Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumystar komıteti men Sh.Shaıahmetov atyndaǵy tilderdi damytý respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń uıymdastyrýymen Ulttyq akademııalyq kitaphanada «Ulttyq termınqordy júıeleýdiń teorııalyq-tájirıbelik negizderi» taqyrybynda respýblıkalyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótti.
Konferensııada qazirgi termınjasam, termınqordy júıeleýdiń máseleleri, Alash qozǵalysy zııalylarynyń qazaq termınjasam qaǵıdalaryn qalyptastyrýdaǵy orny, termınderdi retteý, birizdileý men standarttaýdyń mańyzdy teorııalyq jáne ǵylymı-tájirbıelik máseleleri qozǵaldy. Ǵasyr basynda akademık Ábdýálı Qaıdar: «...О́zindik dástúri bola tursa da termınologııa máselesine qaıta oralýdyń qajettigin tanytyp otyrǵan úsh túrli sebep bar sııaqty: birinshi sebep – ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń aınasy retinde árbir órkenıetti el termınologııanyń saqadaı saı bolýyna erekshe mán berip, zamana talabyna sáıkes oqtyn-oqtyn onyń baǵyt-baǵdaryn anyqtap, úrdisin belgilep otyrýy tıis; biz de sondaı el sanatyna jatamyz; ekinshi sebep – qazaq ádebı jazba tili – memlekettik tildiń negizi, al termınologııa men ǵylym tili – onyń jon arqasy, búkil rýhanı-mádenı ómirimizdegi jańalyqtardyń bárine de sezimtal, ózgerip otyrýǵa ózi de beıim qubylys; sondyqtan da memlekettik ádebı tilimizdiń búgingi kúıi men erteńgi jaǵdaıy termınologııanyń damý deńgeıimen, rettiligimen, júıeliligimen, turaqtylyǵymen jáne qoldanys aıasynyń keńdigimen ólshenedi; úshinshi sebep – qazaq tili termınologııasy búginde ártúrli obektıvti de sýbektıvti jaǵdaılarǵa baılanysty belgili dárejede daǵdarysqa ushyrap otyr; qalyptasqan ǵylymı prınsıp termınologııalyq proseske baǵyt-baǵdar berip, aldynda júrýdiń ornyna, onyń artynda qalyp, termın praktıkasy aıaqasty bolyp qaldy; osynyń nátıjesinde árkimniń óz bilgeninshe termın jasaý nemese ony aýystyrý, almastyrý tárizdi beıbereket «buqaralyq» áreketke (anarhııaǵa) jol berile bastady; al mundaı jańa úrdistiń bel ala bastaýyna eń aldymen tilimizdegi ulttyq jáne ınternasıonaldyq termınderdiń ara salmaǵyndaǵy tabıǵı úılesimdiliktiń buzylýy, eski dástúrdiń birjaqty damýy sebep bolyp otyr», degen bolatyn.
Termınologııa máselesine baılanysty mundaı ǵylymı konferensııa 2011 jyldan beri ótpegen eken. Qordalanǵan másele atan túıege júk. Jıynnyń tizginin ustaǵan belgili ǵalym Sherýbaı Qurmanbaıuly máseleniń mańyzdylyǵyna toqtalyp, termınologııa salasy tek qana tilshi-ǵalymdardyń jumysy emestigin, oǵan salalyq mamandardyń da kómegi qajettigin aıtty. «Alash qaıratkerleri ártúrli ǵylymdardyń termınologııasyn jasady. Q.Sátbaev algebra, B.Qarataev zań, M.Jumabaev psıhologııa, J.Aımaýytov pedagogıka, A.Baıtursynov qazaq til bilimi men ádebıeti termınderin qalyptastyrýda mańyzdy ról atqardy. Odan beri de Joldasbekov, Darhanbaevtar da óz salalarynyń termınderimen aınalysqan. Termınologııa salasyn tek qana tilshi-ǵalymdar ıemdenbeı, salalyq termınologııany jaqsartý úshin mamandarmen birlese jumys atqarǵan jón», dedi.
Tilderi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumystar komıteti tóraǵasynyń orynbasary Ǵalymjan Meldesh: «Latyn grafıkasyna kóshý jumystary qarqyndy júrip jatyr. Sol rette termınologııa máselelerin de rettep alǵandy jón sanaımyz. Bizdiń mınıstrlik osy jumysqa tııanaqty daıyndalyp otyr», dep ǵalymdardyń jumysyna tabys tiledi.
Jaqsybek Qulekeev jaqynda bizdiń gazetimizde termınologııaǵa qatysty úlken maqala jarııalaǵan bolatyn. Sol maqalasynyń ózegimen eki úlken máseleni aıtty. «Onyń biri, qazaq tilinde bar sózderdi nemese túrki tilinen orys tiline engen sózderdi qaıta qazaq tiline aýdarý, ony óz túpnusqasynda da qoldana bersek bolmaı ma? Ekinshi másele, halyqaralyq standartqa kirgen nemese álem halyqtary birdeı qoldanatyn sózderdi orynsyz qazaq tiline aýdaryp júrgenimizdi orynsyz», dedi.
Jıynda termınologııa túıtkilderi birshama qyzý talqylanyp, ǵalymdar áli de kóp jumys kútip turǵanyn aıtyp, basty máselelerdiń basyn ashty. Endigi kezek ǵalymdardyń jemisti jumysynda.
Baǵashar Tursynbaıuly, «Egemen Qazaqstan»