Túbi bir túrkiniń ortaq tulǵasy Qorqyt baba jatqan jer, adamzat alǵash aspanǵa attanǵan Baıqońyr ǵarysh aılaǵy ornalasqan Qarmaqshy barsha Qazaqstannyń maqtan tutar mekeni degen oıdamyz. Al sol alty Alashqa ortaq aýdannyń búgingi bet-beınesi qandaı? Biz búgin Qarmaqshy aýdanynyń ákimi Sultan Maqashovpen suhbattasqan edik.
– Elbasy eldiń aldyna rýhanı jańǵyrý máselesin qoıyp otyr. Osy rette, «Qazaqtannyń qasıetti jerleriniń geografııalyq kartasy» jasalǵanyn bilemiz. Qarmaqshy aýdanynan atalǵan kartaǵa qandaı nysandar endi?
– Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynyń máni men maǵynasy tym tereńde dep oılaımyz. «Biz qaıdan keldik?». «Qazir qandaımyz?». «Qaıda baramyz?». «Jahandaný zamanynda álemdik órkenıettiń kóshine ulttyq tamyrymyzdy saqtaı otyryp qosyla alamyz ba?». Osy sekildi kúrdeli saýaldardyń túıini tarqaıtyn, shynynda da, bolashaqqa baǵdar bolatyn maqala. Baǵdarlamanyń bir baǵyty «Týǵan jer». Bul týǵan jerdiń árbir tasy men taýynan tarıhymyzdy tanýǵa úndeıdi. О́zińiz aıtqandaı, «Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń kartasy» jasaldy. Buǵan Qarmaqshy aýdanynan Qorqyt ata kesheni men Sortóbe qalashyǵy endi.
Al Qarmaqshyda turǵan Qorqyt keshenin jaı ǵana kesene dep qaraýǵa bolmaıdy. Bul túbi bir túrkini tutastyratyn, biriktiretin, kóne zamandaǵy tamyrymyzdy qaıta jańǵyrtatyn qasterli jer dep sanaımyz. Sondyqtan Qazaqstan tarapy barlyq túrki memleketteriniń basshylary jylyna bir ret osy Qorqyt ata kesheniniń basynda bas qossa dep oılaıdy. Ol – 14 naýryz kúni bolsa. Jer-dúnıe jańaratyn, jańa jyl kiretin mezette tutas túrkiniń kóshbasshylary baba basynda máslıhat quryp, birligimizdi arttyrar máseleler qozǵasa, keremet emes pe? Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen keshen qaıta jasaldy. Aımaq basshysy Qyrymbek Kósherbaev osy iske óte úlken ynta qoıyp, yjdahattylyq tanytty.
Qorqyt babamyz ólimnen qashyp máńgilik ómir izdedi. Elbasy «Máńgilik El» ıdeıasyn tý etip kóterip, búginde osy baǵytta naqty jumystar qolǵa alyna bastady. Kóne dáýirdegi baba armany men búgingi Elbasynyń bastamasy ushtasyp, bir-birimen astasyp jatqanyn osy aradan kórýge bolady. Osy máseleni Prezıdenttiń Qyzylorda oblysyna sapary barysynda Qorqyt ata keshenine kelgeninde Qyrymbek Eleýuly ekeýin baılanystyryp aıtty. Sonda Nursultan Nazarbaevtyń Qorqyt atanyń ómiri, ol týraly ańyzdardy, onyń óneri jaıynda tereńinen biletinine kýá boldyq.
«Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń geografııalyq kartasynyń» tizimine kirgen ekinshi nysan Sortóbe qalashyǵy. Sortóbeniń oǵyz dáýirine tıesili ekeni alǵashqy qazba jumystarynan-aq belgili boldy. Odan shyqqan eksponattar Qorqyt ata keshenindegi mýzeıge qoıyldy. Tipti, Sortóbeden tas músindi qobyz shyqty. Tastan jasalǵan qobyzdyń sýretin kórgenniń ózi adamdy erekshe kúıge bóleıdi. Osydan sol zamanda qobyzdyń bolǵanyn, ony mýzykalyq aspap retinde paıdalanǵanyn bile alamyz. Onyń túpkilikti tarıhyn ǵalymdar naqtylaı berer. Degenmen biz Sortóbeden ózimizdiń tarıhymyzǵa qatysty tyń derekterdi taýyp jatqanymyz anyq.
– Al endi «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń sheńberinde aýdanda qandaı naqty jumystar jasalyp jatyr?
– Jańa aıtqan Sortóbe qalashyǵynda qazba jumystaryn júrgizýge qarjy bólip, naqty jumys jasaldy. Bul sharýa kelesi jyly da jalǵasady dep otyrmyz. «Týǵan jer» baǵdarlamasy sheńberinde úlken jumystardy qolǵa aldyq. Qarmaqshydan shyqqan, elimizdiń túkpir-túkpirinde, ártúrli salada eńbek etip, ájeptáýir jetistikke jetken azamattar barshylyq. Kamal Ormantaev aǵamyzdan bastap Qazaqstannyń Eńbek Eri, ataqty hırýrg Iýrıı Pıaǵa deıingi kisilerdiń bári Qarmaqshy aýdanynyń týmalary. Osy kisilerdiń barlyǵy «Týǵan jerge taǵzym» aksııasy aıasynda óz aýyldaryna kómektesýge, septigin tıgizýge yntaly. Mysaly, dárigerlerdi alaıyqshy. Bizdiń aýdanda jasalmaıtyn otalar bar. Al Almaty men Astanada júrgen qarmaqshylyq azamattar elge kelip, arnaıy ota jasap, bilgenderin osyndaǵy áriptesterine úıretip ketse, ol da úlken kómek emes pe? О́ner adamdary ózderiniń sońynan ergen ónerpaz jastardy tárbıelep, solarǵa baǵyt-baǵdar berse, úılesimdi ǵoı. О́tkende Turmaǵambet aýylynyń bir týmasy mekteptegi kompıýter synybyn tutastaı jańartyp berdi. Taǵy bir kisi aldyndaǵy alleıany kúrdeli jóndeýden ótkizdi. Osy sekildi óz aýyldaryna kómektesip jatqan azamattar jeterlik.
– Rýhanı qundylyqtardy túgendeý úshin halyqtyń qarny toq bolýy kerek. Osydan mynadaı suraq týyndaıdy. Al endi aýdan ekonomıkasynyń damý qarqyny qandaı?
– Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap Elbasy el ekonomıkasyn damytýdy, órkendetýdi basty maqsat etip qoıdy. Eldiń eńsesin tiktep, etek-jeńin jaýyp, kóshimizdi kólikti etip alǵannan keıin baryp qana, basqa qundylyqtarǵa kóńil bólip, sony damytýdy iske asyryp jatyrmyz.
Aýdanǵa ákim bolǵan kúnnen bastap aımaqtyń salyq bazasyn ulǵaıtýǵa kúsh saldyq. Salyq bazasyn kóbeıtý degenimiz – kásipkerlikti damytý degen sóz. Sońǵy eki jyldyń kóleminde Qarmaqshydan kásipkerlik salasynyń alǵa ilgerilegenin baıqaý qıyn emes. Mysaly, osydan eki jyl buryn aýdannyń óz kirisi 935 mıllıon teńge bolatyn. Bıyl bul kórsetkish 1 mıllıard 450 mıllıon teńgege jetti. Onyń ishinde kásipkerlik salasynan túsetin túsimniń kólemi 12,4 paıyzǵa ósti. Iаǵnı, kásipkerlerdiń sany artty. Munyń barlyǵy naqty jumys istep, memleketke salyǵyn tólep, qyzmetkerleriniń aılyǵyn berip, zeınetaqy qorlaryna qarjy aýdaryp otyrǵan ujymdar.
Oblys basshysy qazir bizdiń aldymyzǵa salyq bazasyn ulǵaıtý, kásipkerlikti damytý, jańa jumys oryndaryn ashý týraly naqty tapsyrma berip otyr. Tıisti baǵdarlamalar boıynsha qarjy bólinip jatyr. Biz sol qarjyny alǵannan bastap jumysyn iske asyryp, paıda tabýǵa deıingi joldarynyń barlyǵyn árbir kásipkerge, sharýashylyqtarǵa túsindirýdemiz. О́kimetten jeńildetilgen nesıe alyp, ony ózge maqsatqa jumsamaı, naqty iske salýyn qadaǵalaımyz. «Bıznestiń jol kartasy – 2020» baǵdarlamasynyń sheńberinde sońǵy on aıdyń ózinde 12 joba ótkizdik. Bul tarapta oblys boıynsha aldyńǵy qatardamyz.
– Aýylsharýashylyq salasynda qandaı naqty kórsetkishter bar?
– Bıyl Qarmaqshy aýdany mal sharýashylyǵynda da, egin salasynda da mol jetistikke jetti. Bir jyldyń ishinde jylqy basy 24 paıyzǵa, túıe 15 paıyzǵa artty. Qalǵan túlikterdiń túrinen de edáýir ósim bar. «Sybaǵa» baǵdarlamasynyń sheńberinde de aýqymdy jumystar jasaldy. Eginshilik salasynda bıyl Táýelsizdik jyldaryndaǵy eń úlken kórsetkishke qol jetkizdik. Eginshilik boıynsha úzdik aýdan atandyq. Osy jyly 14290 gektarǵa kúrish egip, 59,5 sentnerden ónim aldyq. Aýyl sharýashylyǵyn ártaraptandyrý boıynsha da naqty jetistikter bar. О́zińiz bilesiz, ırandyq kúrishtiń sortyn alyp kelip, ony Qarmaqshyǵa jersindirip jatyrmyz. Bıyl ıran sortyn 70 gektar jerge ektik. О́te jaqsy ónim berdi. Irannyń ózinde kúrish gektarynan 30-31 sentnerden jınalady. Biz 33-37 sentnerdiń aralyǵynda kúrish aldyq. Iаǵnı, ırandyq kúrishtiń qalpyn saqtap qana qoımaı, ónimdi de sol deńgeıde jınap otyrmyz. Búginde ırandyqtar biz ekken sortty satyp alýǵa daıyn. Tipti, jer bolsa aldaǵy ýaqytta birge kúrish egýge de múddeli ekenin málimdedi. Jyldyń sońyna deıin ıranǵa 68 tonna kúrish eksporttaımyz. Iranmen baılanys sharýashylyqtar úshin óte qolaıly bolǵaly tur...
– Baıqońyr ǵarysh aılaǵy men Qorqyt ata kesheni týraly sóz bolǵannan soń, aýdandaǵy týrızm salasyn suramaı ketken durys emes shyǵar...
– Bıyl aýdandaǵy týrızm salasynyń damýyna EKSPO-2017 kórmesiniń paıdasy zor boldy. Sebebi, kórmege kelgen qonaqtar baratyn nysandar tizbesine Qorqyt ata kesheni de kirdi. Qorqytqa kelgen qonaqtar Baıqońyrǵa soqpaı kete almaıdy. Sonyń arqasynda osy jyly aýdanymyzǵa alys shet elderden 13500 týrıst keldi. Bul jerde jaqyn, irgeles jatqan memleketterden, óz elimizden kelgen qonaqtardy esepke alyp otyrǵan joqpyn. Týrısterdiń basym bóligi ǵarysh aılaǵynan zymyrannyń alty qat aspanǵa attanǵan sátin, ony daıyndaý barysyn tamashalaýǵa qyzyǵady.
Qazir Baıqońyr qalasynda kelýshilerge arnalǵan qonaq úıdiń jetispeýshiligi seziledi. Árıne, jaqsy qonaq úıler bar. Biraq olardyń kóbi vedomostvolyq nysandar. Oǵan týrısterdiń barýyna kóp múmkindik bola bermeıdi. Onyń ústine búginde qonaqtarǵa qyzmet kórsetý sapasy da artyp ketti. Osy jaǵdaılardy eskere otyryp, kásipkerlerge Tóretamnyń Baıqońyrǵa jaqyn jerine túrli oıyn-saýyq oryndaryn ashýdy usyndyq. Ol jaı ǵana kafe nemese meıramhana bolmaýy kerek. Onyń as mázirinde «Ǵaryshkerdiń tańǵy asy» ıa bolmasa «Ǵaryshkerdiń keshki asy» degen sııaqty týrısterdi qyzyqtyratyn dúnıeler bolýy qajet. Ishinde adam ózin ǵaryshta júrgendeı sezinetin jaǵdaı jasalýy tıis.
– Qazirgi tańda aýdanda naqty qandaı máseleler sheshimin tabýda?
– Adamnyń densaýlyǵyna, onyń ómirine áser etetin negizgi faktor sý ǵoı. Sondyqtan aldymyzǵa aýdandaǵy aýyzsý máselesin túpkilikti sheshsek degen maqsat qoıdyq. Bıyldyń ózinde osy baǵytqa 1 mıllıard qarjy bóldik. Aýdan halqynyń barlyǵy aýyz sýmen qamtylǵan. Buryn aýyldarda birer saǵat sý berip, odan keıin toqtatyp tastaıtyn. Qazir 24 saǵat boıyna sý kelip turady. Jaqynda «Qarmaqshy aýdanyndaǵy 11 eldi meken aýyz sýsyz otyr» degen aqparat tarap ketti. Bul endi aqıqatqa saı kelmeıtin derek. Qarmaqshy aýdanynyń 99,5 paıyz halqy taza aýyz sýdy tutynyp otyr. Al jańaǵy 11 eldi mekende 246 adam ǵana turady. Olardyń basym bóligi temir joldyń boıynda ornalasqan. Eldi mekende bir nemese eki ǵana úı bar. Olarǵa sý qubyryn tartý qaı jaǵynan alyp qarasańyz da tıimdi emes. Bul eldi mekenderdegi adamdardyń barlyǵyn «Qazaqstan temirjoly» ulttyq kompanııasyna qarasty «Jolshy» mekemesi sýmen qamtıdy.
Odan keıin túıini tarqatylmaı turǵan taǵy bir másele – aýdandaǵy balalardyń tynyǵý lageri edi. 2015 jyly osy tynyǵý lageriniń jobasyn ázirledik. Jalpy quny 1 mıllıard 280 mıllıon teńge turady. Bıyl osy lagerdiń qurylys jumystary bastaldy. Apatty jaǵdaıda mektepterdiń problemasy tolyq sheshildi. Osy jyly eń sońǵysyn salyp bitirdik. Tórt balabaqshanyń irgetasy qalandy. Tóretamnan sport kesheni salynyp jatyr. Aýdandaǵy qurylys qarqynynyń kórsetkishi 4,2 esege ósti. Sonymen qatar, aýdandy gazdandyrý máselesin qolǵa aldyq. Ony da aldaǵy ýaqytta tolyq aıaqtap, halyqqa usynamyz degen oıdamyn.
– Áńgimeńizge raqmet!
Áńgimelesken
Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy