Sahnaǵa saltanatty reńk syılaıtyn drama teatrlarynyń qyzylkúreń dúrııa ıakı masaty shymyldyǵy aýyr qozǵalyp ashyla bastaǵanda, selt etkizetin tyń týyndy kútip otyrǵan kóńilińdi kóp jaǵdaıda jeńil dúnıeniń dańǵazasy jaılap ala jóneledi. Oılanýǵa mursha bermeıdi. Oılanýdyń qajeti de joq – jalt-jult oqıǵalardyń jeteginen qalyp qoımaı jelpinip otyrýǵa jarasań, boldy.
Teledıdar az bolǵandaı, endi teatr qalyp pa edi kúńkildeseń de, «búgingi kórermenge keregi osy» bolǵan soń eki saǵatqa jýyq ýaqyt mıýzıkl men komedııanyń arasyndaǵy belgili rejısserdiń belgisiz janrǵa qurylǵan kezekti týyndysyn tapjylmaı otyryp kórýge mindettisiń. Mundaı kórinis, ásirese jastar teatrlaryna tán. Qalypty jaıǵa aınalǵany sondaı, repertýardan sırek kórine bastaǵan el taǵdyry, jer kıesi, otanshyldyq sezimdi oıatatyn bıik oıǵa negizdelgen avangard ıdeıany jas rejısser Syrym Asqarov Ǵ.Músirepov atyndaǵy Jastar teatrynyń sahnasyna ákelgende, áýelde tosyrqaı qabyldadyq.
Arnaıy dramatýrgııalyq janrda jazylǵan daıyn pesa da emes, klassık jazýshy Ábdijámıl Nurpeıisovtiń «Sońǵy paryz» romanynyń ınssenırovkasymen «Seń» atty spektakl qoıǵan Syrymnyń bul áreketin sonda da bolsa «kórermenniń jeteginde ketpeýdi» oılaǵan, azamattyq kózqarasyn aıǵaılap aıtqysy kelgen sanaly qadamy retinde paıymdadyq. О́ıtkeni repertýarynyń teń jartysynan astamy jastarǵa arnalǵan taqyryptardan turatyn TIýZ-dyń sahnasynda, Dýlat Isabekov aıtqandaı, sóz saptaýynyń ózi qatal kirpııazdyqpen jazylǵan «Sońǵy paryzdy» spektakl etip qoımaq túgili, oqyp shyǵýdyń ózi ońaı emes.
Hosh, sonymen Aral taǵdyry men adam taǵdyry arasyndaǵy arpalysty jeli etip, mahabbat pen ǵadaýat qatar órilgen shyǵarmanyń shyńy – Aral taǵdyryna, jalpy tabıǵat-anaǵa aqyl-ǵylymmen emes, mahabbatpen qaraýǵa shaqyrady. Ǵalymdardyń paıymynsha, tarıhta tórt ret tartylyp, tórt ret qaıta tolǵan Araldyń basyndaǵy qasiret pen ǵylymı-tehnıkalyq progress tonap bitirýge aınalǵan adamı qasıetterdiń jutańdyǵy óte uqsas. Spektaklde tabıǵat ekologııasy degen ıdeıa tek syrtqy fabýla retinde ǵana alynǵan, áńgimeniń úlkeni – adam jany ekologııasynyń buzylǵandyǵynda.
Romandaǵy alýan qyrly keıipkerler sahnada meılinshe shaǵyndala kelip, sanaýly obrazben Ázim – Bákızat – Jádiger úsheýiniń tóńiregine toptasqan. Qoıylymda Aral-shal – Edil Ramazanov, Sary shal – Kádirbek Demesinov, Jádigerdiń anasy – Lıdııa Kádenova, balasy – Dınara Nurbolat, Sary Ivan – Jomart Zeınábil, Aqjigit – Tursyn Quralıev sııaqty dramany óristetetin úlken-kishi keıipkerler bar. Biraq búkil oqıǵa osy úsh adamnyń tóńireginde órbıdi. О́ıtkeni bul úsheý – jer betindegi búkil adamnyń sahnaǵa ushyp túsken sebezgi sáýlesi.
Adam janynyń qaltarysy qandaı qatparly! Zer salyp qarasaq, úsheýi de adasyp júrgen adamdar. О́zin-ózi taba almaı júrgen adamdar. Kúıeýi Jádiger men súıgeni Ázimniń ortasynda ne isterin bilmeı alasurǵan Bákızatty kinálaýǵa kimniń dáti barar? Aralymen kindigi baılanyp, ata qonysyn qımaı, balyqshy babalarynyń amanatyna adaldyq tanytyp, týǵan jerin tastaı almaǵany úshin Jádigerdi jek kórýge bola ma? O basta eti tiri, ómirge ıkemdi Ázimdi qulaı súıgenimen jaýapsyz mahabbattan jalyqqan Bákızat amalsyz jaratylysy bólek Jádigermen taǵdyr qosyp, aq nekeli jaryna aınalsa da, adaldyq pen adamdyqty bıik qoıǵan kúıeýine kóńili báribir jibimegeni úshin, aqyry sońynan erip, eteginen ustaǵany úshin Ázim jazyqty emes qoı? Rýslan Ahmetov (Jádiger), Tolqyn Nurbekova (Bákızat) jáne Danııar Bazarqulov (Ázim) syndy akterler mynaý jaryq dúnıede jumyr basty pende keshýi múmkin quqaıdyń bárin kórermenniń kóz aldynda qopardy da tastady.
«Mahabbat úshburyshynyń» boıynda ózi kútken úmittiń jeteginde ómir súrip júrgen úsheýdiń tirligi myna ómirde tórt qubylasy túgel, armansyz adamnyń bolmaıtynyn aına-qatesiz aıtyp tur. Jan-júregińmen aıalap súımeseń, taǵylyq tanytyp taptap ótseń, tabıǵat syrqatqa ushyraıdy. Sol sekildi otbasyny mahabbatpen qurmasań, ol jerge baqyt keledi dep kútýdiń qajeti joq. Adam men tabıǵat arasyndaǵy úılesimdi rejısser ǵajap allegorııamen baılanystyrady. Aral óz-ózinen tartylyp bara jatqan joq, ol adam qolymen jasalyp jatyr.
Rejısser spektakl sheshimine «Araldyń tartylýy – adamnyń ar-ojdanynyń tartylýy» degen sımvoldyq maǵynany syıǵyzǵan. Mysaly, Jádiger men Bákızattyń jalǵyz balasynyń aqyl-esi kem, aýrý. Syrt qaraǵanda tartylyp bara jatqan Araldyń apatynan aýrý bolyp týǵan sekildi, shyn máninde, súımegen jandardyń seziminen jaralǵan balanyń dimkás bolyp týýyna Jádiger men Bákızattan basqa eshkim de kináli emes. Tirliktiń zańy bireý-aq – ne nárseniń de ózegine súıispenshilik sińbese, ol eshqashan ózine de, ózgege de qýanysh syılamaıdy. Kelip turǵan qýanyshtyń qaıǵymen almasa salýy qıyn emes. Ár keıipkerdiń ishine qoryqpaı úńilip, ishine jasyrǵan shyndyǵyn sýyryp alyp, aıdaı álemge jalańashtap kórsetken rejısser jas kórermenge mahabbattyń súıener jalǵyz kúshi adaldyqta ekenin aıtady.
Rejısser «Adamnyń menmendigi, ózimshildigi, tutynýshylyq talaby dál osy qarqynmen óse berse, onyń aqyry ózin ǵana emes, tutas tabıǵattyń taǵdyryn, adamzat qaýymyn apatty jaǵdaıǵa alyp keledi» degen oıǵa meńzeıdi. Jas rejısserdiń úlken teatrdyń sahnasyndaǵy tyrnaqaldy derbes týyndysy bolsa da, ajal aýzynda jatqan teńizdiń azaly rekvıemi sııaqty jazylyp, qazaq ádebıetiniń aıbynyn asqaqtatqan «Sońǵy paryzdyń» avtory Á.Nurpeıisovtiń romanyndaǵy túpki ıdeıany tap basyp tanyp, sońyna deıin júlgesin buzbaı alyp shyqqany – úlken izdenis nátıjesi.
