Aıqyn agrarlyq saıasat qajet

Álem boıynsha 795 mıllıon adam ashtyq qasiretin basynan ótkizýde. Buǵan qarsy turý úshin birinshi kezekte aýyl sharýashylyǵyn qarqyndy damytý kerek. Ol úshin memleket orta eseppen IJО́-niń 10 paıyzyn osy salaǵa bólýge tıis. О́kinishke qaraı, Afrıka jáne basqa da elderde ol mólsher 1 paıyz shamasynda.

Aýyl sharýashylyǵyn damytý prob­lemasy Qazaqstanda da kóp­shi­likti alańdatsa kerek. Ár­bir adam – azyq-túlik ónimderin tu­tynýshy, tamaq qymbattaı bas­taǵanda maza ketýi zańdy nár­se. Ol otbasynyń bıýdjetine áse­rin­ tı­gizedi. Statıstıkalyq má­li­met­­terge zer salsaq, aýyl sha­rýa­shy­­lyǵy jyl saıyn damýda, mol as­tyq jınalýda, mal basy ósýde. Alaı­da, onyń halyq paıdalanatyn óni­mi, ıaǵnı azyq-túlik qymbattaý ús­tinde. Naryq zańdylyǵy boıyn­sha usynys kóbeıgende baǵa tó­men­­deıdi, al taýar az bolsa ol qym­­battaıdy, tapshylyq bastalady. Úkimet, Aýyl sharýashylyǵy mı­­nıstrligi qarap otyrǵan joq, bir­de ana salaǵa basymdyq berip, bir­de myna salany órkendeteıik dep jantalasyp jatqany anyq. Ja­ǵalaı júgiris. Men aıtar edim, bet­aldy júgiris dep. Nege?

Jumys kóp, nátıje az. Nátıje dege­nimiz – halyqty qoljetimdi já­ne qajetti kólemde azyq-tú­lik­­pen qamtamasyz etý. Eń bas­ty­sy, bul memlekettiń azyq-tú­lik qaý­ipsizdigi. Buǵan ne sebep de­gen suraq týady. Meniń pikir­im­she onyń birneshe sebebi bar.

Bi­rin­­shiden, Qazaqstan Úkimetiniń aı­qyndalǵan, kópshilikke túsi­nik­ti agrarlyq saıasaty joq. Kons­tıtýsııanyń 66-babynda «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Úki­meti mem­lekettiń áleýmettik-eko­no­mı­kalyq saıasatynyń, onyń qor­ǵa­nys qabiletiniń, qaýip­siz­di­giniń, qo­ǵamdyq tártipti qam­ta­masyz etý­diń negizgi baǵyttaryn ázirleıdi já­ne olardyń júzege asyrylýyn uı­ym­das­tyrady» delingen. Iаǵnı  eko­no­mıkanyń barlyq salalarynda ár kezeńge arnalǵan saıasat bolý kerek. Saıasat degen sózdi ár salany damytý baǵyty men ony oryndaý tásili dep túsingen jón. Mysaly  meniń túsinigimde, qazirgi agrosaıasat – aýyl sharýashylyǵy ónimderin eks­portqa shyǵarý. Iаǵnı halyqty ta­maqtandyrýdyń kamy emes, ká­sipkerlerdi qoldaý. Osydan 7-8 jyl buryn bul saıasattyń sha­ryq­ta­ǵany sonshalyq, bıdaı eks­port­t­a­ǵandarǵa bıýdjetten tonnasyna 40 AQSh dollary qosymsha tó­len­gen bolatyn.

Ekinshiden, birjaqtylyq basym. Negizi agrarlyq saıasat jan-jaq­ty, keshendi bolýy shart. Ol aýyl ekonomıkasyna qatysy bar sýbektilerdiń bárin qamtýy tıis.

Úshinshiden sebep, tıimdiligi dálel­dengen óndiris pen adamdar­dy jumyspen qamtý faktory bar sa­­lany qarjylandyrý kerek. Bıýd­jet aqshasy – qaıtarymdy, nesıe – qoljetimdi bolýy shart.

О́tken jyldyń basynda «Nur Otan» partııasynyń kezekten tys XVII sezinde Prezıdent N.Á.Nazarbaev ekonomıkalyq ósim­niń negizgi qozǵaýshy kúshiniń biri agrarlyq sektor ekendigine na­zar aýdaryp, qaı baǵytta jumys is­teý kerektigin qadap aıtty. Azyq-túl­ik­pen aldymen ishki naryqty qam­t­amasyz etý, sonan soń oblys, óńir­aralyq baılanys ornatyp, ar­tyq óndirilgen taǵam resýrstaryn bir-birimen almastyrý kerek eken­digi aıtyldy. Túsine bilgen adam­ǵa bul jańa jumys baǵyty, ja­ńa agrarlyq saıasattyń negizi edi. Áli de kesh emes, Elbasynyń osy aı­tqanyna Úkimet tereńirek úńilip, qa­zir­den bastap jańa agrarlyq saıa­sat túzeýi kerek degen oıdamyz.

Al qazirgi «Eksport, eksport já­ne eksport!» saıasaty úshinshi kez­eń­degi sharýa bolý kerek. Birinshi kezektegi jumys – oblystar men aýdandardyń taǵamnyń negizgi túrlerimen ózin-ózi kem degende 80 paıyzǵa qamtamasyz etýi. Ekinshi qadam – oblys pen aýdandardyń azyq-túlik resýrstarymen bir-birin qamtamasyz etýi. Bul jerde Elbasy aıtqandaı, basty róldi jergilikti atqarýshy organdar oınaıdy. Al qazirgi saıasat boıynsha bar bılik pen resýrs Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men onyń «QazAgro» sııaqty kóptegen qurylymdarynyń qolynda. Son­dyq­tan bıýdjetten bólingen qy­rýar qarjy aýyl óndirisine ýa­qtyly jetpeı jatyr.

Jýyrda ǵana Premer-Mını­str B.Saǵyntaev Úkimette eli­miz­diń agroónerkásip keshenin (AО́K) damytý máseleleri jóninde keńes ótkizdi. Keńes barysynda memlekettik agroónerkásip saıa­satyn jetildirý, sondaı-aq agro­óner­kásip keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan mem­lekettik baǵdarlamasyn iske asy­rý maqsatynda ázirlengen AО́K-tiń basym baǵyttaryn damy­tý kartalary qaraldy. Ol 13 ba­ǵyt boıynsha ázirlenipti. Atap aıt­qan­da, aýyl sharýashylyǵy koope­rasııasy; agrarlyq qaıta óńdeý; AО́K-ti qarqyndy tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý; tuqym sha­rýa­shylyǵy; fıtosanıtarlyq is-sharalardyń tıimdiligin arttyrý; ag­rohımııa; jem-shóp óndirý (jem-shóp teńgerimi); kóterme-úles­tirý ortalyqtary; egindikti aı­nalymǵa tartý; otarly qoı sharýa­shy­lyǵy; ag­rarlyq ǵylymdy tú­be­geıli ja­ńǵyrtý; sıyr eti ón­di­risi; mem­lekettik qoldaý sharalaryn je­tildirý. Bul kartany jańa ag­rar­lyq saıasat deýge bola ma? Men muny aldaǵy tórt jylda on úsh baǵytqa nátıjesiz júgirý der edim.

Eger basym baǵyttar osylar bolsa, sonda basqa sa­lalar – jylqy, túıe, qus sha­rýa­­shylyǵy, maldy asyldandy­rý, veterınarııa jumystary, kó­kónis, baq­sha, qyzylsha, omarta sha­rýa­shylyǵy jáne taǵy bas­qa­lary kó­leń­kedeginiń kúnin keshe me? Ag­rarlyq saıasat barlyq salalar men iri óndiristerge ortaq bo­lýy kerek edi ǵoı. Mysaly ón­di­­risti uıymdastyrý isi iri sha­rýa­­­shylyq pa, álde fermerlerdi qol­­daý ma? Birjaqtylyq durys pa? Maldy asyldandyrý isi shetel­den asyl tuqymdy maldy jap­paı ta­sý ma, álde tek asyl tu­qym­dy buqalardy ǵana ákelip, olar­dy qoldan uryqtandyrý ar­qy­ly ósi­rý me?! Aýyl óndirisin qar­jy­­landyrý tek sýbsıdııa bólý me, álde jeńil qaıtarymdy nesıe berý, fıýcherstik kelisimder ar­qyly jumys uıymdastyrý ma? Jer­gi­likti jerlerde bıýdjet­ten qyrýar aq­sha shyǵaryp, turaqtandyrýshy azyq-túlik qorlaryn ustaý, ondaǵy saq­talatyn irip-shirip jatatyn ónim­der kerek pe, álde jergilikti jer­­degi taýar óndirýshilerge mem­le­kettik tapsyrys arqyly aq­sha bó­lip, óndirgen taǵamyn qol­je­tim­di baǵamyn halyqqa sat­qyz­ǵan durys pa?

Eger qazirden bastap ýaqyt jo­ǵaltpaı jańa agrosaıasatty aı­qyndap, iske kirisetin bolsaq, ol óz jemisin beredi dep sanaımyn. Ol úshin eshqandaı qosymsha qarajattyń da qajeti joq. Bas­t­y­sy – aýyl ekonomıkasyn mem­le­ket­tik retteý tetigin durys pa­ı­da­la­ný. Aýyl sharýashylyǵy mı­nı­str­ligi «Agrobıznes-2020» baǵ­dar­la­masy aıasynda óz jumysyn isteı bere­di, bir-birine kedergisi joq, tek sı­ner­gııalyq áser bolady. Meniń paı­ymdaýymsha, bizge tek toǵyz ba­­ǵytta jumys uıymdastyrý ke­rek. Ony sanamalap aıtyp óteı­in.

Bi­rin­shiden, elimizdegi aýyl sharýa­shy­lyǵynyń damýyn tikeleı azyq-túlik óndirýmen baılanystyryp, ony baǵalaıtyn ólshem men talapty ózgertý kerek. Ol úshin adamnyń fı­­zıologııalyq (rasıonaldyq) nor­­masyn (standartyn) qaıta beki­tý qajet.

Ekinshiden, arzan eńbek resýrs­ta­ryn tıimdi paıdalanýdyń ma­ńy­zy zor bolmaq. Ol degenimiz ózin-ózi ju­myspen qamtyp júrgen 2,3 mln adam men úı sharýashylyǵyndaǵy 802 myń adam. Barlyǵynyń basyn qosý úshin «kooperasııalyq sha­rýashylyqtar» (koophoz) uıym­dastyrý kerek. Bul keńes dáý­irin­degi ujymdastyrýdan bólek, erik­ti túrde, ekonomıkalyq qy­zy­ǵýshyq negizinde qurylýy tı­is. Sonyń arqasynda qosymsha myń­daǵan jumys orny ashylady, ju­mys­syz­dyq úshin járdemaqy alatyndar azaıady. Eń bastysy, halyq uı­ym­dasqan túrde azyq-túlik óndire bas­taıdy.

Úshinshiden, jergilikti ákim­shi­lik-basqarýdyń áleýetin tıimdi paı­dalaný kerek. Jańa agrarlyq saıa­satty oryndaýdy birinshi kezek­te aýyl ákimderine júkteý qa­jet. Elýinshi jyldardaǵy «otyz­myń­dyq­tar» tájirıbesin paıdalanyp, qazir ákim bolyp júrgen mu­ǵalim, sportshylardyń ornyna orta­lyqtan «myń bilikti mamandy» basshylyqqa jiberýge bola­dy. Olarǵa qosymsha fýnksııa be­rip, astaryna mınıstrlerdiń «djıp­te­rin» alyp bergen jón. Qalaǵa on­d­aı kóliktiń qajeti joq.

Tórtinshiden, aýyl sharýa­shy­lyǵyna «Kishi agroındýstııa» baǵ­darlamasyn engizý qajet.

Besinshi baǵyt, sýbsıdııa tetikt­e­ri qaıta qaralýy tıis, onyń orny­na múmkindiginshe fıýcherstik ke­li­sim­der engizgen jón.

Altynshydan, agroóndiris ke­she­­nine ıslam bankıngi júıe­sin ke­ńinen paıdalaný kerek. Olar qar­jy bere otyryp, jumys­ta­rynyń jemisti bolýyn úıretedi já­ne qadaǵalaıdy.

Jetinshiden, sońǵy kooper­a­sııa týraly zań negizinen iri fır­­mal­ar múddesin qorǵaıtyn bol­ǵan­dyqtan, shaǵyn nesıe be­rý­shi uı­y­m­dar men «Damý» kásip­kerl­ik­ti damytý qorynyń júıesi úı sha­rýashylyqtary men sharýa qo­jalyqtaryna tek qarjy ǵana emes mal basy, tuqym, jem, shaǵyn me­hanızasııa men óńdeýshi sehtar be­rýdi qarastyrýy kerek.

Segizinshi baǵyt – mal basyn ósi­rýde tek shetelden qymbat janýar­lar ǵana ákelmeı, barlyq jerde qol­dan uryqtandyrý jumystaryn júr­gizý. Ár aýyl ákimdigi bul ju­mysty baqylaýǵa alsa, elimizde 2-2,5 myń pýnkt ashýǵa bolady. Sı­yr men qoı uryqtandyrýda bizde tájirıbe mol.

Toǵyzynshy, taǵy bir mańyzdy baǵyt – DSU-ǵa kirýimizge baıla­nysty qazaqstandyq tamaq ónim­deriniń brendin osy kúnnen bas­tap qalyptastyryp, onyń ıntel­lek­týaldyq menshigin ýaqytynda alý mańyzdy. Qazy, jaıa, shujyq, qy­myz, shubat, baýyrsaq, kespe, aport, altaı baly, atyraýdyń qara ýyl­dyryǵy taǵy da basqa taǵam túr­leri brend bolýǵa ábden laıyq. Aý­yl sharýashylyǵymen qatar da­mytýǵa bolatyn jún, toqyma, te­ri buıymdaryn óndirý de jolǵa qoıylar edi.

Atamurat ShÁMENOV,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory