Aqmola oblysynda kıeli oryndar kóptep sanalady. Deı turǵanmen, zertteý jumystary selqos júrgizilip keldi. Tek sońǵy jyldary bul máselege erekshe kóńil bóline bastaǵan syńaıly. Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy jarııalanǵannan keıin ǵana seń qozǵaldy. Osy kúnderi nendeı sharalar atqarylyp jatqanyn óz kózimizben kórý úshin baspasóz týrymen kıeli jerlerge jol tarttyq.
Bul óńirde jıyrmaǵa tarta kıeli jer bar. Sonyń bir bóligi respýblıkalyq kıeli jerler kartasyna engizilip, qalǵany oblystyq tizimnen oryn alyp otyr.
Saýapty sapardy biz bertinge deıin jurt nazarynan tys qalyp kelgen Zerendi aýdanynyń «Qazaqstan» aýylynan 2-3 shaqyrymdaı jerde ornalasqan Ýálı han mazarynan bastadyq. Mazar 2008 jyly Ýálı hannyń 270 jyldyq mereıtoıyna oraı arnaıy turǵyzylǵan eken. Sodan beri bul jerge kelýshiler qatary arta túsken kórinedi. Aqkól aýyldyq okrýginiń ákimi Baqyt Ysqaqov bylaı deıdi: «Búgingi kúnge deıin Ýálı hannyń mazaryna Germanııa men Reseıden adamdar keldi. Jalpy, bul jer aýyl ǵana emes, respýblıkalyq deńgeıdegi qasıetti oryn sanalady. Munyń bári Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda júrgizilýde».
Almaty qalasynan kelip, osynda óz sharýashylyǵyn júrgizip jatqan «Azııa AgroHım» JShS-niń dırektory Borıs Kozlov mazardy aınala qorshap kelgen kisiler tynyǵý úshin oryndyqtar ornatypty. «Bul jerde áli kóp jumystar júrgiziledi. Kóshetter otyrǵyzyp, joldy jóndeımiz jáne shyraqshy qoıýdy josparlap otyrmyz. Mazardaǵy jumystardyń barlyǵy da Ýálı han urpaqtarymen kelisilip júzege asyrylady», dedi B. Kozlov.
Sóz reti kelgende aıta ketý kerek, Ýálı han qazaqtyń betke ustar uly tulǵalary sııaqty Túrkistan qalasynda emes, ózi kezinde handyq qurǵan jeri, ıaǵnı osy qorymda jerlengen. Han mazarynyń biraz ýaqytqa deıin kópshilik nazarynan tys qalyp kelgeni de sondyqtan bolsa kerek. Aǵa urpaq «Han súıegi jatqan jer» nemese «Hantóbe» dep qasterlep, qoldarynan kelgenshe tóbedegi tómpeshikterdi aǵash qorshaýlarmen qorshap, eshkimge bastyrmaı kelipti. Tek 2008 jyly qabyrǵalarynyń bıiktigi 8 metrdi quraıtyn kesene turǵyzylǵan. Mazar Ýálı hanǵa tıesili ekendigin arab áripterimen shaǵataı tilinde jazylǵan tas taqtaısha bildirip tur. Bir kezderi osy tas taqtaısha «Qazaqstan» aýylynyń mańaıyna aparylyp tastalǵan kórinedi. Ony aýyldyń qart kisileri baıqap, qaıta ákelip óz ornyna qoıypty. Onyń Ýálı hanǵa tıesili ekendigin tek 2007 jyly Almatydaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń ǵalymdary anyqtap bergen.
Keseneniń artqy jaǵynda Ýálı hannyń anasy Saımanhanym jáne báıbishesi jerlengen. Eger tarıhqa zer salsaq, Orta júz hany Ýálı 1738-1821 jyldary ómir súripti. Ol 38 jyldaı handyq qurǵany taǵy málim. Ákesi Abylaı han qaıtys bolǵannan keıin eldi basqarǵan Ýálı patshaly Reseı ákimshiligi tarapynan qoldaý tapqan qazaqtyń sońǵy hany sanalady. Orta júzdiń hany retinde Ýálı hanmen patsha ókimeti sanasyp, qazaq dalasyndaǵy keıbir máseleler boıynsha keńesip otyrǵanǵa uqsaıdy. Osylaısha Qazaqstan tarıhynda Ýálı hannyń memleket qaıratkeri retindegi róli men sol dáýirdegi dıplomatııalyq qyzmetiniń ózindik orny bar.
Budan keıin jolymyz Ýálı hannyń tusynda ómir súrgen Qaraýyl Qosaǵaly batyr mazaryna tústi. Onyń zıraty Zerendi aýdanyndaǵy Azat taýynda jatyr. Taý basynda damyldap jatqan batyrdyń basyna mazar kóterý jumystary áli de júrgizilýde. Batyrdyń jatqan jeri Aqmola oblysynyń qorǵalatyn tarıhı-mádenı eskertkishter tizimine engizilgendigin aıta ketken lázim. Qosaǵaly Tólekulynyń segizinshi urpaqtary sanalatyn Marat Ospanov pen Saǵyntaı Sháımerdenov babalary týraly biraz jaıtty áńgimelep berdi. Olardyń aıtýlaryna qaraǵanda, batyrdyń boıy 276 sm bolǵanǵa uqsaıdy. Alyp ta aýyr deneni kez kelgen at kótere almapty. Sondyqtan da ózine saı tulpar mingen kórinedi. Kezinde batyr babamyz Reseıge elshilikke barǵanynda Ekaterına II patshaıym altynmen aptalǵan shapan jaýyp, «knıaz» ataǵyn bergen kórinedi. Búgingi tańǵa deıin batyrdyń atymen atalatyn jer-sý ataýlary da kezdesedi. Sondaı-aq sapar aıasynda Aıdarly aýylyndaǵy Alabas-búrkit músiniń tamashalaýǵa da múmkindik týdy.
Bul jáı búrkitterge arnalyp ornatylǵan eskertkish emes, ol el basyna qıyndyq týǵan kezde ań men qus aýlap eldi asyraǵan qyran qusqa ornatylǵan músin. Onyń ıesi Dúısenniń anasy – Qazdaýysty Qazybek bıdiń qaryndasy. Bala Dúısen 16 jasqa deıin naǵashysynyń qasynda ósip, onyń boıyndaǵy bar darynyn ózine sińire bilgen jan kórinedi. Sheshendigimen tanyla bilgen er jigit ańǵa shyǵyp, saıatshylyq qurǵan. Sonymen qatar dombyramen án de aıtsa kerek. El basyna qıyndyq týǵan sátte ol óziniń Alabas búrkitimen ań men qus aýlap, kómek qolyn sozǵan desedi. Bizge belgilisi, sheshendigimen ári ádildigimen el arasynda bı atanǵan Dúısennen toǵyz urpaq taraǵan kórinedi. Kenje ulynyń urpaǵy sanalatyn Kúlásh Raqymjanovanyń aıtýynsha, jalpy Zerendi aýdanynda turatyndardyń basym kópshiligi sol Dúısenbaı babasynan taraǵan. Bı urpaqtary 2012 jyly 30-ǵa tarta kıiz úı tigip, as beripti. Alabas búrkitke eskertkishti sol kezde ornatqan kórinedi. Bul jerde Dúısen bı Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine jerlengendigin aıta ketken oryndy. Urpaqtary aldaǵy ýaqytta aýyl mektebin sol kisiniń atymen atap, eskertkish te ornatý oılarynda barlyǵymen bólisti.
Baspasóz týry aıasynda Bógenbaı bı aýylyna soqpaı ketý múmkin emes edi. Jalpy, Bógenbaı Quttyqadamuly – 1761 jyly Zerendi aýdany qazirgi Losevka jerinde ómirge kelgen. Abylaı handy kózi kórgen, Kenesary han tusynda talaı urys-tartystarda erlik kórsetken. El arasyndaǵy sheshilýi qıyn túıinderdi sheshe bilgen bı ári jaýjúrek batyr. Odan taraǵan urpaqtar búginde Aıdabol, Bógenbaı jáne Sandyqtaý jerlerin qonystanǵan beldi de bedeldi azamattar. 2003 jyly jergilikti turǵyndar Losevka aýylyna tarıhı ataýyn berýdi ótinip, máslıhat sessııasynda qaralǵannan keıin 2007 jyly tolyqtaı Bógenbaı bı aýyly bolyp ózgertilgen. Bógenbaı bıdiń shóberesi 86 jastaǵy Sabyrbek Hamzauly mazardy kókshetaýlyq Tólegen men Bekzat esimdi azamattardyń turǵyzǵandyǵyn alǵa tartty. Osylaısha biz óńirimizdegi tarıhty taǵy bir qyrynan kórsetýge tyrystyq.
Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy