Elimiz táýelsizdik alyp, álemdik keńistikke qadam basqan tusta dúnıedegi ozyq úlgini, tálimdi tájirıbeni Qazaqstannyń jaǵdaıyna beıimdeı otyryp, ózindik damýdyń strategııasyn qalyptastyrý qajettigi týyndady.
Damý strategııasynda ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý arqyly áleýmettik turaqtylyqqa qol jetkizý, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý, memleket mindettemelerin tolyqqandy oryndaý sekildi basymdyqtardy belgileý ýaqyt talaby bolatyn. Osy oraıda elimizdiń memlekettik baǵdarlamalaryna, «Qazaqstan-2030» strategııasyna ózek bolǵan, Qazaqstandaǵy naryqtyq ekonomıkanyń qalyptasýynyń teorııalyq negizin quraǵan ǵylymı eńbekti erekshe ataý qajet.
«Naryqtyq qatynastardyń qalyptasýy men damýy jaǵdaıyndaǵy resýrsty únemdeý strategııasy» – Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń 1992 jyly Reseı basqarý akademııasynda 08.00.05 – «Ekonomıka jáne halyq sharýashylyǵyn basqarý» mamandyǵy boıynsha qorǵaǵan doktorlyq dıssertasııasy.
Bıyl jazylǵanyna 25 jyl tolatyn ǵylymı eńbekke iri ekonomıst ǵalymdar, Reseı ǵylym akademııasynyń akademıgi A.Aganbegıan, ekonomıka ǵylymdarynyń doktorlary, professorlar V.Ivanchenko, Iý.Shvyrkovtyń resmı opponent bolýy avtorǵa qoıylatyn talapty kúrdelendirip, ǵylymı eńbektiń salmaǵyn arttyrǵany anyq.
Avtor eńbektiń preambýlasynda: «Buryn qoldanysta bolǵan basqarýdyń ákimshilik ádisterine tán, ekonomıkadaǵy memlekettik menshiktiń basymdylyǵyna negizdelgen ortalyqtandyrylǵan basqarý júıesi qarqyndy udaıy óndiriske, resýrstardy únemdeýge yqpal ete almady», dep kún tártibindegi ózekti máseleni ashyp kórsetedi.
Osy oıdy Memleket basshysy halyqqa jarııa etýdi dástúrge aınaldyrǵan, qazirgi kezeńde memleket damýynyń orta jáne uzaq merzimdi basymdyqtaryn aıqyndap, damý men jańǵyrýdyń jarshysy bola bilgen joldaýlarynda keńinen órbitip, tereńinen qozǵaıdy. Basqasyn aıtpaǵanda, ústimizdegi jylǵy «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý júzege asyryldy. Bizdiń bárimiz birlesip, sol kezde elimizdi kúıreýge, azamat soǵysyna, ekonomıkalyq kúızeliske ushyratpaǵanymyz men úshin óte mańyzdy. Qazaqstan bul kezeńde az shyǵyn shyǵaryp, zor jetistikterge qol jetkizdi», dep ǵylymı eńbeginde negizdelgen basymdyqtardyń is júzinde oryndalǵanyna basa toqtalady.
Doktorlyq dıssertasııasynda dástúrli josparly ekonomıkanyń zamanaýı damýdyń negizi bola almaıtynyn aıta kele, Nursultan Nazarbaev «óndiristik kúshter men óndiristik qatynastardy sapaly túrde qaıta qurylymdaý, tıimdi kásipkerlik qyzmetke jáne eńbek ujymdarynyń ozyq óndiristik nátıjelerge az shyǵyndarmen qol jetkizýge ekonomıkalyq qyzyǵýshylyqtaryn arttyrýǵa jaǵdaı týdyratyn áleýmettik baǵyttaǵy naryqtyq ekonomıkaǵa kóshýdiń qajettiligi óse tústi», dep jazady. Osy oıdyń zańdy jalǵasy retinde Memleket basshysy ekonomıkadaǵy kásipkerlik bastamalarǵa memlekettik qoldaý kórsetý, shaǵyn jáne orta kásipkerlik úlesiniń artýyna qol jetkizýdi Qazaqstannyń ekonomıkalyq saıasatynyń negizgi basymdyqtarynyń biri retinde belgilep, bul baǵyttyń qarqyn alýy men qalypty damýy jolynda jemisti eńbek etip keledi. Kásipkerlik damýyndaǵy endigi meje – bıznes ortany túbegeıli jaqsartý jáne keńeıtý. Nátıjesinde, 2050 jylǵa qaraı Qazaqstannyń ishki jalpy ónimindegi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 50%-dy quraıtyn bolady.
Resýrstardy únemdeýdiń ózekti máselelerin taldaı kele, avtor ekonomıkany jańǵyrtý, áleýmettik baǵyttaǵy naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý jaǵdaıynda ekonomıkalyq ósý faktorlaryn eskere otyryp, óndiristi basqarýdyń jańa ekonomıkalyq ádisterin engizý jáne táýelsiz memleketter men iri aımaqtar kóleminde sheshiletin mindetterdiń negizgi baǵyttaryn qamtıtyn resýrstardy únemdeýdiń ǵylymı negizdelgen strategııasyn ázirleý qajettigi týraly tujyrym jasaıdy.
Ǵylymı eńbekte Nursultan Nazarbaev jańa ekonomıkalyq paradıgmalardy, álemdik ekonomıkanyń betburysyn asqan dáldikpen sezine otyryp, Qazaqstannyń uzaq merzimdi strategııalyq basymdyqtaryn belgiledi dep nyq senimmen aıtýǵa bolady.
Egemendik jyldarynda barlyq makroekonomıkalyq kórsetkishter boıynsha oń ósim baıqalyp keledi. Mysaly, jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim álemdik ortasha deńgeıden asyp, 10508 AQSh dollaryn qurady. Qazaqstan ekonomıkasy sheteldik ınvestısııalar salýǵa qolaıly ekonomıkalar qataryna enip, táýelsizdik jyldary elimizge 260 mlrd AQSh dollarynan astam ınvestısııalar tartyldy. О́nerkásiptegi óndiris kólemi 10,3 esege ulǵaıdy. Eńbek ónimdiligi 1991 jylmen salystyrǵanda 2 ese artyp, 2014 jyly 46,7 myń AQSh dollaryn qurady, bul álemdik ortasha kórsetkishten 44%-ǵa joǵary.
Eýrazııa kindiginde ornalasqan elimizdiń tranzıttik áleýetin arttyrý da kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp keledi. Qazirgi tańda Jezqazǵan – Beıneý temir jol torabyn salý arqyly Qazaqstan Qytaı men Eýropa arasyndaǵy qashyqtyqty 1200 shaqyrymǵa qysqartyp, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» magıstraldy kólik dálizin iske qosyp, ejelgi Jibek jolyna jan bitirdi deýge tolyqtaı negiz bar. Táýelsizdik tusynda 10 myń shaqyrymnan astam avtokólik joly, 2,6 myń shaqyrymnan asatyn temir jol salynyp, jańǵyrtýdan ótti.
Táýelsizdik jyldarynda bıýdjetke túsimderdiń ulǵaıýy sebepti halyq damýyna sapaly jaǵdaı jasaldy. 1996 jylmen salystyrǵanda kúnkóristiń tómengi deńgeıinen kem tabysqa ıe turǵyndar sany 14 esege azaıǵan. Eki mıllıonǵa jýyq jańa jumys oryndary ashylyp, 1991 jylmen salystyrǵanda jumyssyzdyq deńgeıi 2 esege tómendep, 5%-dy qurap otyr. 1990 jyldardyń basynda Qazaqstannyń árbir úshinshi turǵyny kedeılik sheginde kún keshse, qazirgi kezeńde kedeılik deńgeıi 3%-dan aspaıdy. 1991 jyldan bergi kezeńde zeınetaqynyń ortasha mólsheri 227 esege ulǵaıyp, sońǵy on jyldyń júzinde jyl saıyn 15,7%-ǵa ósip otyrdy.
Táýelsizdik jyldarynyń belesinen qaraǵanda Qazaqstan ekonomıkalyq damýda qaryshty qadam jasap, memlekettiń ınstıtýsıonaldy negizin berik qalyptastyrǵan elge aınaldy. Egemen elimizdiń endigi mindeti – HHI ǵasyrdyń jańa syn-qaterlerine qarsy turý úshin Memleket basshysy aıqyndaǵan «Qazaqstan-2050» strategııasynyń negizgi basymdyǵyn oryndap, álemdegi básekege barynsha qabiletti 30 eldiń qataryna qosylý.
Aıbol ARǴYNǴAZINOV, ekonomıka ǵylymdarynyń magıstri