Eldiń ekonomıkalyq damýy men halqynyń ál-aýqaty jalpy ulttyq ónim (JUО́), jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim (IJО́), ulttyq kiris kólemi sekildi makroekonomıkalyq kórsetkishtermen baǵalanady. Osylardyń negizinde memleketterdiń reıtıngisi jasalady. Alaıda bul kórsetkishter biz ben siz ómir súrip otyrǵan áleýmettik ómirimizdiń shyndyǵyn kórsete me?! Bul – máseleniń basqa qyry. Osy tusta óz-ózine qol jumsaý – áleýmettik dertin de jan-jaqty qarastyrý qajet.
G M T Opredelıt ıazykAzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı AzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı Zvýkovaıa fýnksııa ogranıchena 200 sımvolamı Nastroıkı : Istorııa : Obratnaıa svıaz : Donate ZakrytО́zine qol jumsaý – bul bir adamnyń nemese onyń aınalasyndaǵylardyń ǵana psıhologııalyq problemasy emes. Bul – mıkrokózqaras jáne máseleniń tek saldary. Negizgi sebepterin tereńirek izdeý kerek. О́zin-ózi óltirý jaǵdaıy – qoǵamnyń áleýmettik ál-aýqatynyń barometri.
HH ǵasyrda fransýz áleýmettanýshysy Emıl Dıýrkgeım «Sýısıd. Sosıologııalyq zertteý» kitabynda qoǵamda sýısıd kórsetkishiniń ózgerip otyrýyna áser etetin áleýmettik ortanyń ártúrli jaǵdaıyn bólip qarastyrǵan bolatyn (dinı nanymdary boıynsha, otbasylyq jaǵdaı, saıası ómir jáne t.b.). Avtordyń pikirinshe, ujymdyq qarym-qatynas jáne qoǵamnyń aýyzbirshiligi ózine-ózi qol jumsaýdy tejeıdi. Qoǵamnyń birigýi álsiregende, adam qoǵamdyq ómirden alshaqtap, ortaq ıgilikten óziniń jeke maqsattaryn joǵary qoıady. Mysaly, sýısıdke saıası jaǵdaı, sonyń ishinde ultaralyq soǵystar da áser etedi.
AQSh-Reseı áleýmettanýshysy Pıtırım Sorokın qoǵamnyń ál-aýqatynyń deńgeıin adamnyń áleýmettik mártebesimen anyqtaıdy. Áleýmettik mártebe onyń mamandyǵynyń bedeli, bilim deńgeıi, tabys kólemi, bılikke qol jetkizýinen turady. Bul tujyrym búginde kóptegen zertteýlermen dáleldengen. О́zine qol salǵan áleýmettik-demografııalyq toptar arasynda bilim deńgeıi, áleýmettik mártebesi men jaǵdaıy tómen adamdar basym.
Qoǵamnyń ıgiligi materıaldyq, rýhanı qundylyqtardy qamtıdy jáne adamnyń ómirlik múddelerimen baılanysty. Áleýmettik ál-aýqatqa qol jetkizý qashanda jeke tulǵalardyń eńbek etýine negizgi túrtki bolady. Basqasha aıtqanda, adamdar árdaıym jaqsy ómir súrýge tyrysady jáne soǵan umtylady. Dál osy motıvpen kezinde adam «otty ıgerse», búginde «aıfon» oılap tapty. Búgingi kúnniń negizgi urandardyń biri – «jaılylyqta ómir súrý».
Áleýmettik ál-aýqatqa tolyq qol jetkizý úshin jaı ǵana «yńǵaıly» nemese molshylyqta ómir súrý jetkiliksiz, «jaılylyq» adamnyń júreginde oryn alýy kerek. Mysaly, adamnyń júregi tynyshtyq, kóńil kúıi jaqsy bolsa, ol eshqashan óz-ózine qol jumsamaıdy.
Áleýmettik jelilerdiń birinde qoıylǵan «Siz úshin «jaılylyq» degen neni bildiredi?» degen ashyq suraqqa ǵalamtor qoldanýshylary: «adam janynyń jaılylyǵy degenimiz súıikti jáne saǵan jaqyn adamdardyń janynda bolyp, aýyrmaı júrýi», «jan tynyshtyǵy aýyr nemese negatıvti ýaıym joq kezde ornaıdy», «jan tazalyǵy bolýy kerek, ıaǵnı barlyq máseleler sheshilgen, al sheshilmegeni – sheshim jolynda» dep jaýap bergen.
Demek, jannyń jaılylyǵy materıaldyq álem men áleýmettik máselelermen, ıaǵnı ýaıym, sheshilmegen másele jumysqa ornalasý, nesıe, oqý aqysyn tóleýmen baılanysty bolýy múmkin. Ata-analardyń mundaı problemalary tikeleı nemese janama túrde balalarǵa áser etip, úıdegi jalpy kóńil kúıdi qalyptastyrady. Búginde ábden jumysqa jegilgen ata-analardyń óz balalaryna nazar aýdarýǵa ýaqyttary da joq. Otbasynyń tárbıelik fýnksııasy buzylǵan. Tárbıe turǵysynda barlyq mindetterdi ata-analar balabaqsha nemese mektep, joǵary oqý ornyna berip qoıǵan. Kóptegen ata-analardyń balalarymen jaı otyryp syrlasýǵa múmkindigi joq. Mine, osydan baryp jasóspirimder sýısıdteriniń sebepteri kórine bastaıdy...
Áleýmettik zertteýler boıynsha kámeletke tolmaǵandar arasynda ózine qol jumsaý oqıǵalarynyń shamamen 70 paıyzynda olardyń ata-analarymen qarym-qatynastarynda problemalardyń bary anyqtalǵan. Odan keıingi orynda oqý ornymen baılanysty jáne dostarymen aradaǵy qıyndyqtar tur. Negizinen kóbine sezimge baılanysty máseleler jasóspirimderde jıirek kezdesedi.
Otbasynyń uıytqysy sýısıd jaǵdaılarynda mańyzdy ról oınaıdy. Sebebi, derekter óz-ózine qol jumsaǵan jasóspirimderdiń jartysynyń ata-anasynyń bireýi qaıtys bolǵan nemese tastap ketkendigin kórsetip otyr. Jas óskin tyǵyryqqa tirelgende, kóbinese ómirden ketýdi oılaıdy. Zertteýlerge sáıkes, 90 paıyz jaǵdaıda jasóspirimniń ózine-ózi qol jumsaýy dabyl sıgnaly. Sondyqtan áleýmettik saıasattaǵy kemshilikter eresekterdiń óz-ózine qol jumsaýy jáne jasóspirimderdiń sýısıdtik minez-qulqyna áser etedi.
Sıýrıh ýnıversıtetiniń zertteýshileri 2000 jyldan 2011 jylǵa deıin 11 jyl boıy álemniń 63 elinde ólim týraly jınalǵan derekterge taldaý júrgizdi. Osy ýaqyt ishinde jyl saıyn 233 myń adam sýısıdke barsa, onyń 45 myńy tikeleı jumyssyzdyq áserinen bolǵan kórinedi. Ǵalymdardyń pikirinshe, ekonomıkalyq turaqtylyq pen damý kezeńinde adamdar jumysyn joǵaltyp alýdy kóbirek ýaıymdap, bul keı jaǵdaıda ózin-ózi óltirýge ıtermeleıdi eken.
О́z-ózine qol jumsaýǵa beıim balalardyń belgili bir aýyrtpalyǵy bar áleýmettik ortasy bolady: turmysynyń nashar bolýy, tolyq emes otbasyda ósýi, jalǵyzdyq jáne tastandylyqty basynan keshýi, eresek adam qoldaýynyń bolmaýy jáne t.b.
Nelikten otbasylar tolyq emes?! Qoǵamda jyl saıyn ajyrasý kólemi ósip otyrǵandyǵy belgili. Ajyrasýdyń sebepteri – jumyssyzdyq, otbasylar tabysynyń tómen bolýy jáne turǵyn úı joqtyǵy sııaqty jáne t.b. áleýmettik máseleler. Árıne, bul problemalar ajyrasýdyń barlyq jaǵdaıynda sebep bola bermeıdi. Alaıda ásirese bizdiń qoǵamymyzda bul máseleler ótkir kúıinde qalyp otyr. Sondyqtan ekonomıkalyq makrokórsetkishteri týraly áńgime bolǵanda eń aldymen qoǵamnyń ózine úńilip qaraýymyz kerek: azamattar osy jetistikterdiń áserin sezinip otyr ma, jumyssyzdar sany qansha, eldegi tabys deńgeıi qandaı, kedeılik deńgeıi, náresteler óliminiń sany, óz-ózine qol jumsaý jáne t.b. Sonda ǵana qoǵamnyń nemese el ómiriniń qanshalyqty deńgeıde ekenin kóre alamyz.
Ekonomıkalyq ósý ındıkatorlaryna emes, atap aıtqanda, halyqtyń áleýmettik ál-aýqatynyń kórsetkishterine qarap eldegi júrgizilip otyrǵan saıasattyń jemisine baǵa berýge bolady. Al áleýmettik qorǵaý árbir adamnyń áleýmettik qaýipsizdikti sezinýimen ólshenedi.
Qoǵamnyń órkendeýi úshin bárine birdeı jalaqy nemese áleýmettik tólemderdi kóterýdiń qajeti joq. Zańnyń aıasynda árbir jeke adam óziniń qabiletteri men darynyn damytyp, óz isin ilgeri jyljytý úshin naqty tetikter bolýy tıis. Áleýmettik ıerarhııa boıynsha kóterilýge múmkindik beretin «áleýmettik lıft» jumys isteýi kerek. Qysqasy, azamattar áleýmettik ádilettilikti sezingende ǵana qoǵamnyń áleýmettik, rýhanı t.b. jańǵyrýyna kýá bola alamyz. Sonda ǵana adamdar fılosofııalyq (ómirdiń maǵynasyn joǵaltý) jáne psıhologııalyq (kúızelis, toryǵý), áleýmettik (áleýmettik qanaǵattanbaýshylyq, bedeli, mártebesin joǵaltý, jáne t.b.), etıkalyq, quqyqtyq jáne medısınalyq ózderiniń túrli máselelerin eńserýge qabiletti bolady.
Áleýmettik «saý» qorshaǵan orta jasaý arqyly ǵana jasóspirimder arasyndaǵy sýısıdtiń aldyn alýǵa bolady. Al sýısıd kórsetkishi qoǵamnyń ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik damýyn ólsheıtin «lakmýs» ispettes. Túptiń-túbinde ekonomıkalyq ósim qoǵamǵa qyzmet etip, áleýmettik ómirimizge áser etýi tıis.
Aısulý MOLDABEKOVA,
áleýmettanýshy,
“Bilim Foundation” qoǵamdyq qorynyń qyzmetkeri