Abaıyl ataýy qaıdan shyqqan?

Endi ólketanýdy túrkilik, ıslamdyq, ulttyq tanym aıasynda, búgingi zaman turǵysynan qarastyrýymyz qajet. Osyndaı ıgi isterdiń bastamasy retinde Jabaǵyly, Abaıyl, Iirsý, Alataý ataýlarynyń tanymdyq jáne ataýdyń shyǵý etımologııasyn zertteı otyryp, onyń tarıhymyzben sabaqtastyǵyn qarastyrsaq. Izdený nátıjesinde Jaba­ǵyly, Abaıyl sózderiniń shyǵý etımologııasy Aıl emes Ana sózi ekendigine kóz jetkizdik. Abaıyl – Túlkibas aýma­ǵyn­da­ǵy Túrkistan – Sibir temir­ jol boıyndaǵy stansa. Osy jerde qar­­sy baǵyttaǵy temir jol aı­ry­­ǵy salynǵan.

Sondyqtan da Aba­ıyl stansasyn «Obgonnyı pýnkt» dep te ataıdy. Qarsy ba­­ǵyt­ta po­ıyzdyń bolmaýyna baı­­lanysty mashınıst joǵarǵy jyl­­damdyqpen ertede parovozdy,­ ke­ıin­nen teplovozdy, qa­zir­gi ýa­­qytta elektrovozdar­dy júr­gi­zetindikten «basyp ozar jer» dep te ázildep ataıdy. Bul jerdiń tarıhı etımo­lo­gııa­syn osyndaı oımen qory­tyn­dylaǵysy ke­letin adamdar da kez­desedi.

Shyn máninde Abaıyl sózi kóne dáýirden bas­talady. Temir jol salynbaǵan ýaqyttan buryn da, bul aı­maqty Abaıyl ataǵandyǵyn tarıhtan bilýimizge de bolady. Negizinen Abaıyl men Jabaǵyly sózderiniń jazylý emlesine úńil­sek, Abaıyl emes Abaıy, Ja­baǵyly emes Jabaaǵly dep jazylý kerek. Qazaq tilindegi jer-sý at­ta­ry­nyń jazylý emlesinde zat esim­derdiń birigýinen jasalǵan to­ponımıkalyq ataýlarda daýysty dybystardyń qatar ke­­lýin­de eshqandaı daýysty dybys túspeı tolyq jazylady. Mysaly: Saryaǵash, Maq­taaral.

Endi Abaıyldyń durys jazylýyn durystaǵannan keıin, bul ataýdyń shyǵý etımologııasyna biraz barlaý jasasaq. Bi­rinshi Aba – sóziniń beretin maǵynasy týraly «Kóne túrki sózdiginde» bylaı deıdi:

1.Aba – mat – ana

2.Aba – otes – áke

3.Aba – medved – aıý dep, Mahmýd Qashqarıdiń kóne túrki sózdiginiń 55-betindegi 12 - 13 - 14 qataryna silteme kórsetse,

4.Aba – rodıtelskıı pred­kı – ata-tek

5.Aba – mejdometıe – odaǵaı dep Júsip Balasaǵunnyń «Qutty bilik» shyǵarmasynyń Gerat nusqasynyń 100-shi betiniń 21-­­jo­lyna jáne 116-betiniń 30-­jolyna silteme jasaıdy.

Aba sózine orta ǵasyrdaǵy qos ǵu­­la­ma da nazar aýdaryp kóz­qaras­taryn bildirgen. Biz osy­ny nazarda ustaı otyryp, M.Qashqarıdiń Aba – medved – aıý degen sózine toq­ta­lamyz. Sebebi, qazirgi Aqsý-Ja­­­ba­ǵyly qoryǵynda aıýdyń qo­ńyr aıý, qara aıý, tósi aq aıý degen úsh túri mekendeıdi. Son­dyq­tan da mundaǵy Aba – aıý degen maǵynadan shyǵýy múmkin. Bú­gingi shor halqy aıýdy (medved) – apshaq, azyp, ada, aba dep ataıdy. Al qulyndy (jere­benok) – chabaǵa, chabaq. Altaı halyq til­derinde aıý – aıý, aıýzy, majalaı, majalaıy, abagaı, abagaıy. Mysaly: Abaıgaıynyń ıche­genı – aıýdyń apany. Endi Aıl sózine kelsek: altaı til­derinde úı (dom) – aıyl, aıly, aıyl-jýrt, jtýra, jýrazy.

 

Aıl

1.Ý kırgızov ı altaısev v proshlom poselek kochevogo ılı polýkochevogo tıpa, obychno sos­toıavshıı ız rodstvennıkov razlıchnyh stepeneı. Ý altaısev A. nazyvalos ı otdelnoe jılıshe (ıýrta ılı shalash) s ýsadboı.

2.Ý mongolskıh narodov­ ko­che­vaıa semeınaıa grýppa.

3.V Kırgızskoı SSR selskaıa admınıstratıvno-terrıtorıalnaıa edınısa. V sootvetstvıı s etım selskıe Sovety Kırgızskoı SSR ımenýıýtsıa: ‘aılnye ı selskıe So­vety depýtatov trýdıashıhsıa’.

Bolshoı ensıklopedıseskıı slovar, 2012g.

 

Aýl

Aýl (ot tat. agyl – tradısıon­noe poselenıe selskogo tıpa, stoıbıshe, obshına ý tıýrskıh narodov, a takje ý drýgıh narodov Sredneı Azıı ı Kavkaza.

 Oıymyzdy qorytyndylaı ke­le Abaaıl sóziniń qazirgi ma­ǵy­­nasy ana úıi nemese analar pi­riniń mekeni. Al Abaǵyly sóziniń ma­ǵynasy – ana aýly, ana alqaby dep túsinýimiz qajet. Mundaı toponımıkalyq ataýlarǵa Batys Sibir jerindegi Novokýznesk qa­lasynan elektrıchkaǵa 15 mı­nýt­tyq jerdegi Abagýr-Les­noı eldi mekeni jáne Abakan qa­la­syn mysalǵa keltirýge bastalady. Endi búgindegi Abaǵyly sóziniń aldyna qypshaq tilindegi j, ıý, d dybystarynyń sóı­leý erek­shelikterinde j dybysy qoıylyp, Abaǵyly sózi Jaba­ǵyly sózine aınalǵan dep boljam jasaımyz.

Joǵarydaǵy boljamdar, sóz­dik­­ter men qazirgi túrki til­­­de­rin­degi sózderdi saralaı ke­le, aba sóziniń eń bastapqy Mah­mud­ Qash­qarı kórsetken ana, áke ­degen ma­ǵynasyna toq­talý­dy jón kórdik. Sebebi Ja­baǵy­ly alqaby Iirsý al­qabynyń tómengi jaǵynda jatyr. Son­dyqtan Táńirtaý (Tıan-Shan), Alataý, Ulytaý – dep ataǵan túr­­kiler taýdy áke, etegi Ja­ba­ǵy­ly ana, Maılykent – Umaı­lykent – áıelderdiń piri. Al Abaıyl – ananyń aýyly, kóne zamandarda analardyń piri tur­ǵan aýyl bolýy múmkin. Bol­ja­­mymyzǵa Iirsý, Abaǵyly, Aba­ıyl, Maılykent, Maıtóbe ataýlarynyń bir aýmaqta qatar ornalasýy dálel bolsa kerek.

 

 Qurmanǵalı ORAZBAEV