Jýyrda Bı-Bı-Sı-diń orys qyzmeti Daǵystan jáne cheshen halyqtarynyń ulttyq batyry Qajymurattyń Sankt-Peterbýrgtiń mýzeıleriniń birinde saqtaýly turǵan bas súıegin Cheshenstan basshysy Ramzan Qadyrovtyń suratyp, jer qoınyna berýge nıet etkeni týraly jazdy.
Bul bizge Kenesary hannyń oqıǵasyn jadymyzda jańǵyrtyp, onyń da bas súıegi otarlaýshylardyń alyp ketýimen mýzeı qorlarynyń birinde saqtalyp, osy kúnge deıin tabylmaı otyrǵanyn eske saldy. Sonymen birge jaýlarynyń bas súıegin jınaý sııaqty taǵylyq dástúr Reseı ımperııasynda HH ǵasyrdyń basyna deıin jalǵasqanyn kórip otyrmyz. 1923 jyly bolshevıkterdiń qolynan qaza tapqan Keıki batyrdyń bas súıeginiń byltyr ǵana Máskeýden elge jetkizilgen taǵdyry bul sózimizge dálel. Myń musylmanda mundaı dástúr joq. Olar dushpanyna ólgende de ádil bolyp, máıitin bólshektep, parshalamaıdy.
Qajymurat Reseı patshalyǵynyń jaýlap alýyna qarsy Kavkaz halyqtarynyń azattyq (ǵazaýat) kúresin 1859 jylǵa deıin, ıaǵnı 25 jyl boıy júrgizgen ımam Shámildiń senimdi serikteriniń biri, qolbasshy múrıdi, naıb ımam. 36 jasynda jaýlarynyń qolynan opat bolǵan. Ol da ımam Shámil sekildi avar halqynan shyqqan. Patshalyqtyń ozbyr saıasatyn synaǵan orys halqynyń ozyq oıly ókilderi Shámildiń kúresine ish tartsa, ásker basshylarynyń ózi tutqynǵa alǵanda oǵan qurmetpen qaraǵan. Onyń oń qoly bolǵan Qajymuratty orystyń uly jazýshysy Lev Tolstoı keıipker etip, kitap jazǵany da belgili... Keıbir derekterge qaraǵanda Qajymurattyń arǵy tegi avar handarynan taraıdy. Týǵan jyly dál anyqtalmaǵan, biraq joba boıynsha 1816 jylǵy dep topshylanady. Al ólgen jyly 1852 ekendigi anyq.
Qajymurat Reseı patshalyǵymen ortaq til tapqan avar handyǵynyń muragerlerimen jaqyn bolyp, ımam Shámildiń ǵazaýat soǵysyna da, onyń múrıdtik qozǵalysyna da kóp ýaqyt qosylmaǵan. Alaıda 1840 jyly Shámilmen qupııa baılanysta degen jalamen ony Reseı patshalyǵynyń ákimshiligi tutqyndap, Temirhan shoraǵa aıdaıdy. Jolda Qajymurat ózin aıdap kele jatqan eki aıdaýyldy birge tartyp, quz jartastan sekirip ketken. Janyndaǵylar ólgende Qajymurat tek aıaǵyn ǵana syndyrypty. Osy jyldan bastap ol Shámilge qosylyp, ómiriniń sońyna deıin onyń senimdi serikteriniń biri boldy. Onyń batyldyǵy men eptiligi, qaıtpas qaısarlyǵy týraly artynda umytylmas ańyzdar qalǵan. Basqynshylarǵa qarsy josyn joryqtar jasap, erjúrektiliktiń keremet úlgilerin kórsetip turǵan. Onyń erlikterin Daǵystan ǵana emes, Cheshenstan erleri de ózine úlgi tutady. Qasyndaǵy shaǵyn tobymen ol tutqıyldan shabýyldap, jaý qosynyn jıi-jıi san soqtyryp otyrǵan. Qolǵa túsirgen oljalaryn jarly-jaqybaılar men jetim-jesirlerge bólip bergen. Sondyqtan da oǵan degen halyq súıispenshiligi áli de umytylmaı keledi. Basqynshylarǵa qarsy atamekeni úshin kúresken taý halqy erleriniń arasynda Qajymurattyń batyrlyǵy osy kúnge deıin órlik pen erliktiń úlgisi retinde atalady.
Kórip otyrǵanymyzdaı, Qajymurattyń barlyq tarıhy Kenesarymen uqsas. Ekeýi de HIH ǵasyrdaǵy patsha basqynshylaryna qarsy azattyq jolyndaǵy kúreste el bastaǵan erler. Keıingi taǵdyrlary da uqsas bolyp, ekeýiniń de bastaryn sany kóptigimen alǵanyna máz bolǵan basqynshylar mýzeıge qoıyp, keıingi urpaǵyna «maqtanyshqa» kórsetýde...
Qajymurat qazirgi Ázerbaıjannyń Gah aýdanynda 1852 jyldyń 5 mamyrynda qasyndaǵy tórt serigimen birge 300 kazakpen shaıqasqan teń emes soǵysta sheıit bolǵan. Sonyń ózinde batyr 17 jaýyn jer jastandyryp, qorshaǵan jerden qashyp shyqqanda nóserdeı jaýǵan oqtyń astynda qalyp, qaza tabady.
Qajymurattyń denesi osy jerdegi Ondjaly degen aýyldyń qasyna jerlengen, al basyn kesip áketken jaýlary Sankt-Peterbýrgtiń Áskerı-medısınalyq akademııasyna tapsyrady. Onyń zıraty áli kúnge musylman taýlyqtardyń zııarat etetin mekeni. 2015 jyly Máskeýdiń Ulttar úıinde týǵanyna 200 jyl tolýyna baılanysty ony eske alý sharasy ótkizilgen.
1959 jyly bas súıekterdi tizimdegen komıssııa onyń basyn taýyp, Antropologııa jáne etnografııa (burynǵy Kýnstkamera) mýzeıine ótkizedi. Qazir bul mýzeı federaldyq ókimettiń qaraýynda. 2015 jyldan beri bas súıekterdiń taǵdyrymen Mádenıet mınıstrliginiń komıssııasy aınalysady eken. Mine, batyr týǵan oǵlandardyń bas súıekteri osyndaı taǵdyrǵa ushyraǵan.
Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»