Etnograf-ǵalym, jazýshy, tarıhshy, kúıshi, kompozıtor, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Aqseleý Seıdimbektiń týǵanyna bıyl 75 jyl. Qazaq rýhanııatynyń qanshama aýyr júgin qatepti qara nardaı qaıyspaı kótergen aıtýly tulǵanyń shyǵarmashylyq joly óz aldyna bólek álem, bólek ǵylym. Ol zerttelip, zerdelenip jatyr, solaı jalǵasa bermek. Iri adamdarda usaq ister bolmaıdy degen tujyrym bar. О́ıtkeni, onyń bolmashy isteri de iri bolmystyń kishkentaı kórinisi, deıdi danyshpandar. Biz bul joly Aqseleýdeı alyp tulǵanyń otbasy tirshiligindegi adamı bolmysyna óz kindiginen órgen perzentiniń kózimen qarap kórgimiz keldi. Qorǵanys mınıstrliginiń «Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Ulttyq áskerı-patrıottyq ortalyǵy» RMM-niń basshysy Perızat Aqseleýqyzymen bolǵan áńgimemiz balasy úshin shynymen de álemde joq áke beınesi tóńireginde órbigen edi.
– Qadirli, Perızat Aqseleýqyzy! Sizdiń ákeńiz, bizdiń rýhanı álemimizdegi alyp báıterek qulaǵaly da segiz jyldyń júzi bolypty. Bul kúnde siz atalarymyzdyń «áke – asqar taý» deıtin sózin qalaı sezinesiz?
– Ol óte ǵajap teńeý! Sonymen qosa «qasynda kúnde kórip júrgen soń taýlardyń bıiktigi baıqalmaıdy» degen de sóz bar. Shynymdy aıtsam, ol endi ár adamnyń basynda bolatyn da jáı shyǵar, nege kóbirek qasynda bolmadym eken, nege o kisiniń qalaýyn kóbirek oryndamadym eken degen ókinishter az emes. Ol bizdi óte qatty erkeletetin. Biraq, bul betimen jiberetin degen sóz emes. Otbasynda qatal adam edi. Daýys kóterip uryspaıtyn da urmaıtyn, biraq uıaltatyn. Aǵam Ernar aıtatyn, «ákemniń qaraǵanynan urǵany jeńil bolar edi», dep. Renjise, kóńili tolmasa barlyǵy saǵan qaraǵan beınesinen shyǵyp turady. О́zi aınalasyn óte retti ustaıtyn kisi ekenin biraz jurt biledi ǵoı, bala kúnimizde qalamdy qalaı ustaýdy, qalaı jazýdy bárin qadaǵalap otyratyn. Tipti bir paraq jazǵanyńnan bir árip qalyp nemese qate ketse sol paraqty jyrtqyzyp tastap qaıta jazdyratyn. Bir joly aıady-aý deımin, eki paraq jyrtylǵan soń, úshinshi paraqta ketken qate áripti ustaramen qyryp túzetti.
Ol kisi úshin ýaqyttan qymbat eshteńe bolmasa da oraıyn taýyp bizben áńgimelesetin. Mýzeı, teatrǵa únemi ertip barýshy edi. Ol kezde Almatyda turdyq qoı. Ortalyq mýzeıge qansha ret barǵanymyzdy eske túsirý múmkin emes. Qaıta-qaıta bara beretin edik. Áýezov teatry men Ǵabıt Músirepov atyndaǵy teatrda qandaı jańa spektakl bolady, sonda biz otyratynbyz. Al, bir qyzyǵy, oǵan bir saǵat, áıtpese jarty saǵat buryn baryp alamyz. Keıde biz «áli erte ǵoı» desek, ol kisi, «ıá, erte barýymyz kerek. Onda qanshama kisiler keledi, amandasamyz, áńgimelesemiz» deıtin...
– Sizdiń qazir mýzeı basqaryp otyrǵanyńyz tegin emes eken de...
– Iá, sózińizdiń jany bar. Ortalyq mýzeıge keıde barǵymyz da kelmeı qalatyn. Biraq ákem ár joly ár zatty, ár qyrynan tanystyra áńgime aıtatyn. Bara jatqanda, kele jatqanda sol eksponat jaıyndaǵy áńgimeleri qyzyq bolatyn. Keıde sol aıtqandaryna uqsas ne biletinimzdi bolmasa ertek sekildi shyǵarmalar jazdyrady. Oǵan ózi baǵa qoıatyn. Saltanat, Men, Ernar, Zere de bar sol baǵaǵa qyzyǵyp talaı ertek, áńgimeler jazdyq. Asa kóp emes, biraq tórt-bes dápter bar endi. Sol jazǵanymyzdy kóbinde túski sháıdan keıin oqıtyn. О́zi de biraz jatyp demalatyn. Sol kezdegi bir ádeti – saýsaqtaryn ýqalatady. Áredik basyn ýqalaımyz. Jazǵanymyz jaqsy shyǵyp jatsa, keıde tipti, shashynyń aǵyn sanatyp degendeı qasynan shyǵarmaıtyn.
Meniń alty-jeti jastaǵy kezimde jaılaýǵa barǵanymyz esimde. Qoıshyǵara aǵamyzdyń aýylynda kıiz úıde boldyq. Kıiz úıde qalaı tońǵanymyz, atqa minip, qozy-laqpen oınap degendeı, sol kórinister kúni búgingideı kóz aldymda. Keıin Ernardy da ertip, ózi jazǵan kóptegen etnografııalyq dúnıelerdiń qalaı jasalatynyn kórsetti. Qamshy órgende, qaıys tilgende degen sekildi. Biz qandaı úıde tursaq ta ákemniń bólek bólmesi boldy. Qashan kórsem jazyp otyratyn. Uıqysy az edi. Demalǵanda balkondaǵy zattarymen aınalysatyn. Qalamnan sharshaǵanda qamshy óretin. Aǵash tiledi, dombyra jasaıdy, qaıys tiledi degen sekildi. Ákemniń bir qasıeti óte tııanaqtylyǵy ǵoı, sonda balkondaǵy qanshama zattan bir shashaý shyqpaıtyn edi. Bári ornynda bolatyn. Biz eger qajet bolyp nemese oınap júrip qalamyn alsaq qaıta dál ornyna qoıatynbyz. Sol ornynan sál basqa jerde tursa unatpaıtyn. «Ár zattyń óz orny bar, ony ornyna qoımasań ómirińdi qıyndatasyń, ýaqytyńdy joǵaltasyń» deıtin. Ol kisiniń jazýyna anam erekshe járdemshi boldy dep oılaımyn. Qashanda qasynda boldy. Bizdiń úı qonaqtan bosamaıtyn edi. Senesiz be, bir qysta bes jylqy soıǵan kezderimiz bar. Aıta berseń áńgime kóp qoı, soǵym degenniń ózi bir mereke bolatyn. Pyshaqtaryn qaırap, jiliktep, odan keıin árkimniń sybaǵasyn berip degendeı. Keıde tún ortasy bolsa da anama qabarlasyp, «qazanyńdy kótere ber» deıtin. Qanshama tań áńgime, ánmen, kúımen atatyn. Tań qalam, sóıte tura sharshap jatyp qalmaıtyn, jazýyn jalǵastyryp kete beretin. Jazýy júrgende óte kóńildi bolady. Keıde tipti tún ortasynda anamnyń atyn aıtyp daýystaıdy. Anam qasyna barsa «shaqshamdy bershi» deıdi. Sonda shaqshasy ózi qolyn sozsa jetetin jerde turady. Bilmeımin, erkeleı me eken. Jazýdyń mashaqatynan jeńildeý shyǵar, bálkim.
Ákem syrttan kelgende kıimin sheship oryndaqqa ma, dıvanǵa ma qoıa salatyn. Ony biz baryp ilemiz, retteımiz. Endi oılap otyrsam, onysy balanyń ákege qylar qyzmeti eken. Áıtpese, búkil zattaryn ózi retteıtin adam ǵoı. Ol kisi bul jaǵynan shynymen ózgeshe adam bolatyn. Keıin Astanadaǵy Ortalyq mýzeıge biraz kitaptaryn ótkizdi ǵoı, sondaǵy qyzmetkerler, «Biz Aqseleý aǵanyń kitaptaryn ótkizip alǵanda arhıv turǵyzǵandy jańadan úırendik. Onyń ońaı ári tıimdi tásilderiniń múlde basqasha qyrlary baryn sonda bildik» dep qatty tańqaldy.
- Aqseleý aǵamyz dúnıeden ótkeli beri de biraz sharalar istelip jatyr. Osy jyly qandaı josparlaryńyz bar?
- Iá, ákem dúnıeden ótkennen keıin alty tomdyǵy jaryq kórdi. Ekinshi basylymmen «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» baspadan shyqty. «Alpamysy» jáne ózge de kitaptary shyǵyp jatyr. 70 jyldyǵy keń kólemde atalyp ótildi. Jyl saıyn bılıardtan Aqseleý atyndaǵy dástúrli týrnır ótip keledi. Lev Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde Aqseleýtaný sabaqtary júriledi. Aýylda, aýdanda, oblystyń mádenıet úıi, mektep jáne basqa da mekemelerde ol kisiniń mýzeı buryshtary ashylǵanyn da aıtýǵa bolady. Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde jyl saıyn ǵylymı-tájirıbelik konferensııalar ótedi. Bıyl da «Aqseleý Seıdimbek jáne tarıh ǵylymyndaǵy shejiretaný máseleleri» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótedi. Sonymen qosa osy ýnıversıtettiń qaramaǵyndaǵy «Otyrar» kitaphanasynda óziniń aýdıtorııasy bolǵan. Ol jerde zattary da bar. Sony endi mýzeı-kitaphana qylyp istegeli jatyr. Buıyrsa, osy jyldyń aıaǵy nemese keler jyldyń basynda qaladaǵy №54 mektepke ákemniń atyn bermekshi. Ol ózi sozylyńqy prosess eken. Áıtpese, eki jyldyń aldynda Qoıshyǵara aǵa men Orazgúl Asanǵazyqyzy sheshim shyǵyp, qol qoıylǵanyn súıinshilep habarlaǵan edi.
Alda áli osyndaı sharalar jalǵasa berer. Bıyl da qalalyq ákimshilik ózge sharalar josparlaǵan. Oǵan biz ǵylymı muralaryna den qoıyp, eske alý sharalaryn shaǵyndaý ótkizgendi qaladyq. Shynymdy aıtsam, 70 jyldyqtaǵy eske alý keshi jurtqa da aýyrlaý boldy. Qanshama aǵalarymyz, apalarymyzdyń kóńil kúıine de qatty áser etti. Bir jaǵy ol kezde dúnıeden ótkenine úsh jyl ǵana bolǵan kez ǵoı, ýaqyttyń da óz degeni bolady eken. Bul endi sol kezdegideı joqtaý sıpatynda emes, eske alý, ǵylymı muralaryn zerdeleý sıpatynda bolǵany durys dep oıladyq. Mysaly, óz basym úsh jylǵa deıin ákem áne-mine qasymda júrgendeı sezim keship júrdim. Men ol kisi úıdi qaıdan alsa, men de ylǵı da sol mańaıdan úı alatynmyn. Almatyda da, Astanada da solaı boldy. Kelip, ketip júrgenine jaqsy ǵoı. Ákem keıde úıge kelip dıvanda jatyp, balalardy oınatatyn. Meniń ulym tipti, sol kisiniń balasy boldy. Atasy dúnıeden ótkende «ata!» dep qatty bir aıqaılady da, sodan keıin jylamaı qaldy. Bir jylǵa taıaý ýaqyt ótkende bir kúni qyzym bireýge birdeńe aıtqandaı ózimen ózi kúbirlep oınap otyr eken. «Balam kimge sóılep otyrsyń?» desem «atammen oınap otyrmyn», deıdi. Erekshe jaqsy kóretin edi. Qazir endi esimizdi jıyp, bir oqıǵaǵa kez kelgende ol kisiniń istegen árbir isi sabaq sekildi bolyp turady. Bala kúnimde saparlarǵa da birge shyqqanym bar. Sonda kórgen eki oqıǵa qatty esimde qalyp qoıypty.
– Aıtyńyz...
– Bir joly vokzaldan túse qalsaq bir áp-ádemi qazaq bala qaıyr surap tur. Qasyna barǵan ákem, «áı bala, sabaǵyń qaıda?» dep áńgimege tartty. Bala úıde anasynyń aýyryp jatqanyn, dári-dármekke aqsha kerektigin aıtty. Ákem balany ertip aldy. Úıge ákelip tamaqtandyryp, ózi erinbeı-jalyqpaı bazardan bir qabat kıim satyp áperip, qolyna aqsha ustatyp jiberdi.
Taǵy birde, tań qarańǵysynda poıyzdan túsip úıge bettep kele jatqanymyzda bir elýden asyp, alpysqa jaqyndap qalǵan áıel adam kóshe sypyryp júr eken. Ákem sál kidirip qarap turdy da qasyna bardy. Amandasyp, aılyǵyn surady. Álgi apamyz «alpys myń», dedi. Ákem aqsha qapshyǵynan alpys myń teńge alyp apanyń qaltasyna saldy. «Bir aı boıy jumysqa shyqpańyz, bala-shaǵańyzdyń qasynda bolyńyz», dedi. Anaý kisiniń rıza bolǵandyǵyn sózben aıtyp jetkizý múmkin emes edi. Biz óz ýaqytynda ondaıdy túsine qoımadyq qoı, shyny kerek. Tipti, bóten adamdarǵa nege sonsha shashyla beredi dep te oılaǵanymdy jasyrmaımyn. Endi qazir oılasam, mán-maǵynasy múlde ózgeshe ister eken ǵoı...
– «Áke balaǵa – synshy», deıdi. Árqaısylaryńyzdyń minez, bolmystaryńyz týraly aıtýshy ma edi?
