Qazirgi kúni álem elderiniń qaı-qaısysy bolsyn bilim salasynyń bolashaǵyna óte bir alań kóńilmen qarap otyr. О́ıtkeni sońǵy jyldary búkil álemde, ásirese jańa tehnologııalarmen qarýlanǵan Batystaǵy elderde bilim salasyna qoıylatyn talaptar kúrt ózgergen.
Bul talaptardy qoıyp otyrǵan sol elderdiń úkimetteri de emes, bilim salasynyń bilikti mamandary da emes, jyldan-jylǵa jyldam ózgeriske túsip kele jatqan ómirdiń ózi bolyp shyqty.
Máselen sońǵy 10-15 jyldyń ishinde Batys elderiniń eńbek naryǵynda óndiristik jumystardyń úlken bóligin mashınalar men avtomattar, robottar atqarýǵa kiristi. Bul tehnologııalyq jańalyqtar endi ónerkásiptik óndiris oryndaryn bylaı qoıyp, buryn tek qana adamdardyń enshisinde bolyp kelgen kóptegen qyzmet kórsetý salalaryna ekpindeı enip, úıdegi turmysqa deıin aralasa bastady. Onyń jarqyn mysaly – úıdegi turmystyq tehnıkalar.
Sarapshylardyń pikirinshe, eńbek naryǵyndaǵy osynaý tosyn ózgeris-terge baılanysty aldaǵy ýaqyttary múldem jańa mamandyq pen kásip túrleri ómirge kelýi múmkin. Biraq olardyń qalaı atalatyndyǵyn, sol kezderi adamdardyń qandaı qyzmetpen shuǵyldanatyndyǵyn ázirge bilikti mamandardyń ózderi de anyq bile bermeıdi. Tek mundaǵy bir anyqtalǵan másele – eńbek naryǵyndaǵy turaqsyzdyqtyń jıi oryn alatyndyǵy. Osyǵan oraı kóptegen sarapshylar aldaǵy ómirimizde adamdar bir ǵana dıplommen alysqa bara almaıtyndyǵyn aıtyp otyr. О́ıtkeni endigi kezekte jumys aýystyrý jaǵdaıy jıi kezdesedi. Tipti bul úderis qazirdiń ózinde bastalyp ketti dep aıtýǵa bolady.
Máselen sońǵy zertteýler boıynsha AQSh-ta bir adam óz ómirinde orta eseppen 7-8 ret, Eýropanyń damyǵan elderinde 4-5 ret, Japonııada 3 ret jumys ornyn ózgertetin kórinedi. Fınlıandııada óndiriste eńbek etetinderdiń úshten biri mamandyǵyn aýystyryp úlgirgen nemese basqa jumysqa aýysqan.
Al bizdiń eldegi jaǵdaı qalaı? Bul jóninde naqty bir derekterdi kezdestire almasaq ta, eńbek naryǵyndaǵy ózgeristerden Qazaqstan da qur alaqan emes dep, kesip aıtýǵa bolady. Aınalańyzǵa qarańyz. Kezindegi keńsharlardyń basty tiregi bolǵan zootehnıkter men mal dárigerleri, agronomdar, ınjenerler, júrgizýshiler men mehanızatorlar qalaǵa kóship kelip, taksı aıdap júr nemese basqa bir kásippen shuǵyldanýda. Olardyń arasynda óz bıznesin ashyp, óz qoly óz aýzyna jetip, shalqyp ómir súrip jatqandary da az emes.
Sóıtip ómir boıy bir ǵana kásippen shuǵyldanýshylar qatary bizde de sıreı túsken. Qazir jaqsy jumys istep, otbasyn asyrap júrgen jastardyń ómirbaıanyna úńilseńiz, olardyń qolynda 2-3 dıplomnyń júrgendigin baıqaısyz. Bul ózgeris ústindegi eńbek naryǵynyń adamdarǵa qoıyp otyrǵan negizgi talaby – ómir boıy izdený, ózin ózi jetildirý, básekelestikke tótep bere otyryp ómir súrý daǵdysy bizge de jetkendigin kórsetedi.
Osyndaı eńbek naryǵyndaǵy ózgeristerge bizde de daıyndyq jumystary júrgizilý ústinde.
Bıylǵy jyldan bastap elimizde «Barshaǵa arnalǵan tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim» jobasy engiziledi. 2021 jylǵa deıingi ýaqytty qamtıtyn bul joba boıynsha 350 myńǵa jýyq adam tegin kásiptik bilim alyp shyǵýǵa tıis. Olarǵa bilim berý maqsatynda 807 kolledj jumys istese, onyń 462-si – memlekettik. Sondaı-aq bul kásiptik bilim berý oshaqtarynyń 20 paıyzy aýyldyq jerde ornalasqan. 43 112 ınjener-pedagog qyzmetker jumys isteıdi. Kadrlar daıarlaý 183 mamandyq jáne 465 biliktilik boıynsha júzege asyrylady. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń basym jobalaryn iske asyrý úshin 10 bazalyq kolledj aıqyndalǵan. Munyń syrtynda jańa kásipterdi ıgergisi keletin adamdar qysqa merzimdi kýrstarǵa da tartylady. Kásiptik bilim berý arqyly bir adamnyń birneshe mamandyqty ıgerýine jol ashylady.
Oqý merzimi 1 aıdan bastap 3 jyl merzimge deıingi ýaqytty qamtıdy. Joba júzege asqan jaǵdaıda qazirgi eńbek naryǵynda mamandyqsyz jumys istep jatqandar sany 20 paıyzǵa deıin azaıyp, jumyssyzdyq deńgeıi 4,8 paıyzǵa deıin tómendeıdi.
Árıne, bulardyń barlyǵy áli bolatyn ózgeristerdiń basy ǵana. Aıaǵy qaıda aparyp soǵatyndyǵyn ýaqyt aıqyndaıdy. Máselen qazirgi qaptaǵan joǵary oqý oryndarynyń kóbi kúni erteń joıylyp ketýi nemese ózderiniń mártebeleri men bilim berý baǵyttaryn ózgertýi de ǵajap emes.
Bárin de eńbek naryǵynyń suranysy aıqyndaıtyn sát kele jatyr.
Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»