleriniń armany men amanatyn alyp qalǵan balalar ekeni anyq.
Olar maıdandaǵylardy azyq-túlikpen, kıim-keshekpen, oq-dárimen, qarý-jaraqpen qamtamasyz etý úshin kúndiz-túni jan aıamaı eńbek etip, belbeýine túıip ákelgen bir ýys dándi balalaryna qýyryp berip, ózderi ash jatqan analarynyń úmiti men senimin ishteı uǵyp, túsinip ósken urpaq.
Sondyqtan da qyrqynshy jyldary týǵandardyń qolyna qalam alyp, jazýshylyq jolǵa túskenderiniń barlyǵy da osynaý qıyn-qystaý jyldarda ótken balalyq shaǵyna bir soqpaı ketken emes.
Árıne ol shyǵarmalarda ólsheýsiz tógilgen kóz jasy, ákege degen saǵynysh, anaǵa degen qurmet, elge, jerge degen uly mahabbat – bári-bári aıtylady. Olardy oqyp otyryp, ómiri qarnymyz ashyp kórmegen biz bir úzim nannyń qandaı qadirli bolatynyn bildik. Ájemizdiń aldynda erkelep jatyp, azanda jumysqa ketken ákemizdi saǵyndyq. Qııalymyzben qyrqynshy jyldary «qara qaǵaz» alǵan úılerdiń ıelerin jubatyp, birge jyladyq...
Sebebi qandaı qıyn ómir, taýqymeti mol taǵdyr týraly jazylsa da bul shyǵarmalar izgilik pen meıirimge toly edi.
* * *
Birde, naqtysyn aıtsam, toqsanynshy jyldardyń sońynda jazýshy Dýlat Isabekovpen Shymkentten Almatyǵa deıin bir poıyzda saparlas bolyp kelgenimiz bar-dy.
Sol joly, sáti túsip, kýpede birge shaı iship otyryp, Dýlat aǵamyzdyń biraz áńgimesin tyńdaǵanbyz. Qazir de aýyq-aýyq esime alyp, jazýshy sheberhanasyna kirip shyqqan oqyrmandaı tańyrqap, oılanyp qalam.
«Ákem soǵysqa attanyp bara jatqanda Arystyń vokzalynan bir kishkentaı qalpaq satyp alyp, mynany balama kıgizińdershi. Tym qurysa, júzin anyqtap kórip, mańdaıynan qushyrlanyp bir ıiskeı de almadym ǵoı», depti kózine jas alyp.
Muny biz keıin, ákemdi shyǵaryp salýǵa barǵan kisilerden estidik», deıdi Dýlat aǵa.
Shirkin, osyndaı uzaq saparda júzbe-júz otyryp áńgimelesýdiń jóni bir basqa. Qarsy aldyńdaǵy kisiniń sózinen ǵana emes, kózinen, daýys yrǵaǵynan da kóp nárseni sezip, bilip, túsinip otyrasyń.
«Soǵys bastalardyń aldynda ákem mynaý Shymkenttiń irgesindegi Saıram aýdanyna qaraıtyn «Lenın joly» kolhozyna jumys babymen kóship kelgen eken. Sóıtip jerkepe qazyp, ústin qamyspen jaýyp, bir-eki jyldan keıin tam salyp alamyz dep otyrǵanda soǵys bastalyp, dúnıe alasapyran bolyp ketken...
Keıin biz erjetkende Nábıaly aǵam Pármen ekeýmizdi ertip baryp, álgi jerkepeniń ornyn kórsetti. Sondaǵy tógilgen kúldi arshyp, alaqanyna salyp otyryp kózine jas aldy. Al meniń kóńilim asa qatty tolqı qoıǵan joq. Sebebi «Lenın joly» kolhozynda týylǵansyń degendi estigenim bolmasa, alǵash ret kórip turǵan jerim. Sábı kezimde apam «endi, ne de bolsa, aǵaıyndardyń ortasyna baraıyq», dep Qaraspan jaqqa qaıta kóshken eken. Biraq úıdegilerdiń Saıramdaǵy aýyldy umytpaı, jıi-jıi eske alyp otyratynyn bala kezde talaı ret estigemin. Ásirese «Lenın joly» kolhozynyń sol kezdegi basshysy bolǵan bir qart kisiniń: «Áı, qaldaryń qalaı? Úılerińde kóje-qatyq qylyp iship otyratyn as-aýqattaryń bar ma?» dep kelip, bir qap, jarty qap kartoshke, pııaz jazdyryp beretinin kóp aıtýshy edi. Jaryqtyq, sondaı bir jaqsy kisiler boldy ǵoı sol zamanda...».
* * *
Jazýshynyń áńgimesin tyńdaı otyryp, men ishteı «Biz soǵysty kórgen joqpyz» hıkaıatyndaǵy oqıǵalardy, keıipkerlerdi esime túsire bastaımyn. Ondaǵy: «Bir jerde qarǵa-quzǵynǵa jem bolyp jatyr ma?..» Kimdi aıtady? Ákemdi me? Búkil aýyldyń aıtýynsha qulaq bitkenniń quryshyn qandyrǵan meniń ánshi ákem, boshalap ketken sary sıyrdy qaıdan bolsa da taýyp, buzaýyn moınyna salyp kóterip ákeletin ákem, jumystan kele jatqanda aldynan quldyrańdap shyqqan Erkinaı ekeýmizdi eki qolyna kóterip erkeletetin ákem, maıdanǵa ketip bara jatyp sońǵy aqshasyna «eki qulynym kısin» dep eki qundyz bórik alatyn ákem, búkil ómiri men úmitin balalary men jaryna arnap, solardyń asqar taýy bolǵan ákem endi kep... ıesiz dalada... japadan-jalǵyz... Jo-joq, múmkin emes! Múmkin emes!» degen joldardyń nobaıyn alystan kórip, tanyǵandaı bolamyn. Almatyǵa jetken soń, kitaptan taǵy da bir anyqtap qarap alarmyn deımin ishteı.
«Shyǵarmadaǵy qundyz bórik Dýlat aǵanyń óz ómirinen alynǵan detal eken ǵoı!» degen oı keledi. «Biz soǵysty kórgen joqpyz» sol kezdegi ómir shyndyǵyn aına-qatesiz kórkem beınelegen qýatty, fılosofııalyq hıkaıat ekendigin endi tipti, tereńnen sezine bastaǵandaı bolamyn.
Sodan soń, taǵy da «Soǵys jyldaryndaǵy el ómirin sýrettegen shyǵarmalardyń kóbisinde kolhoz bastyǵy nemese brıgadır óte jaǵymsyz, qatal, asyra silteýshi belsendi bolyp kórinetin. Bul da, árıne, sol kezdegi ómir shyndyǵy. Biraq Dýlat aǵanyń povesinde ondaı keıipker joq. Bálkim, «Lenın joly» kolhozynda bastyq bolǵan baıaǵy qart kisi týraly estigen áńgimeleri oǵan jol bermegen shyǵar», dep qoıamyn.
Biraq men oıymdy jıyp bolmaı jatyp-aq Dýlat aǵa jańa bir áńgime bastaıdy.
«Qaraspandaǵy bir apamyzdyń kúıeýi kolhozda bastyq edi. Bir kúni keshkilik úıde talǵajaý eter eshteńe qalmady ma, álde, Bıbiqalı ápkem bizdi bir toıǵyzyp qaıtqysy keldi me – bilmeımin, áıteýir, Pármen ekeýmizdi álgi úıge ertip bardy. Qystygúni bolatyn. Kún sýyq. Qarańǵyda aı sáýlesimen bolar-bolmas aǵarańdap kórinip jatqan kúrek-jolmen búrseńdep, birimizdiń artymyzdan birimiz tizilip kele jatyrmyz. Áli kúnge sheıin kóz aldymda... Álgi úıde qonaqtar bar eken. О́ńsheń basshylar sııaqty. Ishten qarq-qarq kúlgen daýystary estiledi. Qoı soıyp, qazanǵa toltyryp et asypty. Biraq apamyz bizdi tabaldyryqtan ári attatpady. Keýdemizden ıterip, keri qaıtardy...
Biz ony erteńine-aq umytyp kettik. Biraq Bıbiqalı ápkem umytpapty. Kóńilinde bir túıir tas bolyp qatty da qaldy. Keıin apamyz qansha ret kelip, keshirim surasa da júregi jibimedi. Nege?.. dep oılanamyn áli kúnge deıin. Bálkim, bizdi jasytpaıyn, namysty, jigerli bolyp óssin degeni shyǵar...». «Qaıran, ápke, – dep oılaımyn men ishimnen. – Biz sizdiń ómirde qandaı bolǵanyńyzdy bilmeımiz. Biraq siz týraly aıtyla qalǵanda kóz aldymyzǵa birden Dýlat aǵanyń «Ápke» pesasyndaǵy Qamajaıdyń beınesi kele qalady».
Qazaq qyzdarynyń boıyndaǵy analyq, baýyrmaldyq qasıetti barynsha ashyp kórsetken óner týyndysy osyndaı-aq bolar. Ondaǵy ápkeniń meıirimi, qaıǵysy, qýanyshy áli kúnge deıin umytylmaıdy. Naǵyz ulttyq qasıet, ulttyq beıne ǵoı.
* * *
Jazýshy Dýlat Isabekovtiń «Biz soǵysty kórgen joqpyz» hıkaıatynda «Meıirim men qataldyq. Meıirim men qataldyqtan shyqqan appaq sút!» degen júrek tebirenter joldar kezdesedi. Ol buzaýy ólgen sary sıyrdyń aldyna tulyp (ishine saban tyqqan teri) qoıyp, aldandyryp saýatyn kezde aıtylady. Sol sátte oqyrmannyń da tula boıy shymyrlap, sıyr ekesh sıyrdyń da óz balasyna degen tabıǵı analyq sezimi, ystyq júregi bolatynyn oılap, kóziniń aldy buldyrap sala beredi.
Al endi, tirshilik úshin, shıetteı bala-shaǵasynyń qamy úshin sol sıyrdy saýyp otyrǵan ananyń hali neshik deseńizshi.
Sondyqtan da hıkaıattaǵy « – Apa, kókem bolsa... sıyrdyń buzaýy da ólmes edi ǵoı, á?
– Árıne qaıdan bolsa da taýyp alyp, buzaýyn moınyna salyp kóterip ákeler edi ǵoı...
Men apamnyń moınynan qushaqtadym. Denem dir ete tústi. Moıny sý eken.
Jylap jatyr. Únsiz jylap jatyr», degen joldardy oqyǵanda júregińiz eriksiz ezilip ketkendeı bolady.
Kúıeýi soǵysta júrgen ananyń ýaıymy da, beıneti de kóp. Jáne sol ýaıym men beınettiń arasynan appaq sút sııaqty syzdyqtap shyqqan meıirimimen qasyndaǵy kishkentaı balasyn qalaı ýyzdandyryp jatqanyna qaıran qalasyń.
Túptep kelgende, jazýshy Dýlat Isabekovtiń hıkaıaty da mine, osy meıirim men qataldyqtyń tartysyna qurylǵan deýge bolady. Qarańyzshy, qataldyq – soǵys, meıirim – tirshilik emes pe.
Sol sebepti de, atalmysh hıkaıattaǵy: «– Úıde nan bar ma? – dedi ol qaryndasyna qaraı burylyp.
– Joq, – dedi ol «árıne, bar» dep jaýap bergendeı kúlimsirep», degen joldardyń astarynda qandaı meıirim buǵyp jatqanyn táptishtep túsindirip otyrýdyń ózi artyq.
El basyna birdeı túsken aýyrtpalyq shyn máninde asa qorqynyshty emes. Mundaıdy qazekeń «Kóppen kórgen uly toı» deıdi. Sondyqtan da erekshe bir sabyrmen kóterýge tyrysyp baǵady.
