Baspasózimiz ne kúıde?

I

Tóńkeristen burynǵy qazaq halqynyń ómiri, basynan keshirgen kemshilik, muńshylyqtary, qysqa kúnde qyryq sóılenip, shaıyrdaı shaınalyp, bul kezde segizdegi bala, seksendegi shalǵa sheıin tanys boldy. Endi ol zamandy jaman desek, ol zamannyń qaıta aınalýyn kóksemesek, taz kebimizdi qaıta kııýdi tilemesek, sol zamanda istetpegen, istelmegen, biraq istelýge tıis bolǵan jumys­tar­dy shama kelgenshe júzege asyrýymyz kerek. Patsha ókime­tin jerden alyp, jerden salýdan, erteden qara keshke sheıin sógýden bir tıyndyq paıda joq. Eger osyndaı teńdikke jetip turǵan zamanymyzda burynǵy kem-ketigimizdi toltyrmasaq, eldi el qylatyn ıgilikti isterdi istep kózge kórsetsek, jemisin jegizsek, burynǵy qalyptar­dyń qolaısyzdyǵy, patshashyl ókimettiń jaýyzdyǵy ózinen ózi-aq kórinedi.

Qaı úkimet bolsyn, halyqty esirkep, «Má, jurtym, meılin­she kenel, ıgiligińe jumsa» dep qaltasynan sýyryp beretin qazynasy joq. Báriniń de qazyna dep júrgeni ákesiniń maly emes, halyq paıdasyna jumsalý úshin, halyqtyń ózinen jınalǵan qazy­na. Aıyrma jalǵyz-aq mynada: eski úkimet halyqtyń óz baılyǵyn óz keregine jumsaýǵa erik bermeı­tin edi. Onysy zorlyq edi. Ony­sy taltúste talaý edi. Endi, shúkir, keńes úkimeti nadan elder­diń kózin ashatyn, ezilgen taptardy teńgeretin bolyp, halyqtyń óz dáýletin óz keregine jumsaýǵa erik berip otyr.

Neshe ǵasyrdan beri basymyzda erik, malymyzda bılik bolmaýdyń sebebi nadandyǵymyzdan ekenin bilsek, endi erikke de, bılikke de jetken shaǵymyzda nadandyqtan qutylyp, shyn jaryqqa shyǵýdyń sharasyn kózdeýimiz kerek. Únemi bireýge masyl bolyp, jetimdik kórsek jetkizetin jetekshimiz bar dep telmire bermeı, óz teńdigimizdi, óz eldigimizdi ózimiz qorǵaıtyn, endi qaıtyp ózgege qul bolmaıtyn qam qylýymyz kerek. Bul maqsattarǵa jetkizetin óner-bilim ekeni daýsyz bolsa, buǵan kerekti quraldardy saı qylý – birinshi mindetimiz. О́ner-bilim quraly – aldymen mektepterde oqylatyn kitaptar, jalpynyń janyna azyq beretin kesteli ádebıet, zaman jaıynan maǵlumat beretin gazet-jýrnal, bárin jıyp qysqartyp aıtqanda – baspasóz.

1917 jyldan bastap talaı jıylystarda, talaı májilisterde bul másele sóz bolmaı júrgen joq. Gazet júzinde me, eki kisi bas qosqan jerde me, el muńy sóılene qalsa aldymen aýyzǵa alynatyn áńgimeniń biri de, biregeıi de osy bolatyn. Biraq áli kúnge sheıin «júk ornynan qozǵalmaı tur». Men bul maqalany «Baspasózimiz ne kúıde?» dep bastaǵanda, jurt estimegen shyt jańa bir máseleni qozǵadym dep otyrǵanym joq, ıakı, bul týraly toqsan toǵyz sóılenilgen sózdiń sanyn júzge toltyrmaq ta emespin. Meniń maqsatym – baspasózimizdi ilgeri bas­tyrý jolynda ne istegenimizdi kórsetip, endi munan bylaı ne isteý kerektigin aıtqym keldi.

 

II

Baspasóz jumysy ekige bólinedi: biri – kitap jazý, ekinshisi – jazylǵan kitapty basyp shyǵarý. Osy týraly keshegi ótken marqum 1922 jyly biz ne istedik? Sol jaǵyn eske túsirip ótkim keledi.

Qazaqstannyń halyq aǵartý komıssarıaty kitap jazý másele­sin qolǵa alǵanyna, birinshi hám ekinshi basqysh mektepter úshin kerekti kitaptardy topshylap, belgili qalam qaıratkerlerine tapsyrǵanyna tabany kúrekteı eki jyl toldy. Bul kitaptar 1922 jyly jazylyp bolyp, basylyp ta shyqpaq edi. Sonan beri jazylyp tapsyrylǵan, basýǵa da berilgen kitap jalǵyz-aq Maǵjannyń «Pedagogıkasy» (1). Qazir jazylyp bitken, biraq baspaǵa berilmegen Ahmettiń 3-jyldyq «Til quraly» (2). Eldestiń «Fızıkasy» (3). Kózge kórinip otyrǵan bar-joǵy osy úsh-aq kitap! Bul úsh kitaptyń da qalaı jazylǵanyn bilemiz.

Maǵjannyń «Pedagogıkasy» tez jazylyp otyrǵany (tez dep ózgelermen salystyrǵandyqtan aıtyp otyrmyn) ol ótken jyldar kýrstarda pedagogıka ǵylymyn oqytyp, sol týraly maǵlumattar jınap, oqytqan sabaqtaryn jazyp otyryp, sońynan tek tártiptep kitap qylyp shyǵarǵan kórinedi. Eldes «Fızıkasyn», áldeqalaı qyzmetten bosanyp, aýylynda jatyp, toǵyz aıda jazyp bitirgen. Ahań bolsa, mekeme qyzmetinde júrip, tynyǵý, boı jazý degendi umytyp, keshki-túngi saǵattarda jumys qylyp, «Til quralynyń» 3-jyldyǵyn áreń bitirgen.

Bul aıaq alysymyzben bizdiń baspasózimiz ilgeri basar ma? Bulaı bolýdyń sebebi ne? Álde joǵarǵy kitap jazýǵa tapsyrylǵan azamattar jalqaýlyq, salaqtyq qylyp, halyq aǵartý jumysyn kereksiz kórgennen deýge bola ma? Joq, olaı deýge bolmaıdy. Olaı desek, jala japqan bolamyz. Olardyń mindettengen jumystaryn atqara almaý sebebi – bári birdeı mekeme qyzmetine jegilip, «sheneýnik» esebinde keńse qaǵazyn tyqyrla­typ otyr. Ýaqyttarynyń kóbin, kúshteriniń bárin soǵan sarp qylyp otyr. Keńse qyzmeti, el bıleý jumysy kereksiz demeımiz, memleket mashınasyn durys júrgizý úshin de qyzmetkerler kerek. Biraq «qalam qaıratkerleri» dep tanylyp júrgen azamattardyń sany orasan kóp emes. Olardyń istep otyrǵan keńse qyzmetteri men kitap jazýshylyqty salmaqtasaq, tarazynyń sońǵy tabaǵy neshe ese aýyr tartatyny anyq. Jáne de bizdiń qalam qaıratkerleriniń bári derlik partııada joq. Sondyqtan olardyń atqaryp otyrǵany son­shalyq jaýapty qyzmetter deý­ge bolmaıdy, sol sebepti olar­dyń oryndary artyq oısyrap qalmaıdy.

Sondyqtan shyn qalam qaıratkerleri keńse qyzmetinen bosap, biryńǵaı kitap jazý jumysyna kirisý kerek. Buǵan eshkim bóget salmaý kerek. Qaıta tamaǵyń toq, ornyn jaıly qylyp, baptaý kerek. Mysal úshin qalam qaıratker­lerin báıge atyna uqsatsaq, olardy eriktirip, mápelep ustap, jazý báıgesine qosý kerek. Báıge atyn qysy-jazy arba-shanaǵa jegip, qara jumysqa salsań, júk tasysań qandaı bolady? Ondaı atty qazaq báıgege qosa ma? Ondaı at báıgeden kele me? Sol sııaqty, qalam qaırat­kerleri de keńse qamyty moınynan túspeı, jazý báıgesine qosyla almaıdy, qosylyp ta báıge ápere almaıdy.

Biz bir paıdaly nárseni sóz qyla qalsaq, jerden jeti qoıan tapqandaı qýanamyz, «kerek, kerek» dep shý ete túsemiz, ne kerek ekenin bilgenimizge máz bolamyz, biraq sońynan oryndaýǵa kelgende «kerekterdiń» bárin umytyp, betimizben ketemiz. Taǵy birde álgi «kerek te» taǵy esimizge túsip, taǵy «attan» salamyz, taǵy dúnıeni jańǵyryqtyramyz, taǵy umytamyz... ómirimizdiń kóbi osymen ótip keledi.

 

III

Qalam qaıratkerleri keńse qyzmetinen alynyp, kitap jazýǵa kirisse, az ýaqyttyń ishinde qansha jumys bitiretinin shamalaıyq, búkil qazaq Qazaqstanda keńse qyzmetin istep júrgen azamattardan qalam qaıratkerleri dep on-aq kisi alalyq. Osylar bir betkeı jazý jumysyna kirisetin bolsa, keltiretin paıdasy mynadaı dep shamalaýǵa bolady. Máselen, bir jazýshy kúnine orta eseppen baspa kitaptyń 2 betin jazsyn. Sonda bir kisi bir aıda 30×2=60 bet, bir jylda 12×60=720 bet jazady eken. On jazýshy bolsa bir jylda 10×720=7200 bet jazbaq. Eger bir kitapty, orta eseppen 300 bettik desek, on kisi bir jylda 24 kitap jazyp shyǵarmaq. Eger kitap betin aınala eseptegende 240 desek, on kisi bir jylda 30 kitap jazyp shyǵarady eken.

Muny bos qııal, iske aspaıtyn tátti tilek dep eshkim aıta almasa kerek. Bul qoldan keletin jumys.

 

Daıyndaǵan

Ularbek NURǴALYMULY,

«Egemen Qazaqstan»