Spektakldiń «Seń» dep atalýynyń ózi obrazdy oıdan týǵan. Belgili teatr sýretshisi Esengeldi Tuıaqov sahnaǵa dekorasııa qurǵanda «mınımým» degen qaǵıdaǵa súıengeni kórinedi. Sahnada basy artyq býtaforııa buıymy joq, aǵys, jel áserimen tutas teńizden oıylyp túsken úsh túıir seń ǵana jatyr. Seń – muz synyǵy bolsa, onyń ústindegi ómirden mán taba almaı, birde tabysyp, birde ketisip arpalysyp júrgen baqytsyz úsheý de tirshilikten, óz tulǵasynan tutastyq taba almaı shytynap túsken taǵdyr synyqtary. Seń ústindegi sıýjet sonshalyqty shynaıy. Eki erkektiń ortasynda qaqpaqyl bolyp júrgen Bákızattyń mahabbaty sońǵy ret muz betinde synǵa túsedi.
Spektakldiń sharyqtaý sheginde úsh taǵdyr bir seńniń ústinde qalyp, ólimmen betpe-bet kezdeskende, Bákızattyń osy ýaqytqa deıin janyn úzip berýge ázir bolǵan Ázimniń zulymdyǵyn, al jek kórip kelgen Jádigerdiń qymbat adam ekenin túsinetini ıt ómirde arpalysyp júrip, kimniń adal, kimniń zalym ekenin tanı almaı ótetin pendeniń dármensizdigin taǵy bir eske salady. Árıne, Keńshilik aqyn jyrlaǵandaı, «ǵashyqtar jylap qaldy dep, dúnıe qulap qalmaıdy», tirshilik jalǵasady. Jalǵasqany sol, Aral-shal jýan bilegine oraǵan alty qulash arqanymen eldiń, jerdiń sahnalyq belgisindeı bolyp bir buryshta turǵan kishkentaı ǵana «alyp» kemeni qara nar kúshpen shirenip, atyrapty betke ala alǵa súırep barady. О́rkenıet ózekke tepse de, onyń kerýeninen eldiń kóshi qalmaıdy, ilese beredi...
Bul qoıylymnyń ózektiligi nede? «Oıbaı, jurttyń kóńili pás, olardyń kóńilin kóterý kerek» dep kúldirý nemese «adam azyp, zaman tozyp barady» dep jylatý maqsat etip qoıylmaǵany anyq. Spektaklden keıin kórermen aldyna shyǵyp rejısser men akterler jumysyna baǵa bergen Dýlat Isabekov paıymdy oıyn: «Kúrdeli romandy sahnaǵa shyǵarý jáne ishindegi oqıǵalardy terip-terip alyp sahnalyq ádebıet jasaý ekiniń biriniń qolynan kelmeıdi. Teatrǵa Mýlen Rýjdar emes, osyndaı ulttyq problemany kótergen dúnıeler kerek. Bul jekelegen ulttyń qasireti bolǵanymen, tutas adamzattyń máselesi.
Asqan shydamdylyq tanytyp, qaıta-qaıta oqyp baryp túsinýdi qajet etetin romannyń sahnada sátti qoıylýymen rejısserge ǵana emes, teatr ujymyna qutty bolsyn aıtamyn» dep túıindedi. «Sońǵy paryz» Ábdijámıl aǵamyzdyń Aralmen aryzdasýy edi, aryzdasa otyryp, adamzatty rýhanı apattan saqtandyrýǵa shaqyrǵan bolashaqqa jazyp ketken sálemdeme hatyn kórkem shejirege aınaldyryp, kórermenge usynylǵanyn Jastar teatrynyń jańa maýsymdaǵy jańalyǵy dep qabyldadyq.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY