Bıyl koreılerdiń Qıyr Shyǵystan Qazaqstanǵa qonys aýdarylǵanyna 80 jyl toldy. Oǵan qosa Qazaqstan men Ońtústik Koreıa arasynda dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna shırek ǵasyr tolýyna oraı tolymdy sharalar legi ótti. Osy oqıǵalar arasynda Koreıa Respýblıkasynyń Almatydaǵy Bas konsýldyǵynyń bas konsýly Chjon Syng-mın myrzamen suhbattasýdyń sáti túsken-di.
– Chjon Syng-mın myrza, kezinde Qazaqstanǵa kúshtep kóshirilgen koreıler osynda tastaı batyp, sýdaı sińdi. Kóbi Qazaqstandy týǵan Otanym dep biledi. Osy qandastaryńyz eki eldiń qarym-qatynasyna altyn kópir bolyp otyr dep aıtýǵa bola ma?
– Menińshe, Qazaqstandaǵy koreıler – úlgili ulttyń biri. Mundaǵy qandastarymyz qaljyńdap ózderin «tórtinshi júz» dep ataıdy. Bul – beker emes. Bir jaǵynan olar etnostyq koreıler bolǵandyqtan, Koreıa túbegimen túbi bir. Mundaǵy koreıler Qazaqstannyń zańdaryn, tártibin, tili men mádenıetin jaqsy biledi. Japonııa men Qazaqstan arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 1992 jyly bastalǵany belgili. Sodan beri mundaǵy koreıler saıasat, ekonomıka, mádenıet pen bilim salalaryndaǵy baılanystyń bekemdelýine erekshe yqpal etti. Eýrazııalyq yntymaqtastyq aıasynda Qazaqstandaǵy koreıler Koreıa men Eýrazııanyń dostyǵy men áriptestiginde mańyzdy ról atqarady. – Qazir Qazaqstanda Koreıa taýarlary jaqsy baǵalanady. Aldaǵy ýaqytta eki memlekettiń taýar aınalymy arta ma?
– Koreıa men Qazaqstan arasyndaǵy taýar aınalymy 1992 jyly 10 mıllıon dollar shamasynda bolatyn. Byltyr bul kórsetkish 650 mıllıon AQSh dollaryna jetti. Iаǵnı bul kórsetkish 65 ese kóbeıdi. Bıylǵy jyldyń alǵashqy jartysynda Koreıanyń Qazaqstanǵa eksporty 93,8 paıyzdy qurap, quny 240 mıllıon AQSh dollaryna jetti. Al ımport 483 paıyzǵa ósip, 350 mıllıon AQSh dollaryn qurady. Bıylǵy taýar aınalymy ótken jylǵa qaraǵanda áldeqaıda joǵary. Eki memlekettiń ekonomıkalyq baılanystary birin-biri tolyqtyryp otyr. Oǵan qosa Qazaqstannyń «Jibek jolyn» jańǵyrtý saıasatynyń aıasynda taýar aınalymy úzdiksiz ósip otyratyn bolady.
– Ońtústik Koreıa Qazaqstanǵa qandaı taýarlar berip, al bizden qandaı taýarlar alyp otyr?
– Koreıa shıkizat óńdeýde básekege qabiletti el. Sondyqtan Qazaqstan Koreıaǵa óziniń tabıǵı resýrstaryn satýǵa múmkindigi bar. Negizinen Qazaqstan Koreıaǵa ýran, ferroqorytpa men túrli-tústi metaldardy eksporttap keledi. Bıyl Qazaqstan Koreıadan bolat qubyrlar, sıntetıkalyq shaıyr (smola) men jylytý radıatorlaryn alady.
– Elshilik qonys tepken ońtústik megapolıs erekshe tabıǵatymen týrısterdi tartady dep oılaımyz. Sizdińshe, Almatynyń qandaı nysandary otandastaryńyzdy qyzyqtyrady?
– Ile Alataýyna irgeles jatqan Almaty óte kórikti qala. Men týrısterdi bıiginen máńgilik qar ketpeıtin Shymbulaqqa shaqyrar edim. Bul – Ortalyq Azııadaǵy eń myqty taý shańǵysy bar kýrorttyq keshen. Onyń bıigine deıin kóterilseńiz, ar jaǵynan ǵajaıyp Tıan-Shan qyrattaryn kóresiz. Sonymen qatar Almatydan 1,5 saǵattyq jerde ornalasqan Úshqońyrdy atap ótkim keledi. О́tken jyly maýsymda Ońtústik Koreıa Joǵarǵy sotynyń tóraǵasy Iаng Syn-Te myrzany Almaty oblysyndaǵy Úshqońyr jaılaýyna alyp barǵanmyn. Shóbi shúıgin daladaǵy qoı otarlary, taý bókterleri oǵan óte unady. «Talaı kórikti jerlerdi araladym, biraq Úshqońyr jaılaýyndaı mekendi kórgen joqpyn» degeni esimde.
