Qazaqstan – aýylsharýashylyq áleýeti zor el. Ishki naryqty qajetti azyq-túlik túrlerimen jetkilikti dárejede qamtamasyz etýmen qatar, shetelge shyǵarýdyń da múmkindikteri mol. Jerimiz qunarly, mal, astyq ósirýge qolaıly. Jaıylym-shabyndyq jetkilikti. Biraq áli de eksportqa qaraǵanda ımport úlesiniń basymdyǵy tabıǵat bergen en baılyqty tıimdi paıdalana almaı otyrǵanymyzdy kórsetedi.
Máselen, et ónimderiniń – 33, irimshik pen súzbeniń – 42, shujyqtyń – 45, sarymaıdyń – 36, qus etiniń 54 paıyzy ózge elderden tasymaldanady. Jurtshylyq japa-tarmaǵaı satyp alǵanymen, «arzannyń jiligi tatymaıtyny» belgili.
Qaıta óńdeý salasy da tómen deńgeıde. О́zge memleketterge kóbine shıkizat túrinde jóneltip, utylyp júrmiz. «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» Joldaýynda kóptegen pozısııalar boıynsha álemde iri agrarlyq eksporttyq ónim óndirýshilermen teńese alatynymyz, agrarlyq sektordy ekonomıkanyń jańa draıverine aınaldyrý úshin shıkizat óndirisinen sapaly óńdelgen ónim shyǵarýǵa kóshý joldary atap kórsetildi. Bul maqsattarǵa jetý úshin sýbsıdııa bólý qaǵıdalaryn qaıta qarastyrýǵa, bes jyl ishinde jarty mıllıonnan astam jeke úı sharýashylyqtary men shaǵyn fermerlerdi kooperatıvterge biriktirýge tasymaldaýdyń jáne ótkizýdiń tıimdi júıesin qurýǵa, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa, aýyl sharýashylyǵyn ártaraptandyrýǵa basa kóńil bólindi.
Úkimettiń byltyrǵy keńeıtilgen otyrysynda Prezıdent aýyl halqynyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan birqatar tapsyrmalar bergeni málim. О́zin-ózi qamtıtyndardyń 60 paıyzdaıy shalǵaı eldi mekenderde turatyny eskerilip, shaǵyn nesıe berýdi jalǵastyrý, jańa jumys oryndaryn ashý, ónimderdi ótkizý jáne qaıta óńdeý kooperatıvterin qurý, taǵy basqa keleli mindetter aıqyndalǵan edi. Osyǵan oraı Úkimet Qazaqstan Respýblıkasynyń agroónerkásiptik keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn qabyldap, bes jylda azyq-túlik taýarlary eksportynyń kólemin 600 mıllıon dollarǵa deıin jetkizý, ımportty 400 mıllıon dollarǵa azaıtý, eńbek ónimdiligin 38 paıyzǵa arttyrý sekildi talaptar qoıdy. Qarjylyq jaǵynan da, uıymdastyrý jaǵynan da jan-jaqty dáıektelgen jospar óte aýqymdy. Sý, jer resýrstaryn tıimdi paıdalanýǵa, saýda-logıstıkalyq ınfraqurylymdy damytýǵa, ǵylymı-tehnologııalyq, kadrlyq qamtý jaǵynan da jan-jaqty qoldaý jasalýda.
– Is-qımyl jospary básekege qabiletti, suranysqa ıe, ıkemdi agroónerkásiptik keshen qalyptastyrýdy ditteıdi. Onyń aıasynda aýylsharýashylyq kooperasııasy, tuqym sharýashylyǵy, tehnıkalyq jaraqtandyrý, agrarlyq qaıta óńdeý, astyq óndirisin ártaraptandyrý, sýbsıdııalaý sııaqty keleli máseleler boıynsha 13 damytý kartasy jasaldy. Qazir jer-jerde qanatqaqty jobalarǵa baılanysty uıymdastyrý sharalary júrgizilýde, – dedi Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń birinshi orynbasary Qaırat Aıtýǵanov iri agroqurylym basshylary bas qosqan keńeste.
Onyń aıtýynsha, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń, ǵylymı ortalyqtardyń, óndiris oryndarynyń qatysýymen qabyldanǵan is-sharalar kooperatıvtik qozǵalystarǵa qazirdiń ózinde úlken serpin berip otyr. Birinshi karta boıynsha bıyl 326 birlestik qurý josparlansa, onyń sany 745-ke jetip, quramyna 56 myńǵa jýyq qosalqy sharýashylyqtar men sharýa qojalyqtary kirgen. Et, sút óndirisine basymdyq berilýdiń arqasynda mal sharýashylyǵy ónimi 3,3 paıyzǵa molaıǵan.
Ekinshi karta aýylsharýashylyq ónimderin qaıta óńdeý salasyn jańǵyrtýǵa arnalǵan. Bul baǵytta da problemalar jeterlik. Shıkizat tapshylyǵynan et kombınattary, quramajem, sút zaýyttary tolyq qýatyna qosylmaǵandyqtan, bir trıllıon teńgeniń ónimin kem alǵan. Endi joba aıasynda 79 jańa zaýyt boı kóterip, 80-i qaıta jańarady. Munyń ózi et, sút, teri, jún, kókónis ónimderin qaıta óńdeýdi eselep arttyrýǵa múmkindik bermek.
Úshinshi karta traktor-mashına parkiniń osal tustaryn qamtıdy. Birinshi vıse-mınıstr aıtqandaı, elimizdiń dıqandary 22 mıllıon tonna astyq jınaǵanymen, 2 mıllıon 25 myń tonnasyn qambaǵa quıýǵa úlgirmegen. Onyń basty sebebi tozyǵy jetken tehnıkalarǵa kelip tireledi. Taldaý nátıjesi kombaındardyń – 40, traktorlardyń 65 paıyzynyń qoldanylý merzimi 17-20 jyldan asqanyn kórsetip bergen. Endi otandyq tehnıkalar óndirisine basymdyq berilip, bes paıyzdyq mólsherde nesıe berý, ınvestısııa tartý, salyq kólemin kemitý sekildi jeńildikter arqyly aýylsharýashylyq tehnıkalarynyń ımporttyq úlesin 72 paıyzdan 45 paıyzǵa deıin azaıtý belgilengen.
Baǵdarlamada astyq óndirisin ártaraptandyrý mańyzdy oryn alady. Bul oraıda bıdaıdy álemdik úlken suranysqa ıe daqyldarmen almas- tyrý asa mańyzdy. Keleli jıynda oblysta maıly daqyldar kólemi 712 myń gektarǵa jetkeni, kelesi jyly bir mıllıon gektardy quraıtyny jaqsy tájirıbe retinde atap ótildi. Oǵan qatysýshylar astyq sapasynyń tómendeýin elıtalyq tuqymdardy sýbsıdııalaýǵa shekteý qoıylýymen baılanystyrdy. Bul oıdy quptaǵan Q.Aıtýǵanov aldaǵy ýaqytta merzimi on jyldan asqan suryptarǵa demeýqarjy berilmeıtinin, onyń ornyna elıtalyq tuqym sharýashylyǵy qarjylandyrylatynyn atap ótti. Kelesi jyldan bastap, sondaı-aq ósimdik zııankesteri men aýrýlarǵa qarsy qoldanylatyn preparattarǵa 50 paıyzǵa deıin jeńildik qarastyrylady. Alqaly basqosýda Ońtústik Qazaqstan, Qostanaı, Aqtóbe, Soltústik Qazaqstan oblystary ǵana jemazyqpen tolyq qamtamasyz etip otyrǵany kóldeneń tartylyp, alda quramajem mólsheri 2,5 ese, qurǵaq jem óndirisi 68 paıyz, iri azyq 5 ese kóbeıtiletini, jaıylym, sýlandyrý máseleleri de nazardan tys qalmaıtyny aıtyldy.
Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasynda ımportqa táýeldilikten arylyp, ónimderdi shetel naryǵyna tasymaldaýdyń tıimdi tetikteri jan-jaqty oılastyrylǵany, Úkimettiń qoldaýy men qarjylyq qoljetimdilikke erekshe ekpin túsirilgeni agroqurylym basshylarynyń sózderinen de anyq bilinip turdy.
О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy