...О́tkende Oralǵa, Batys Qazaqstan oblystyq basylymdarynyń ǵasyrlyq toıyna arnaıy kelgen Ermahan Shaıhy ushaqtan túse salysymen kýrstasy Baýyrjanǵa: «Qadyrdyń úıine aparshy meni!» depti. Aqtaýdan kelgen Saǵyndyq ta túski astan keıingi tynyǵatyn ýaqytyn Qadyr Myrza Áli atyndaǵy mádenıet jáne óner ortalyǵymen tanysýǵa arnaǵan. Anaý kúni Serik Aqsuńqaruly aǵamyzdyń Oraldaǵy Qadyr úıin mysalǵa keltirip, «Qasymǵa sondaı qurmet kórsete almaı júrmiz» degen qynjylysyn jeliden oqyp edim. Qadyrdyń úıi – Oraldyń bir kıeli shańyraǵyna aınalǵan eken.
Jetim bolyp júrip jetilip, ózin-ózi eńbekpen jasaǵan jannyń biri hám biregeıi – Qadyr aǵamyz ǵoı. Alǵashqy óleńi 1953 jyly Batys Qazaqstan oblystyq «Ekpindi qurylys» gazetinde jarııalansa da, Qadyrdyń aqyn atyn shyǵarǵan – Almaty qalasy. Týǵan jerine ara-tura kelip turǵanymen, Qadyr Myrza Áli Oraldyń emes, jalpy qazaqtyń aqyny atanyp, úlken orbıtaǵa erte shyǵyp ketken tulǵa edi.
«Meniń Otanym – kitaphanam»Sol Qadyr aǵamyzdy atamekenimen qaıta jalǵaǵan – 2000-2003 jyldary Batys Qazaqstan oblysyn basqarǵan Qyrymbek Kósherbaev toqsanynshy jyldardyń topalańynan keıin eseńgirep qalǵan eldiń nazaryn óner men ádebıetke burǵan, qamqorlyqqa zárý bolyp qalǵan qalamgerlerge alǵash qoldaý kórsetken ákim ǵoı. Oraldyń naq ortasynan 6 páterlik elıtalyq úı salyp, aqyn Janǵalı Nabıýllın, ánshi Qatımolla Berdiǵalıevterge páter beriletini sol kez. Ataqty Aqushtap apamyz da sol tusta elge oraldy. Al Qadyr aǵamyzǵa qos qabatty kottedj berilip, erekshe qurmet kórsetildi.
Tilshilik qyzmettiń bir keremeti sol ǵoı, ataǵynyń ózinen at úrketin Qadyr Myrza Áliniń úıinde bolyp, qolynan dám tatyp, birneshe márte suhbat alǵanymyz máńgi este.
«Qadyr aǵa, shynyńyzdy aıtyńyzshy, sizge Almatyda turǵan unaı ma, álde Oral jaqsy ma?» – dep suradym birde Qadyr aǵadan.
– Moıa rodına tam, gde moıa bıblıoteka, – dedi Qadyr aǵa oılanbastan. «Meniń kitaphanam qaıda bolsa, otanym sonda» deıtin ataqty Erazm Rotterdamskııdiń sózi eken bul.
Aqynǵa qurmetÁrıne Qadyr aqyn qashanda el-jurtynyń qurmetinen kende bolmaǵan. Tipti kóziniń tirisinde aqynnyń esimi týǵan jerindegi orta mektepke berilip, ózi ol jerde talaı kezdesý ótkizgen. «Dúnıeden ótkennen keıin bes jyldan soń...» degen tártip Qadyrǵa júrmedi. Ol durys ta edi.
Aqynnyń el-jurtpen sońǵy kezdesýleri de týǵan jerinde – Oral qalasynda ótti. Shaý tartqan aqynnyń júzinde sharshaý men shattyq aralas júrip edi sol kezde.
Degenmen, aqynǵa degen eń úlken qurmet – Oral qalasynda 2015 jyly ashylǵan Qadyr Myrza Áli atyndaǵy mádenıet jáne óner ortalyǵy der edik.
Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń jáne táýelsiz «Tarlan» syılyǵynyń ıegeri, qazaqtyń kórnekti aqyny Qadyr Myrza Áliniń 80 jyldyǵy Batys Qazaqstan oblysynda erekshe atalyp ótti. Oral qalasynda jáne Jympıty selosynda aqynnyń bıiktigin, ulylyǵyn, asqaqtyǵyn kórsetetin qos eskertkish ashylyp, Qadyr Myrza Áli atyndaǵy mádenıet jáne óner ortalyǵy paıdalanýǵa berildi. Bul – Batys Qazaqstan oblysynyń ǵana emes, respýblıkanyń rýhanı ómirindegi aıryqsha jańalyq edi.
Áli kúnge deıin oraldyqtardyń esinde tur: ortalyqtyń ashylý saltanaty halyqtyń toıy bolyp edi. Saltanatty sharaǵa Qadyr aqynnyń jary men balalary, nemereleri, elge tanymal aqyn-jazýshylar keldi. Qurmetti qonaqtar qatarynda Qazaqstannyń Eńbek Eri, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ábish Kekilbaev, memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́mirbek Baıgeldi, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, Senat depýtaty, aqyn Nurlan Orazalın, aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń ıegeri Serik Turǵynbekuly men Batys Qazaqstan oblysynyń sol kezdegi ákimi Nurlan Noǵaev boldy. Bul kúni jańa ortalyq 3000-nan astam qonaqty qarsylady.
Sol kúni ortalyqtyń amfıteatrynda Qurmanǵazy atyndaǵy akademııalyq qazaq ult aspaptary orkestriniń konserti bolyp, konsertti 1 800-deı adam tamashalady.
Qadyrdyń kitaphanasyQadyr Myrza Áli atyndaǵy mádenıet jáne óner ortalyǵy ǵımaratynyń ózi erekshe sáýletti ekenin eldiń bári aıtady. Biraq osy syrtqy sáýletke úlken mazmun, maǵyna syılap turǵan bir nárse bar. Ol – Qadyr aqynnyń jeke kitaphanasy.
Qadyr aǵamyz «eń úlken baılyǵym – kitaptarym» dep ketken adam ǵoı. Aqynnyń ómir boıy jınaǵan kitaphanasy týraly ańyz kóp. Sol kitaphana, ańyz kitaphana, aqynnyń ózi «Otanym» dep ketken ulylar ortasy qazir Oral qalasynda, Qadyr Myrza Áli atyndaǵy mádenıet jáne óner ortalyǵy tur!
Almatydan, Qadyr aǵanyń jeke kitaphana qoryndaǵy 7 myńnan astam kitaptyń 6767-si Oralǵa jetkizilip, aqyn aǵamyzǵa tıesili bolǵan zattar qymbat mura retinde ortalyqtyń murajaıyna qoıyldy.
Ortalyq murajaıynda Qadyr aǵanyń memorıaldyq kabıneti bar, onda jazý ústeli, oryndyǵy jáne basqa da ózi paıdalanǵan dúnıeleri qoıylǵan. Kelýshiler aqynnyń úıin óz kózimen kórgendeı áser alady.
Bul jer sonymen birge Aq Jaıyq óńirinen shyqqan qalamgerlerdiń de óz úıi, jazýshylar murajaıyna aınalǵan. Mýzeı sóresinen Qajym Jumalıev, Qasym Amanjolov, Taıyr Jarokov, Saǵynǵalı Seıitov, Hamza Esenjanov t.b. aqyn-jazýshylardyń eńbekterimen, ómirbaıandarymen, tutynǵan buıymdarymen tanysýǵa bolady.
Kóz tartatyn ǵımaratAqyn atyndaǵy óner men mádenıet ortalyǵynyń ǵımaraty sáýlet óneriniń erekshe eskertkishi degenbiz. Ǵımarattyń jalpy kólemi 3840 sharshy metrdi quraıdy. 150 oryndyq konsert zaly, aqynnyń memorıaldyq kabıneti, konferens zaly, kórme zaly, 1125 oryndyq amfıteatr, kitaphana jáne bar. Qazaqstannyń Jazýshylar odaǵy, Sýretshiler odaǵy, Kompozıtorlar odaǵy oblystyq fılıaldary da osynda ornalasqan.
Shyny kerek, búginde Oral qalasynyń eń basty mádenı sharalary, merekelik saltanattar dál Qadyr ortalyǵy turǵan tusqa qaraı aýyp barady. On myń adam erkin syıatyn jańa alań da osy jerde. Saltanat saraıy, Oqýshylar saraıy, 60 metrlik alyp tý da osynda.
Ortalyq ǵımaraty janyndaǵy avtobýs aıaldamasyn «Qadyr Myrza Álı» esimimen ataý jónindegi usynys, budan buryn da aıtylǵan bolatyn. Bul usynysty oblys ákimi Altaı Kólginov qyzý qoldap, jaýapty mekemelerge tıisti tapsyrma berdi. Sóıtip, aıaldamada aqyn atymen atalatyn bolady.
«Endi ortalyq mańyndaǵy bir kóshege aqynnyń esimin berý máselesi kún tártibinde tur», deıdi ortalyqtyń dırektory, belgili aqyn Baýyrjan Halıolla.
Myń san istiń uıytqysyÁrıne, «óner men mádenıet ortalyǵy» dep atalǵan soń bul ǵımarattyń kúndelikti tirligi qaınap jatqany túsinikti.
– Ortalyq ashylǵannan kúni búginge deıin talaı-talaı ádebı-mádenı is-shara atqaryldy, – deıdi Baýyrjan Ergenuly.
Ortalyq atqaryp júrgen jumystardyń bir parasy – Qadyr Myrza Áli esimimen tikeleı baılanysty. Aqynnyń týǵan kúnine arnalǵan «Qazynaly Qadyr álemi» atty ashyq esik kúni turaqty uıymdastyrylady. Ashyq esik kúninde aqyn eskertkishine gúl shoǵy qoıylyp, shyraıly shara ortalyqtyń konsert zalynda «Qara sózdiń qarageri» atty Qadyr oqýlary, aqyn atyndaǵy ádebı-memorıaldyq kabınette Qadyr týraly estelikter aıtylady.
О́ńirimizge belgili zııaly qaýym ókilderi, aqyn-jazýshylar, mádenıet, eńbek ardagerleri Qadyr haqynda estelikter aıtyp, ótken shaqty bir eske túsiredi.
– Mysaly, bıyl «Qazynaly Qadyr álemi» atty ádebı-sazdy kesh kórermenderge joǵary kóńil kúı syılady. Aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵynan syr shertetin «О́leńniń týyn jyqpaǵan» atty derekti fılm el nazaryna usynyldy. Ashyq esik kúni «Mýzeı túnimen» jalǵasty, – deıdi ortalyq dırektory.
Qazir jeliniń zamany ǵoı. Sondyqtan Qadyr ortalyǵynyń jeke saıty ashylyp (kadyrcentr.kz), ol jerde kúndelikti jańalyqtardan bólek Qadyr týraly maǵlumattar jınaqtaldy. Feısbýk paraqshasynda «Qadyr qazynasy» aıdarymen Qadyr Myrza Áliniń óleńderi, qaljyńdary, ǵıbratnámalary, sondaı-aq aqyn haqyndaǵy pikirler kún saıyn jarııalanyp keledi. Bul bastama jeli qoldanýshylar tarapynan qoldaýǵa ıe bolyp, oń pikirler aıtyldy.
Sondaı-aq ortalyqta jyl boıy ádebıet pen mádenıetke eńbek sińirgen aqyn-jazýshylar, mádenıet ardagerleriniń shyǵarmashylyq keshteri uıymdastyrylyp, mádenı oshaq ónerdiń rýhanı ordasyna aınaldy.
Atap aıtsaq, aqyn, ustaz, Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń úzdigi Darıǵa Mushtanova, mádenıet salasynyń ardageri Gúljan Tólegenqyzy, ólketanýshy Sara Tanabaeva, aqyn, Qazaqstan aqyn-jyrshylar odaǵynyń múshesi Saǵyntaı Bısenǵalıev, aqyndar Talap Taımasuly, Ertaı Bımuhanov, Erik Ahmetov, Úzildik Eleýbaıqyzy, Mıra Shúıinshálıeva, t.b. óńirimizdiń mańdaıaldy óner ıeleri ortalyqtyń konsert zalynda Jaıyq jurtshylyǵymen júzdesip, mazmundy áńgimelerimen bólisip, jyrlaryn oqyp, kórermenderge rýhanı azyq syılady.
Ortalyqta jańa kitaptardyń da tusaýy jıi kesiledi. Aıtalyq, Narynnyń túlegi, jas qalamger, aqyn Aıshat Ýálıollaqyzynyń «Perzent saǵynyshy», jas ǵalym Saıalbek Ǵızzatovtyń «Bókeı ordasyndaǵy jer úshin kúres», ánshi-kompozıtor, dırıjer Erkin Nurymbetovtiń «Aqjaıyq sazdary» atty kitaptary talǵamy bıik oqyrmanǵa jol tartty.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, jýrnalıst-jazýshy Baqtyǵul Oıshybaevty eske alýǵa arnalǵan «Qalamy júırik jazýshy» atty kesh, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy, dramatýrg, synshy Sábıt Dosanovpen «Armanym kóp, az ómirim jeter me...» atty kezdesý keshteri bıyl ótken mazmundy keshter qatarynda.
– «Qadyr jolymen» jobasy merekeli jylǵa arnalǵan aqyndar aıtysyn uıymdastyryp, ónersúıer aǵaıynnyń alǵysyna bólendi. Osy maqsatta «Azattyqtyń aq tańy» ataýymen oblystyq aqyndar aıtysynda úzdik shyqqan aqyndar respýblıkalyq dodaǵa joldama aldy. Budan soń respýblıkalyq aqyndar aıtysy Oral qalasynda ótip, elimizdiń túkpir-túkpirinen jyr júırikteri sóz saıysyn qyzdyrdy. Bul báıgede ortalyq mamandary Talǵat Myqı men Aınabek Bısenǵalıev Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń arnaıy júldesin ıelendi, – deıdi ózi de dúldúl aıtys aqyny retinde moıyndalǵan Baýyrjan Halıolla.
P.S. Qadyr aqyn áriptes inisi Saǵat Ábdýǵalıevtiń shyǵarmalary týraly jazǵan bir pikirinde «Saǵatqa qyzmet etý – qazaq ádebıetine qyzmet etý» degen eken. Qadyr Myrza Áli degen esimniń ózi qazaq ádebıeti men mádenıetiniń asyl qazynasyna aınalǵaly qashan. Aqyn Qadyrdyń, dana Qadyrdyń esimin nyq ustap, óner men mádenıettiń alaý oshaǵy, Oral qalasynyń alystan arnaıy izdep keler shańyraǵyna aınalǵan ortalyq ujymyna myń alǵys!
Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»