«Ash bala toq balamen oınamaıdy» degen aksıomaǵa aınalǵan qaǵıda bar. Búginde elimizdiń ekonomıkasy eńse tiktep, halyqtyń ál-aýqaty jaqsarsa, basqa elder Qazaqstandy terezesi teń áriptes sanaýǵa kóshse, oǵan jerimizdiń astyndaǵy mol qazba baılyqtyń, sol baılyqty kádege jarata alǵanymyzdyń zor yqpaly tıgeni anyq.
Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan álemniń alpaýyt munaı eksporttaýshy elderiniń sanatyna qosyldy. Usynatyn ónimi bar, qoıatyn talaby bar elmen basqa memleketter de eseptesetin boldy. Kózi tirisinde qazaq jeriniń asty-ústindegi baılyǵyn túgendep, altyn-kúmis, munaı-gaz, mys-myrysh, kómir men temir qorynyń kólemin qaǵazǵa qattap ketken qarymdy qalamger Kamal Smaıylovtyń «qara altynǵa» qatysty ne degenine qulaq túreıik.
«Munaıǵa baı Parsy elderi, Latyn Amerıkasy, Reseı, AQSh syndy memleketterden keıin 13-oryndamyz. Bul ǵalamat baılyq. Batys óńirdi aıtpaǵanda, Aral aımaǵynda da úlken munaı «teńizi» bar, onyń qory 350 mıllıon tonna. Osy jerde 100 mıllıard tekshe metr gaz jatyr», depti jaryqtyq.
Árıne táýelsizdik tańsárisinde iri munaı eksporttaýshy elge aınalý mindeti áli eles bolatyn. Sońǵy jyldardaǵy kórsetkishterge kóz júgirtsek, shırek ǵasyr burynǵy eles búginde baǵyndyrylǵan beleske aınalǵan túri bar. «Qara altynnyń» quny birneshe jyldyń bederinde qaıta-qaıta qubylyp tursa da, qazirgi qarqyn jaman emes. Árige barmaı-aq, bıylǵy jyldyń 10 aıynda 71 mıllıon tonnadan astam munaı óndirilgen, bul byltyrǵydan 11 paıyzǵa artyq kólem. О́tken jyldyń kúzinde iske qosylǵan «Qashaǵannyń» úlesi 6,5 mıllıon tonna shamasynda.
Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaevtyń aıtýynsha, keler jyly 86 mıllıon, al 2022 jylǵa qaraı jylyna 88,2 mıllıon tonna kómirsýtegi óndiriledi degen optımıstik jospar jasalǵan. Iаǵnı toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy 20 mıllıon tonna shamasyndaǵy kórsetkishpen salystyrǵanda ónim kólemi eselep artty, aldaǵy ýaqytta da arta berýge tıis.
«Munaı da bar, gaz da bar. «Qarashyǵanaq – jańa ǵasyrdyń enshisine tıer mol ken ordasy»,– depti «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan maqalasynda Kamal Smaıylov. Shynynda da, jańa ǵasyrda Batys Qazaqstandaǵy kenish elimizdiń bıýdjet qazanyn baıytýǵa zor yqpal etip keledi. Aǵymdaǵy jyly óndirilgen shıkizattyń 10 mıllıon tonnadan astamy «Qarashyǵanaqtyń» enshisinde.
Taǵy da «Kamal Smaılov bylaı deıdi: «Shıki munaıdy óndirýdi kóbeıtken, basqa elderge satqan durys. Degenmen erteń munaıdyń ózin emes, onyń daıyn ónimderin satqan áldeqaıda tıimdi de ótimdi bolatyn ýaqyt keledi». Toqsanynshy jyldary kómirsýtegin óńdemek túgili, ony jerdiń astynan alýdyń ózi ońaıǵa soqpaǵany málim. Ol kezde óndiriske qajetti qural-jabdyq ta, qarajat ta, tıisti mamandar da bolmaǵan-dy. Al qazir shıki munaıdy shetel asyra bergennen góri, ony tereńdetip óńdeýdiń paıdasy ushan-teńiz ekenin túsinip, soǵan talpynyp jatqan jaıymyz bar. Elbasy N.Nazarbaev ta shıkizatty tereńdetip óńdeý qajet ekenin, munaı hımııasyn damytý kerektigin únemi aıtyp, tıisti tapsyrma berip keledi.
Jyl basynan beri 57,7 mıllıon tonna munaı eksporttalyp, byltyrǵymen salystyrǵanda 13 paıyzǵa asyp tússe, óńdeýge jumsalǵan shıkizat kólemi de kóbeıgen. Atap aıtqanda, munaı ónimderin alýǵa 12,2 mıllıon tonna shıkizat jaratylypty. Sonyń nátıjesinde 2,46 mıllıon tonna janarmaı, 244,6 myń tonna avıakerosın, 3,4 mıllıon tonna dızel otyny, 2,6 mıllıon tonna mazýt alyndy.
Kógildir otyn óndirisindegi ahýal qalaı? On aıda 43,5 mıllıard tekshe metr gaz óndirilip, byltyrǵy kezeńdegi kórsetkish 26 paıyzǵa asyra oryndalypty. Munaı bıtýmyn óndirý, eksporttaý isinde de ilgerileý bar. 688 myń tonna bıtýmnyń 86 myń tonnasy О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan syndy elderge jiberildi.
Biz tek munaı-gazǵa qatysty az-kem málimetti, shırek ǵasyr ishindegi óndiristiń áleýetin tilge tıek etýge tyrystyq. Áıtpese, geologtar aıqyndaǵan derekter boıynsha, eń qundy degen qazba baılyqtar qorynan Qazaqstan álem elderiniń ishinde kósh basyndaǵy ondyqtan oıyp oryn alady. Tek sony el ıgiligi úshin kádege jarata alsaq bolǵany.
Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»