Biraq barshaǵa ortaq bolyp kelgen osynaý zańdylyqtan bir shı shyǵa qalsa, ol jurttyń kóńilin qatty jaralaıdy. Mine, osy jaıt «Biz soǵysty kórgen joqpyz» hıkaıatynda anyq ańǵarylady.
Soǵysta júrgen azamatymyz aman qaıtsa dep tileıtin árbir úı, shyndyǵynda, aýyldan attanǵan jandardyń barlyǵynyń da amandyǵyn tilep otyrady. Eshkim de meniń ákem nemese aǵam tiri qalyp, onyń ornyna basqa úıdiń kisisi ólse eken demeıdi. Sondyqtan hat alǵan úı qýanyp, dastarqan jaıyp jatsa, qolyndaǵy baryn aparyp beredi. Maıdanda bir aıaǵynan nemese qolynan aıyrylyp, múgedek bolyp oralǵan jaýyngerdiń aldynan bári birdeı shubyryp shyǵyp, qushaqtap, jylap, óz azamaty kelgendeı qýanyp jatady.
Mundaı yntymaq, jan aıamas baýyrmaldyq júregińizdi eljiretip, apyr-aı, adamzat balasy áý bastan-aq nege osylaı ómir súrmedi eken deısiz. Sonda jer betinde soǵys ta, janjal da, jamandyq ta bolmas edi-aý.
Alaıda bireýdiń jar degendegi jalǵyzynan qara qaǵaz kelip, qara jamylyp jatqanda, bir úıden ketken tórt azamattyń tórteýiniń de din aman kelýi qýanyshy men qaıǵysy ortaq kishkentaı aýylǵa buryn-sońdy bolmaǵan tosyn oqıǵa, tilmen aıtyp jetkize almaıtyn ádiletsizdik bolyp kórinedi. Olar endi, myna ómirde ádildik bar degenniń ózine ishteı kúmándana bastaıdy. Al ádildik bolmaǵan jerde, ózderińiz jaqsy bilesizder, baq ta, bereke de, yntymaq ta bolmaıdy.
Tap osy tusta: «Nıeti túzý, qasıetti shańyraq dep dám tatyp júretin úıge jurt az jınaldy. Bul qyzǵanysh emes edi, bul kúndeý emes, bul – taǵdyrǵa renjý, taǵdyrǵa nalý edi. Jurttyń báriniń ıyǵyna birdeı tústi dep oılap kelgen qasirettiń barshaǵa birdeı shashylmaıtynyna, shańyraq tańdaıtyn soqyrlyǵyna bildirgen ishteı narazylyq edi. Bir-birine aıtpasa da bul sezim árkimniń kúrsinisinde, árkimniń júreginiń tereń túbinde, kózqarasynda jatty. Soǵystan adamy aman kelgen úıge ózgelerdiń yqylasynyń birte-birte sýyǵanyn, tipti, ishin tartyp tiksine qaraıtynyn alǵash ret sezindik», deıdi jazýshy.
Mine, bul hıkaıat tek shynshyldyǵymen ǵana emes, osyndaı tosyndyǵymen de qundy. Ony oqyp otyrǵanda ózińiz de aqıqattyń kózine tike qaraǵandaı kúı keshesiz. Eń bastysy, jigerińiz jasymaıdy, kúırek sezimge berilmeısiz. Kerisinshe, jan dúnıeńiz tazaryp, ómirge burynǵydan da ashyq, tózimdi, parasatty kózben qaraı bastaǵandaı bolasyz.
Adam balasynyń kóńilindegi meıirim men qataldyqtyń shaıqasynda alǵashqysynyń árdaıym ústem bolaryn, sebebi ómirdiń ózi soǵan múddeli ekenin túsinesiz. Qataldyq ataýlynyń bári de ýaqyt óte umytylatynyna, al meıirimniń óle-ólgenshe sanańyzdan óshpeıtinine senesiz.
Nurǵalı ORAZ, «Egemen Qazaqstan»