Ár dáýirde ǵumyr keshken, esimderin el ardaq tutqan aqyn-jyraýlar arasynda Nurpeıis Baıǵanınniń ózine laıyqty orny bar ekenine keshegi jáne búgingi ádebıettanýshy ǵalymdar bir kisideı qol qoıady. Jyr alyby – Jambyl bolsa, Jyrdyń nári Nurpeıis degen de beıneli sóz bar. Onyń jyr, qıssa, dastan, poemalarynyń arasynda shoqtyǵy bıik týyndysy «Narqyz» deýge bolady. Bul dastan halqymyzdyń boıyndaǵy eń asyl qasıetter – eldik pen erlikti, aýyzbirshilik pen yntymaqty, birlik pen el tutastyǵyn dáripteýge arnalǵan. Búginde halyq aqynynyń ómirden ótkenine 70 jyldan asyp ketse, atalǵan shyǵarmasynyń halyq arasyna taralǵanyna budan da kóp ýaqyt ótkeni anyq.
Aıtaıyn degenimiz, arada kóp jyldar ótken soń halyq aqynynyń teńdesi joq týyndysynyń ekinshi bir qyry men tynysy ashylyp, «Narqyz» el-jurtyna qaıta oraldy. Bulaı bolatyn sebebi belgili jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Joltaı Jumat «Narqyz» dastanynyń jelisi boıynsha osy attas tarıhı dramany jazyp bitirdi. Jańa sahnalyq týyndynyń premerasy ótken beısenbi kúni T.Ahtanov atyndaǵy Aqtóbe oblystyq drama teatrynyń sahnasynda ótkizildi.
Búgingi qazaq dramatýrgııasynyń beldi ókiliniń qalaýy naq osy dastanǵa túsýi nelikten? Joltaı Jumattyń aıtýynsha munyń sebebi – Nurpeıis Baıǵanınniń «Narqyzy» sahnalyq pishinge yńǵaıly, laıyqty ekeninde. Dastannyń negizgi jelisiniń dıalogtary men ózara qatysýlarǵa qurylǵany da onyń sahnalyq nusqasyn jasaýǵa suranyp turǵandaı kórindi. Onyń ózge shyǵarmalary jóninde de osyndaı oı túıýge bolady. Solaı bola tura jyraýdyń birde bir shyǵarmasy sahnalanyp kórmepti. Biz osyndaı múmkindikti qur jibergimiz kelmeıdi, deıdi dramatýrg.
Qalamger sóziniń jany bar ekenine dramatýrgııa tilimen aıtqanda ınssenırovka jasalǵan týyndyny tamashalaý ústinde kóz jetkize tústik. Jyr súleıi, poetıkalyq turǵydaǵy jyr dastandar shyǵarýdyń has sheberi Nurpeıistiń tili oramdy, uǵynýǵa jatyq, qany búlkildep soǵyp turǵan shyraıly shyǵarmalarynyń qara sóz túrindegi sahnalyq nusqasy somdalǵan sátte esh mini qurymapty. Eń bastysy, halyq jyrshysynyń dúnıesine qylaýdaı kirshik túspegen. Sahna tórindegi qara sózde Nur-atanyń izi de, poezııa tilinde kestelengen sózi de óz boıaýyn joǵaltpaǵan. Oǵan ózge artyq-aýys qospa qosylmaǵan. Munyń basty kiltin sońǵy jyldary dramatýrgııa janryna batyl bet burǵan, sonymen birge kórermen kóńilinen shyǵatyndaı tartymdy sahnalyq týyndylardy usyna bilgen Joltaı Jumattyń qalamgerlik qýaty men shyǵarmashylyq sheberliginen izdegenimiz jón sekildi. Jalpy alǵanda Narqyz búkil túrki halyqtaryna ortaq jıyntyq obraz-beıne dese de bolady. Shyntýaıtyna kelgende, qoıylym avtory men rejısseri arasyndaǵy shyǵarmashylyq tutastyq pen ózara úndestik jetispese, mundaı kúrdeli keıipkerdiń tolyqqandy sahnalyq tulǵasy jotalanyp shyǵar ma edi, shyqpas pa edi. Bul oraıda dramatýrgııalyq janr taǵdyryn aıqyndaıtyn eki tulǵanyń birin-biri tolyqtyryp, birin-biri baıyta alǵany jańa qoıylymnyń taǵy bir jetistigi. Narqyzdyń o bastaǵy túpki esimi Aısha eken. Alaıda saıystyń qaı túrinen de esesin jibermeıtin, ózi balýan, ózi naızager, eldik namys synǵa túsken kezde ólispeı berispeıtin nar tulǵaly batyl qyzdy el-jurtynyń bári Narqyz dep atap ketken. Ol sonymen birge sózden de utylmaıtyn. Erik-jigeri mol. Bir basyna jetetin aılakerligi de bar ójet qyz. Onyń mundaı márt bitim-bolmysy men harakteri, ári utymdy jaýaptary Mámbet hanmen aradaǵy dıalog kezinde odan ári ashyla túsedi.
Spektakldiń ón boıynda Narqyzdyń beınesin sahnaǵa shyǵarǵan aktrısa Ásem Qusaıynovanyń somdaǵan róline shyn berilgeni, qaıtkende de ony kórermen kóńilinen shyǵatyndaı deńgeıge kótere bilgeni oń baǵaǵa ábden laıyqty. Onyń osy umtylysy pesa sońyna deıin solǵyn tartpaı, shıryǵyp júre beredi. Birqatar sahnalyq qoıylymdarda onyń tabıǵatyna saı jandy qımyl-qozǵalys, plastıkalyq polotno men keń tynysty dınamıka bolmasa sol spektakldiń solǵyn tartýy ábden múmkin. Mine, «Narqyz» pesasynda osyndaı dramalyq tartystarǵa keń kórinister arnalǵan.