– Qazaqstanǵa qydyryp kelip jatqan jerlesterińiz jaıly naqty málimetter bar ma? Koreıaǵa sapar shegetin qazaqstandyqtar sany qansha?
– Esińizde bolsa, 2014 jyly 29 qarashada ekijaqty vızasyz rejim kúshine endi. Bul mámile eki eldiń barys-kelisin aıtarlyqtaı jandandyrdy. О́tken jyly Qazaqstannan Ońtústik Koreıaǵa 34068 adam barsa, Qazaqstanǵa kelgen koreı týrısteriniń sany 22276 adamǵa kóbeıdi.
– Medısınalyq týrızmniń aýqymy qandaı? Máselen, Ońtústik Koreıa medısınasy týraly Qazaqstan Prezıdenti óte jaqsy pikir aıtyp, osy salada áriptestik ornatýǵa shaqyrǵany belgili.
Eki eldiń Densaýlyq saqtaý mınıstrlikteri arasynda medısına salasyndaǵy yntymaqtastyǵy týraly memorandýmǵa qol qoıǵannan keıin, Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy ókiletti jáne tyǵyz úılestirýshi elge aınaldy. Qazaqstannyń 84 dárigeri 2009-2016 jyldary aralyǵynda koreıalyq medısına mekemelerinde tálim aldy. Budan bólek, 11 bas dáriger 2016 jyly Koreıadan menedjmenttik oqý baǵdarlamalarynan ótti.
Qazaqstannan arnaıy Koreıaǵa emdelýge keletinder sany jyl saıyn ósip keledi. Mysaly, 2009 jyly 128 adam kelip emdelse, 2015 jyly olardyń sany 12500-ge jetti. Qazaqstan memlekettik aýrýhanalarynyń tıimdiligin arttyryp, memlekettik jáne jekemenshik áriptestikke sheteldik kapıtaldy tartý arqyly medısına mekemelerin kóbeıtýdiń arqasynda ulttyq densaýlyq saqtaý salasyn jańǵyrtý ilgeri jyljyp keledi. Bul segmentte Koreıa úkimeti de belsendilik tanytyp, barlyq múmkinshilikti qarastyryp otyr. Aldaǵy ýaqytta densaýlyq saqtaý salasyndaǵy áriptestik arta túsedi. Eki eldiń úkimeti medısınalyq kómek kórsetýdiń sapasyn kóterýge kúsh salatyny anyq.
– Qazir Koreıada Qazaqstannyń biraz stýdenti bilim alýda. Bizdiń jastarymyz kóbine qandaı joǵary oqý oryndaryn tańdaıdy?
– Buryn qazaqstandyq stýdentter Seýlde ornalasqan ýnıversıtetterge túsýge tyrysatyn. Sońǵy kezde olar basqa qalalarda da jaqsy oqý oryndary men professorlar bar ekenin bildi. Sonyń nátıjesinde qazaqstandyq stýdentterdi Koreıanyń kez kelgen qalasynan kórýge bolady. Búginde Koreıada 800-ge tarta Qazaqstan stýdenti til, ekonomıka, tehnıka salasynda bilim alýda. Úkimetimiz sheteldik stýdentterdiń alańsyz oqýyna múddeli.
– Almatyda Koreı mádenı ortalyǵy bar. Oǵan koreı tilin úırenýge baratyn jastarymyz jeterlik. Sol sııaqty Ońtústik Koreıadan da kelip, qazaq tilin úırenip júrgen stýdentter kezdesedi. Keleshekte munyń paıdasy qandaı bolmaq?
– Koreı stýdentteri úshin Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy sheshýshi rólge ıe el. Sondyqtan jastarymyz bolashaqta Qazaqstanmen qarym-qatynas budan da tyǵyz bolady degen úmitpen qazaq tilin meńgerýde. Sol sııaqty qazaq stýdentteri de bizdiń ekonomıkalyq damýymyzǵa qyzyǵýshylyq tanytyp, ekijaqty baılanystardyń artýyna úles qosamyz dep belsenip otyr. Qazaq jastarynyń koreı tiline degen qyzyǵýshylyǵynyń artýyna k-pop pen teleserıaldar septigin tıgizedi dep oılaımyn. Ári qazaq jáne koreı tilderiniń grammatıkalyq uqsastyqtary kóp. Bul tilderdi meńgerýdi aıtarlyqtaı jeńildetedi. Qazir mádenıet almasýynyń belsendiligine qarap, keleshekte elderimizdiń baılanysy búgingiden de joǵary bolady dep úmittenemin.
– Qazir Qazaqstanda jumys istep júrgen Ońtústik Koreıa kompanııalary kóp. Bular qaı salada basymdyq tanytyp otyr?
– Olar barlyq salada kezdesedi. Eń irileri sanalatyn Samsung Electronics, LG Electronics, Shinhan Bank, Lotte Confectionery, Asiana Airlines, Korea National Oil Corporation, Woorim Construction sııaqty kompanııalardyń Ortalyq Azııadaǵy bas keńseleri Almatyda ornalasqan. Sondaı-aq kosmetıka, medısınalyq qural-jabdyqtar shyǵarýmen aınalysatyn kompanııalar, saýda-sattyqty júrgizýge qoldaý kórsetetin koreıalyq KOTRA kompanııasy barlyq salany qamtıdy. Sońǵy jyldary Qazaqstan zamanaýı medısınalyq qural-jabdyqtardy engizýge kúsh salyp otyr. Sondyqtan koreı kompanııalary osy salaǵa qyzyǵýshylyq tanytady. Biraq kóp adam Qazaqstan men Koreıa aýylsharýashylyq salasynda birikken úlken jobalardy qolǵa alyp, jylyjaılar salý, qyzanaq suryptaryn jaqsartýda jaqsy jumys istep otyrǵanyn bile bermes.
– Sońǵy saýal. Tarıhı otanynan tysqary jerdegi koreı ulttyq teatry jáne koreı tilindegi ulttyq gazet Qazaqstanda ǵana bar. Almatydaǵy koreı teatry 2016 jyldyń tamyz aıynda Seýlge baryp óner kórsetti. Ondaǵy teatr mamandary bizdiń koreılerdiń talantyn qalaı baǵalady? О́zińiz Almatyda shyǵatyn «Korıo Ilbo» gazetin oqyp turasyz ba?
– Qazaqstandaǵy memlekettik koreı mýzykalyq komedııa teatry 1992 jyly Ońtústik Koreıaǵa gastroldik saparmen baryp, Seýlde ótken álemdik ulttyq teatraldyq óner festıvalinde óte joǵary deńgeıde óner kórsetken bolatyn. Bul Han Dınniń «Aǵashty silkýdiń qajeti joq» dep atalatyn pesasy edi. Odan keıin 2016 jylǵy qyrkúıekte Qazaqstandaǵy koreı teatry Seýl teatr festıvaline qonaq retinde shaqyryldy. Olardyń Koreıadaǵy mańdaıaldy teatrlarmen ıyq tirese óner kórsetkeniniń ózi kóp nárseni bildiredi. Qazaqstandyq koreı teatry qoıǵan «Aktrısa» spektaklin qazylar joǵary baǵalady. Basty róldi somdaǵan Antonına Pıak kórermenderdiń úlken yqylasyna ıe boldy. Shynynda Koreıa túbeginen jyraqta jatqan sonaý Almatyda 85 jyldan beri koreı teatry óz ana tilinde tabysty óner kórsetip kele jatqanyna tańǵalmasqa shara joq.
Al «Korıo Ilbo» kelesi jyly 95 jyldyǵyn atap ótedi. Bul gazettiń negizi KSRO kezinde Qıyr Shyǵysta qalanǵan. Bastapqy ataýy «Senbon» (Avangard) dep ataldy. Koreıler Qıyr Shyǵystan kóshirilgennen keıin qaıtadan «Lenın kıchı» degen ataýmen jaryq kóre bastaǵan. Basylym koreı teatry sııaqty biz úshin koreı halqynyń tili, etnıkalyq birligi men mádenıeti saqtalyp qalýyna úlken úles qosqan qundy mura. Men juma saıyn shyǵatyn «Korıo Ilbo» gazetiniń oqyrmanymyn. Apta osy gazetti paraqtaýdan bastalady. Orysshasyn oqı almaımyn. Biraq 16 bettik gazettiń 4 beti koreı tilinde basylady. Sonyń arqasynda Qazaqstandaǵy koreılerdiń ótkeni men búgininen jáne basqa jańalyqtardan habardar bolyp otyramyn. Dıplomatııalyq qyzmetim aıaqtalyp, elime oralǵan soń «Korıo Ilbo» gazetin saǵynatynym sózsiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY