Aıdos Bektemirov: «Marko Polonyń» arqasynda bir marqaıdym

– Aıdos aǵa, batyrdyń rólin oınaǵysy keletinder kóp, biraq adamnyń qalaý-ti­le­gi bar da, talant pen múm­kin­dik degen dúnıe taǵy bar. Teatr men kınoda bahadúr­ler beınesiniń galereıasyn ja­­sap kele birden-bir akter bolǵandyqtan, sizdiń óner­degi amplýańyzdy osy tóńi­rekten izdegenimiz durys pa?

– Buryn óner aınalasynda júrgen rejısserler, akterler úshin «amplýa» óte mańyzdy bolatyn. Qazir osy uǵym óz-ózinen qasań tartyp, qaltarysta qalyp bara jatyr ma deımin. Nege? Adam bolyp jaralǵannan keıin oǵan búkil sezim tán: ol kúledi, jylaıdy, oılanady, opynady. Al teatrǵa kelgen akter «men salmaqty adam edim, satıralyq róldi oınaı almaımyn» dep qarap turmaıdy. Aktersiń be – oına. «Shyn palýanǵa ońy men soly bir» degendeı, eger akter kásibı bolsa, ol tragedııany da, komedııany da tańdap jatpastan, birdeı dárejede oınap shyǵady.

Nashar akter ǵana «men komedııalyq akter edim», bolmasa «qolaıyma tragedııa jaǵatyn edi» dep san túrli syltaý aıtyp, darynsyzdyǵyna túrli sebepti dálel qyp jatady. Shúkir, Máskeýdiń Shepkın atyndaǵy teatr ýchılıshesin támamdap jatqanda dıplomdyq jumysym bolǵan Borıs Godý­novtan bas­tap, kúni búgin­ge deıin tek geroılardy ǵana oı­­nap kele jatyr ekenmin. Amplýaǵa baılanyp qalǵan je­rim joq, teatr basshylyǵy senim bildirdi me, aqtap shyǵýǵa tıispin.

– Geroı bolǵanda da baı-manap pen batyrdyń róline quıylyp túsesiz.

–Túr-tulǵasy, júris-tu­rysy, daýysy daıyn akter turǵanda, rejısserler de batyrdy alystan izdep, áýre bol­ǵysy kelmeıdi. Teatr, eń aldymen, estetıkalyq tárbıesi joǵary turatyn oryn. Kórer­men sahnadan qoby jaýyryn, apaıtós naǵyz batyrdy, qara sózden quıyn turǵyzatyn ot aýyz, oraq tildi naǵyz bıdi, kebeje qaryn, kerdeń baıdy kóremin dep keledi. Sahnadaǵy akter, ol jasaǵan beıne kó­rer­menniń osy túsinigimen qabys­paı qalsa, onyń qaıtadan teatr esigin ashýy ekitalaı. Syrt­qy uqsastyq óz aldyna, obraz­dyń astaryn ashý úshin sol ke­­ıip­kerdiń ishine kirip, jan dú­nıesin keıipteı alýy bárinen de mańyzdy. «Rýhanı jańǵyrý» dep el endi ǵana jappaı aıta bastady. Al teatrdyń baıyrǵy zamandardan bergi mindetiniń ózi adamnyń rýhyn oıatý, rýhtandyra otyryp jasampazdyqqa, adam retinde jaqsy jaǵyna ózgerip, jańǵyrýyna qyzmet etý.

– Akterdiń taǵdyryn túri de, tulǵasy da emes, eń aldymen úni, daýysy sheshetinin kóp rette baıqap júrmiz. Esh­kimge uqsamaıtyn barıton daýysyńyzdyń arqasynda radıodaǵy kishken­taı kó­rer­menderge «Aıdos ata» atan­dyńyz, bul ózi áý bastan qo­ıyl­ǵan daýys pa?

– Bir akterdiń daýysyn ustazy kásibı ádis-tásilmen qoıyp beredi, endi bir akter úzdiksiz daıyndyq arqyly óz daýysyn ózi tárbıelep alady. Osy daýys úshin kezinde talaı rejısserlermen aramyzda renish te boldy. «Sen nege daýysyńdy ózgertip sóıleısiń, óz tabıǵı daýysyńmen sóıle» deıdi maǵan. «Tárbıe» kórme­gen, tabıǵı daýysym ekenine senbeıdi. Betime aıtpasa da, «qa­tynósek jigitter ne demes deısiń syrtymnan» dep Ma­hambet aqyn aıtqandaı, «Aıdos anaǵan elikteıdi, joq, myna bir akterge elikteıdi» dep tý syrtymnan sybyrlap aıtylǵan sóz qulaǵyma aragidik jetip jatady. Adam – pándá, al pándániń qaı sózine renjısiń? Birinshiden, men elikteıtin-solyqtaıtyn jastan baıaǵyda ótip ketkenmin. Ekinshiden, eshqashan eshkimge eliktep kór­meppin. О́ner degen – jantalas. Jaryp shyqsań – shyqtyń, shyqpasań – jutylasyń.

– Alpysqa aıaq bas­ty­ńyz,­ jutylmaı aman qal­ǵa­nyńyzǵa qaraǵanda qorǵa­nys qabiletińiz myqty boldy ǵoı?

– Negizi, baıaǵyda, jutylyp ketýim kerek edi, jutqylary keldi de, biraq tamaqtarynan ótpedim. Kóz aldyńyzǵa eles­tetińiz: óner degen – taý bolyp jınalǵan otynnyń janynda burq-sarq etip qaınap jatqan qara qazan. Otyn óshirmeı, árkim bir kelip, shoǵyn úrlep, ústine tamyzyq tastap, odan ári saqyrlatyp qaınata túsedi. Keıbiri laýlaǵan otqa, burq-burq etip qaınaǵan qazannyń býyna qarap turyp lázzat alatyn shyǵar. Al qazannan aýlaq, ózimmen-ózim júrgen mende kimniń ne aqysy bar? О́zimniń jumysymdy jaqsy kóremin, súıip atqaramyn, sahnadaǵy seriktesimdi bile­min, rólimdi bilemin. О́ner orta­syndaǵy alaýyzdyq, top-topqa bóliný túbi topalań astyrmaı tynbaıdy. Kezindegi qazaqtyń basyndaǵy túrli náýbet, qııamet, zobalań tap osy bólinýden boldy. Teń jar­tysy shybyndaı qyrylyp qalǵan qazaq tarıhtyń qandaı shyrǵalańynan ótpedi?

Jaraıdy, burynyraqta sanamyz tómen bolyp sazaıymyzdy tarttyq, nadandyqtan namysymyz taptalǵan bolar, al endigimizge ne joryq? Ekiniń biriniń joǵary bilimi bar, qolynda qos-qostan dıp­lomy júr, endeshe bólinýge bolmaıtynyn bilmeı me? «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ke­tetinin, tórteý túgel bolsa, tóbedegi keletinin» biledi, bi­le tura bólingenin qoımaıdy. Abaı «Qazaq ne nárseni ǵadet qyl­sa, ony ólgende ne bireýden qoryqqanynan qoıady» deıdi. О́lgende qoıatynymyz túsinikti ǵoı, óz aqylymyz ben parasatymyz jetpeıdi eken, endeshe qorqytyp qoıdyraıyq. Irilik tanytýdyń ornyna iritki salyp júretinderdi zań­men tizgindeıik. Bolashaqta yn­tymaqty ult bolyp qalamyz desek, muny toqtatý kerek. Bú­gingi turmysymyz, ómirimiz esh­kimnen kem emes. Árıne, eger bólinbesek, budan da jaqsy ómir súrýimizge bolar edi. О́tkennen sabaq alar ýaqyt bolyp edi bu qazaqqa, nege oılanbaıdy, bil­meımin...

– «Qunanbaı» fılmi úshin tórt birdeı adam Mem­lekettik syılyq aldyńyz­dar. Mártebeli ataqty kıno salasynan emes, ómir boıy qyz­met etip kele jatqan teatr­­daǵy rólińiz úshin al­ǵan­da tipti tamasha bolar ma edi degen oı keletini ras...

– Syılyq – bul seniń eńbegińniń nátıjesi. Teatr­daǵy rólderim úshin osy syı­lyq­ty bergende de, osylaı qabyldaǵan bolar edim. Eńbek­tiń jemisi, eńbektiń qýanyshy, basqa eshnárse emes. Syılyq meniń boıyma ne soıyma emes, eńbekke berilip tur. Bul fılmde Baraqty oınap, meniń de baǵym jandy. Kı­nodan alǵanym úshin esh ókinbeımin. О́ıtkeni birinshiden, tarıhı fılm. Ekinshiden, kerek fılm. Abaı sekildi uly­ǵa ómir syılaǵanymen, kóleń­kesinde kórinbeı kele jatqan Qunanbaı talaı jyldar tynystap jatyp qaıta tirildi. Osy ýaqytqa deıin qalyptasyp qalǵan túsinikten tysqary tulǵasymen tanyldy. Bul – rýhanı álemniń jańalyǵy.

– Biletin adamdar kıno­dan baǵyńyzdyń janyp júr­­­genin baıqaıdy. Ázirge Gol­lıvýdtyń fılmine tús­ken birinshi qazaq ózińiz bolyp tursyz. Álem kıno­sy­nyń búgingi táńirisi qıyr­da jatqan sizdi qaıdan taýyp júr?

 – Bul áńgimeni qozǵasam, ishimdegi ókpe-renishim de qosa qozǵalǵandaı bolady. 2014 jyly Almatyǵa Gollıvýdtan bir top prodıýser men rejısserden quralǵan top kelip: «Qazaqstanda Marko Polo týraly fılm túsiremiz», dedi. Keldi de, kastıng jarııa­lady. Sizge ótirik, maǵan shyn, aýzymen qus tistegen juldyzdarymyzdyń bári samsap sonda júripti. Batyrlar jyrynyń ishinen jaryp shyǵyp kelgendeı bileginiń bulshyq eti bultyńdaǵan ıyqty, jaýyryndy, Qobylandynyń naızasyndaı uzyn boıly jigitter, symbaty kelisti sulý qyzdar amerıkalyqtardyń synyna tótep berý úshin neshe kún boıy janyn salyp synaqtan ótip jatyr eken. Budan meniń habarym joq. Birde beıtanys qyz bala habarlasyp: «Siz kas­tıngke nege kelmeısiz?» deı­di. Mán-jaıdy túsingennen ke­ıin bardym, qatystym. Tap kıno­synaq jasalatyn kúni biz­diń ákemteatrǵa «Qas-qa­ǵym» spektaklin kórý úshin Vıl­nıýsten komıssııa keletin boldy. Ekeýiniń ýaqyty qatar kelip tur, ne istemek kerek?

Onyń ústinde aǵylshyn tilin­degi mátindi de durystap jat­­tamaǵan edim. «Tańerteń bi­rinshi bolyp kireıin de, qaǵazǵa qarap oqyp bereıinshi» dep edim, sheteldikter oǵan da kelisti. Sóıtip attyń jaly, túıeniń qo­mynda, «úlgersem eken» degen nıetpen teatrǵa keletin komıssııany oılap turyp, ıkemge kelmeıtin shala-sharpy tilmen asyǵys-úsigis mátindi oqyp, sońǵy jaǵyn tipti jedeldete aıtyp, joǵary daýys ekpinimen aıaqtap edim, ústel jaǵalaı otyr­ǵan onshaqty amerıkalyq kınogerler oryndarynan turyp, qol soqty. Iltıpat qa­byl­dap turýǵa ýaqyt joq, aldy-artyma qaramastan teatrǵa jú­gire jóneldim. Sóıtip oıda joq jerden gollıvýdtyqtardyń nazaryna men iliktim. Fılm Malaızııada túsirildi. On serııaly fılmniń birinshi serııasynda general Arýkanyń rólin oınadym. Arýka – Shyńǵyshannyń kezinen kele jatqan, urpaǵy Qubylaı hannyń áskerin bas­taǵan, soǵystyń taktıkasyn jasaıtyn myqty qolbasshy bolǵan adam eken. Epızod emes, kórnekti ról.

Al endi ókpemdi aıtaıyn.­ Búkil álemniń eń áıgili ártis­teriniń armanyna aınal­ǵan, qalaı da jolyn taýyp, ba­ǵyn­dyrýdy maqsat etetin Gol­lı­výd­tyń fılmine túsken tuń­­ǵysh qazaq ekenmin, «e-e-e, Amerıka kınosyna iz tastaǵan alǵashqy qazaǵym-aı» dep elegen bir jan bolsashy. Tym-tyrys. Jaıshylyqta «atyp ketipti, asylyp qapty» dep kileń jamandyqty ǵana jarnama jasap, jarııalaǵansha asyq bolyp júgirip júretin jýrnalıster jaqsy jańalyqty qabyldaýǵa kelgende tas kereń, sý qarańǵy soqyr bolyp qalǵan ba, bir basylym máý demedi. Jaraıdy, ol fılmde men bolmaı-aq qoıaıyn, basqa bir akter tússinshi, biraq qazaq akteri, Qazaqstan azamaty oınap jatyr emes pe? Bul jańalyq emes pe sonda? Men osyǵan tańǵaldym. Ja­mandyqty izdeýdiń qajeti joq, pále-jala degen aıaqtyń astynda, al jaqsy jańalyq kúnde bola bermeıdi ǵoı, bir ýaq jurttan súıinshi surap, jaqsylyqty ónege qylsań qaıtti? Osyǵan qamyqtym.

– О́zderinde de azııat násildi akterler tolyp júrgende, muhıt­tyń arǵy jaǵyndaǵy ame­rıkalyqtardyń jer túbin­degi qazaq akterin ne úshin qajet qylǵanyn asa túsi­nińkiremeı otyrmyn...

– Ony túsinbeıtin túk te joq, olardy qazaq akterinen buryn, qazaq jeriniń tamyljyp turǵan tamasha tabıǵaty qyzyqtyrǵanǵa uqsaıdy. Sha­ryn shatqalynyń dańqy shar­tarapqa jaıylǵanyn sonda bil­dim. Kegen, Narynqoldy betke alǵannan-aq bıik taýdyń silemderine tańdaı qaǵyp, aýyz­daryn asha ózara aǵylshynsha áldeneni aıtyp kele jatqan olar, sonadaıdan menmundalap ashyq aspan astynda myńdaǵan jyldardan beri tabıǵattyń eń qatal minezine shydamdylyq tanytyp, shımaı-shımaı jar­­tasty qamaldarynyń bir diń­gegi de ketilmeı kele jat­qan Jaratqannyń ǵajap syıy Sha­ryndy kórgende, múlde es­teri shyǵyp ketti. Elim­ úshin, jerimniń sulýlyǵy úshin, Tá­ńirdiń bizge osynsha­ma baı­lyqty aıamaı qıyp ber­geni úshin «Marko Polony» tú­sirgenderdiń aldynda keý­demdi kóterip, birinshi ret shyn mar­qaıdym.

– «Marko Polo» serıalyn kórip otyryp, Qubylaı hannyń ulynyń qol bastap, keskilesken qandy shaıqasqa kirip bara jatqanyn kórip, bizdegi bılikte júrgen aza­mat­tar túgili qatardaǵy shen­­­di­lerdiń balalarynyń ás­ker­ge barmaıtynyn oıla­dyq. Otan, el, jer degen as­qaq uǵymdardyń adam aıtsa sengisiz ózgeriske ushy­ra­ǵanyn osyndaı mysaldar baı­qatady. Oıy da, boıy da alasaryp bara jatqan ji­git­terdiń qadir-qasıetin kó­terýdiń qandaı jolyn kó­resiz?

– Entelep kelgen jaýdyń entigin es jıǵyzbaı basqan Qubylaıdyń zamanyndaǵy erler men búginginiń jigitiniń basqa bolýy zańdylyq – araǵa túsken ǵasyrlar sebebi men saldaryn aqtap alady. Ol dáýirdiń baılyǵy – dóńgelep jatqan jer edi. Jerge talas, jer úshin bolǵan shaıqastar erlerdiń namysyn janydy, jigerine jiger qosyp, aıbatty, qaıratty qyldy. Tarıhı oqıǵalardyń betalysy men býyrqanysy erlerdi tabıǵı túrde soǵan qaraı yńǵaılap jaratty. Kim kúshti bolsa, ádilet pen shyndyq sonyń qolynda boldy. Soǵysta jeńý-jeńilý áskerdiń rýhyna baılanys­ty edi.

Makedonskııler ár sarbazdyń densaýlyǵyna deıin kóńil bólgeni sondaı, moınyna sarymsaqty tumar sııaqty ilip qoıǵan eken. Al búginginiń balasynyń kúsh-qýatynyń, adamı ar-ojdanynyń tómendep bara jatqany maǵan alypsatar zamannyń kinásinen bolyp otyrǵan sııaqty kóri­netini bar. «Bıznes» dep búrke­melenetin, tıyn sanatqan bul alypsatarlyq «saýdada dostyq joq» degizip, jaqyndy jat, keshegi dosty búgin jaý jasap jatyr. Bıznestiń ósip-ór­kendetetin jaǵyna boı ur­sa jaqsy ǵoı, bir adamnyń qo­lynan tıynǵa alyp, basqaǵa álde­neshe ese artyq teń­ge­ge satyp, óz boıyndaǵy eń úlken baılyq – uıatyn da qosa satyp baıyp jatqandar búgingi týǵan jas balalardyń úlgi-ónege tutar tulǵasyna aınalǵany janǵa batady. Áskerdi ázireıil qylyp, teledıdardan kúnde bir tabytty kótergenderdi kórsetip jatqanda, aınalyp qashatyn uldardy kinálaýǵa bola ma?

Ol jerdegi tártipti júıege keltirip, keńestik kez­degideı kez kelgen ul bala boryshyn óteýdi armandaıtyndaı jaǵdaı jasap, nasıhatyn kúsheıtý kerek. Otbasynda ósip kele jatqan bir tal, eki tal uldy orynsyz erkeletkendi qoıyp, ilimdi-bilimdi bolyp ósýi úshin aıamaı qarjy salyp, ja­synan eńbekke tárbıelegen durys. Bárin aıt ta, birin aıt, erke bolsa da, ebedeısiz bolsa da kiltin tapsa, bala tárbıege kóner-aý, aldymen ata-ananyń ózine tárbıe qajet pe deımin dál qazir...

– Áńgimeńizge rahmet.

 

Áńgimelesken

Aıgúl Ahanbaıqyzy,

«Egemen Qazaqstan»