Nurpeıis Baıǵanınniń «Narqyz» dastanynda da ejelgi halyq aýyz ádebıetine tán mahabbat pen súıispenshilik máselesi qosa órilip otyrady. Joltaı Jumattyń sahnalyq nusqasy men Eltaı Kemaldyń qoıǵan spektaklinde eki jastyń arasyndaǵy mundaı móldir de tereń sezim el men eldiń arasyn jaqyndastyrýǵa, tatýlyqty tý etip kóterýge yqpal ete alǵany aıshyqty túrde kóringen. Osy oraıda Kishi júzdiń arý batyry Narqyz ben (aktrısa Ásem Qusaıynova) Orta júzdiń jas noıany Nııazdyń (akter Jasulan Sımonov) arasyndaǵy utymdy sahnalyq detaldar men kórinister kórermendi selqos qaldyra almaıdy.
Qandaı dáýirde de, qandaı qoǵamda da ozbyrlyq pen qııanat, ádiletsizdik pen ekijúzdilik kórinisteri bolmaı turmaıdy. Jazýshy-dramatýrg Joltaı Jumat ekinshi tynysyn ashyp bergen Nurpeıis Baıǵanınniń «Narqyz» tarıhı-dramasynda ádilet saltanat qurǵan kezde mundaı qasıetsizdikke eshqandaı jol qalmaıtyny da utqyr rejısserlik oı-paıymdar arqyly beınelengen. Mámbet hanmen (akter Keńes Kemalbaev) onyń qyzmetshisi Bóktergi (akter Nurbolat О́teǵulov) rólderi osy optımıstik sheshimdi shegeleýge qyzmet jasaǵan. Sondaı-aq sahnalyq qoıylymda halqymyzdyń boıynda o bastan qalyptasqan darhan, keń peıil bitim-bolmysy men aldyna kelse atasynyń qunyn keshetin márt qasıeti de jarqyraı kóringen. Aıtalyq Narqyzdyń ákesi Seıit (akter Áset Orazalın) óz halqyna tizesi batyp, múıizdeı berýden esh tanbaǵan aqyly taıyz Mámbet hanmen onyń qolshoqpary Bóktergige qarata: «Zymııandyqty bilmegendikten is qylady. Bas erikterin bereıik», deýi osyǵan dálel. О́ziniń aǵat, artyq ketkenin túsine bilý de kósheliliktiń bir kórinisi. Bul rette Mámbet hannyń óz kinási men kúnásin moınyna alýy, qaıttym qara halyqtyń ortasyna deýi taǵy bir oıly túıindi týyndatpaı ma? Bir sózben aıtqanda, jańa qoıylymnyń ón boıynda ádilet pen shyndyqtyń aldynda han da, qara da birdeı degen bıik adamgershilik qaǵıda alǵa shyǵady. Ne nárseniń de belgili bir shegi bolady. Sol shekten shyǵyp ketken kezde ozbyrlyq pen qııanat beleń alady degen oı ústem túsedi.
Teatr synshysy Sáýle Ábildahanqyzynyń oı-pikirinshe, «Narqyz» respýblıkadaǵy qazaq teatrlary úshin tyń, kókeıkesti taqyryptardy kótere bilgen, kórermenge aıtary mol aıryqsha qoıylym. Munda mátin, rejıssýra jáne qımyl-qozǵalystar men pesa tabıǵatyna tán mýzykanyń tarazy bastary teń ustalǵan. Artyq-aýys eshteńe joq. Tarıhı týyndyǵa jeli bolyp tartylǵan másele búgingi kún ishinde óte ózekti. Al Narqyzǵa kelsek, ol tek óziniń namysyn ǵana emes, sonymen birge tutastaı óz halqynyń ary men abyroıyn bıikke kótere bilgen jáne tynyshtyǵyn kóksegen rýhy óte joǵary jan. Esimi Tumar hanymmen, Aqjúnispen, Domalaq anamen, Zere ájemen, Uljanmen qatar tura alatyn halyqtyq keıipker. Naǵyz dala demokratııasynyń shekpeninen shyqqan qazaq qyzdarynyń jıyntyq obrazynyń biri.
«Narqyz» tarıhı-dramasy dramatýrgııa sekildi kúrdeli janrdyń jalynan ustaǵan qarymdy qalamger Joltaı Álmashulynyń Nurpeıisteı jyr náriniń eńbegin erteńgi kúnge jalǵaı bilýimen erekshe dep bilemiz. Osyndaıda «Qazaqtyń kúpi kıgen qara óleńin, shekpen jaýyp ózine qaıtaramyn», dep jyrlaǵan Muqaǵalı Maqataevtyń órshil óleń joldary eske túsedi.
Endeshe Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy aıasynda sahna tórinde kórinis tapqan óresi bıik kelisti qoıylymnyń ǵumyry uzaq bolsyn demekpiz. Ekinshi tynysy ashylǵan halqymyzdyń asyl perzentteriniń biri Nurpeıis Baıǵanınniń ádebı týyndysy búgingi urpaqty otansúıgishtikke, el men jerdi qorǵaı bilý sezimine tárbıeleýge jáne týǵan jerdiń qadir-qasıetin tereńirek túısinýge yqpal jasaı alady degen oıdamyz.
Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan».
AQTО́BE