Tulǵataný joly

Sóıtse de baǵalaý men taný úderisiniń ustanym ádiletin oılap qaraǵan kezde – ekige jarylǵan áńgimelerdiń qula tasqyn ekpini baǵytty múlde basqa jaqqa alyp jóneletin bas asaýlyqty birden toqtatý rýhanı tájirıbesi to­lys­qan adamnyń ózine ońaı soqpaıdy.

Shyryq buzbas shymyrlaǵan tunyq ahýal ústinde qazaq aqsaqaldarynyń kókeıge qonymdy san qatparly sheji­reli áńgimeleri ult bolmysyna sabyr syılaǵany sonsha – ústemdikke qarsy bas kóterýler baıanynyń ózi­nen kókirek kernegen óshpendilik qysymy­nyń joqtyǵyna keıde qaıran qala oılanasyń. Keńes Odaǵynyń kóp ultty ásker quramy álbette uly halyq ókilderiniń serkeleri; óktem sóılep ókirek qaǵatyny men «synok» dep qoıyp mádenıetti jumsaıtyn sypaıysynan – óz qaǵanaǵyn jaryp shyqqandardy kózbe-kóz turyp aıryqsha kósteńdetetip, ózgelerdi kórneý mise tutpaı kem sanaıtyn tákappar pıǵyl ıelerine deıin neshe qıly beıneler Qasym aqyn aıtqandaı «elestep ótedi aldyńnan». Mine, sol ýaqyttarda jetekshi sala ofı­seriniń qataryna kire qoımaıtyn qar­a­paıym orys adamynyń áskerı oıyndar jattyǵýynyń sapary ústinde aıtqan áńgimesi qyryq jyldan astam ýaqyt ótse de, esińnen shyqpaıtyny tegin emes-aý. «Sibir halyqtary týraly aıtqan saıyn bireýler mysqyldap, mıyǵynan kúletini jaman. Dúnıede tap sondaı sábı qalpynda qalǵan jurtty qolyńa shyraq alyp izdeseń de qazir tappaısyń».

Jastaý kezimizde qartań nemis áıelimen tildesip qap, dás­túr, salt jaıynda áńgime qozǵaǵanda, álgi keıýana bir túrli tolqynysty kúıi kidi­rip, sazara qaraǵan qalpy: «Sizderdiń ata­laryńyz ben ájelerińiz altyn adamdar edi» – dedi de sózin kilt doǵardy. «Endigilerge qalaı qaraısyz?» dep sura­maǵanymyzǵa osy kúnge deıin óki­netin jaǵdaı joq emes. Bárin ótkerip alǵan soń opynǵannan keletin paıda joqtyǵyna kóz jetkizgen saıyn ótken men búginginiń arasyndaǵy taldaý mádenıetiniń deńgeıi qanshalyqty degen suraqqa ishteı jaýap izdeısiń. Gerold Belgerdiń jazbalarynyń júrek qozǵaıtyndaı shynshyldyǵy tap jańaǵy nemis áıeliniń meıiriminen kemdeý soǵyp jatqandaı kórinedi. Ádebıetshi marqum Rafat Ábdiǵulov ásker qatarynda júrgende túrkimen jigitteriniń er minezdi erekshelikterin kópke deıin aýzynan tastamaı aıtyp júrdi.

Osynaý qabyldaý men paıymdaý barysyndaǵy qubylysqa úńilý ereksheligi san alýan, sóıtse de ózgeniń júrek lúpilin qalt qalmaı qapysyz seziný jorasy jalpy adamzatqa ortaq kúrdeli másele me deısiń. Qazaqstanda týyp-ósip, Almaty ýnıversıtetin bitir­gen Anatolıı Ivanov keıinnen orys­tyń ataqty jazýshysyna aınaldy. Orys ortasynyń qaıshylyqtaryn tereń barlaǵan qoltańbasynan quddy bas­qa qan aralaspaǵandaı sezim jahany ult­tyq erkindikke toly. Otbasylyq usta­nym­dardaǵy áttegenaılarǵa deıin qam­tylýynyń syrynda – eshqandaı shák keltire almaıtyn tutas orys keńistigi de, ótip jatqan orny qazaq jeri emes pe edi. Munshalyqty kesek polotnoǵa qazaq keıipkeriniń suranbastan elenbeı qal­ǵan sebebin zertteý shart emes te shyǵar, sóıtse de oılandyrmaı qoımaıdy. 

Orys qaýymynyń áleýmettaný ǵy­lymy óz jurtynyń jomart jaratyly­syn aıtyp, jasaǵan jaqsylyǵynyń qaı­tary­my azdyǵyn toqtaýsyz qaýzaýǵa áýes­teý. Soltústik kórshimizdiń muhıtqa ba­ra­bar ádebıeti men ónerinen nár alyp, rý­hanı sýsyndamaǵan halyq dúnıede kem­de-kem. Álemniń uly sanalatyn ju­r­t­­tary túgel den qoıyp jazýshyla­ryn óz tilderine aýdaryp, sahnalap, kıno túsirip, orys taqyrybyn jalpy adamzattyq dárejege kóterýden tanǵan emes. Bular oǵan súısinip tańyrqaýdyń or­­nyna kezektegi atqarylǵan sharýa re­tin­­de qarap, eleń qylyp qoımaıtyn ádet­teri. Ulttyń ulylyǵy degenniń ól­shem anyq­tamasyn kúnde sholyp júr­megen soń búgingi yqpal órisin oısha eseptep, dolbarlaı salatyn sııaq­ty­myz.

Bu jurttyń dýaly aýyz­daryn bylaı qoıǵanda, qatardaǵy tele­júr­gizýshiniń ózi úzeńgi baýyn alty qarys qyp kerip, sóılegen kezde dú­nıeniń tutqasy quddy qolynda tur­ǵan­daı shirenetinin baıqaısyń. Osy nyǵyzdyqtyń áseri Astana men Almatynyń tórinde uıymdastyrylǵan kezdesý jarnamalarynyń raıynan seze­siń, sezesiń de ishińnen tynǵannan bas­qa amalyń qalmaıdy. Úlkendi-kishili saıa­sı shoýlardyń barysynda Qazaqstan damýyn kemsitip, keketken kezde aldy­na jan salmaıtyn bular shaılyǵy men sýly­ǵyn aıyrýǵa kelgende shyra­ıyn jaq­sarta qalatynyn qaıtersiń. Eski­niń kegin qozdyrýdyń qıǵylyǵynan góri ult retinde ózimizdi syılatýdyń jóni men jolyn izdestirýdi kún tártibine engizgen durys sııaqty. 

Jumabaı ShAShTAIULY, «Egemen Qazaqstan»