– Bir joly mashınada ketip bara jatqanda tórteýimiz týraly aıtqany bar. Saltanatty «qaıda salsań sodan shyǵatyn, qasqyr qyzym ǵoı», dedi. Ernarǵa «naǵyz zańger» degen baǵa berip, sińilimdi «ensıklopedııa» dedi. Ol shynymen ne istese de, tııanaqty isteıtin. Búkil oqý tarıhynda bir tórt almaǵan qyz ǵoı. Aıtqandarynyń bári dál. Endi meni ne der eken dep, bárimiz aýzyna qarap otyrmyz. Ákem úndemeı biraz otyrdy. Men qobaljı bastadym. Qalaıda bir jaqsy baǵa aıtar degen úmittemin. Sodan keıin maǵan qarap sál jymıyp alyp, «Perzızat ózime tartqan ǵoı», dedi ákem. Máz boldym, árıne. Biraq sálden keıin ózgelerdikindeı naqty emes bolǵan soń ba, bir jaǵy bala kóńil ǵoı, «ol sonda jaqsy ma?» dedim. Ákem kúldi... Shynydyǵynda ákem meni qasyna kóp ertip júrdi. «Ul bolǵanyńda ǵoı...» deıtin keıde. Al, uly Ernarǵa bizden góri qatal edi. Biraq oǵan qoqys shyǵartqyzbaıtyn, kilem qaqqyzbaıtyn. «Kilemdi shyǵaryp ber, jaraıdy, biraq qyzdardyń jumysyna talaspa» deıtin.
Jalpy, bizdiń úıdiń biraz dástúri bar edi. Ásirese, keshki asqa túgel otyratynbyz. Eki shaqyrtýǵa bolmaıdy. Keıde tek ákem ǵana jazý jazyp otyrǵanda eki-úsh ret baryp aıtatynbyz. Sodan keıin ákemnen buryn ústelden turyp ketýge bolmaıdy. Keshki astan ol kisi bet sıpaǵan soń ǵana turamyz. Asyǵys sharýa bolsa, ruqsat suraımyz. Men turmysqa shyǵarda úıge kelgen kúıeýbalasy shyntaqtap jatyp teledıdar kórip jatyr eken, ony kórgen ákem meni shaqyryp alyp, «jastyq áperseńshi» degeni bar. Osyndaı qanshama áreketteriniń kún ótken saıyn mán-maǵynasyn tereńdep túsinip kelemin. Bul ákemniń kózben kórip, boıynan ótkizgen ǵylymy ǵoı.
– Siz óte ataqty adamnyń balasy ekenińizdi sezinetin be edińiz?
– Ákem qyryq jasqa tolǵanyn úıde toılady. Nesipbek aǵalar óleń oqyp, Jánibek aǵalar án salyp, bári ákemniń kúıshiligin, kompozıtorlyǵyn, jazýshylyǵyn aıtyp maqtap jatty. Sol kezde men «ákem endi búkil armanyna jetti, oǵan endi eshteńe kerek emes, ásheıin júrse boldy» dep oılaǵanym esimde. Ol ózi bir eldiń bárinde joqshylyq, jutańdaý kez edi ǵoı, sol kúni dostary bizdiń úıge úlken kilem ákeldi. Ernar bárimiz álgi kilemniń ústine aýnaımyz kelip.
Odan keıin ákemniń Táýelsizdik alǵanda qatty qýanǵany esimde. Bizdiń úıde kúndiz-túni toı boldy. Osy Táýelsizdik týraly óte kóp aıtatyn. «Bizden burynǵylar ashtyqty da, qyrǵyndy da, soǵysty da bárin kórdi, jandarynda tynyshtyq, tánderinde rahat bolmady. Barlyq azapty kórdi de ketti. Biz Táýelsizdikti kórdik. Qandaı baqyt!» deıtin. Jeltoqsan oqıǵasynyń kezindegi kúndiz-túngi áńgime. «Qazaqtardyń baýyzdalyp jatqanyn búkil álem bilmeı otyr. Anaǵan habarlasamyz, mynaǵan aıtamyz» dep dabyrlasqan sátteri bári esimde.
Kózi tirisinde shyqqan sońǵy kitaby – «Qazaqtyń aýyzsha tarıhyn» jazýǵa óte kóp kúsh jumsady. Biraq sol kitap shyqqan keıin birde úıde Qoıshyǵara aǵamen sóılesip otyrǵanda «bul jurt kitap oqymaı ma, álde bularǵa eshteńe qajet emes pe? Eshkim úndemeıdi» dep keıip otyrǵanyn kórdim. Al, ol kitapty jazý úshin qanshama saparlarǵa shyǵyp, el ishinen materıal jınady. Bala kúnimde aptalap, aılap syrtta júrgen ákemdi saǵynyp, bir buryshta otyryp jylaıtynmyn. Bar ýaqytyn bizge bólse ǵoı, dep armandaıtynmyn. Árıne, ondaı áke bar ýaqytyn bizge bólse de báribir az bolatyn edi...
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken,
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»