Ekinshi Ortalyq Azııa agrotehnologııalyq sammıtinde qandaı máseleler qozǵaldy?

QazUAÝ bazasyndaǵy Agro­teh­nologııalyq habtyń uıym­dastyrýymen aǵymdaǵy jyl­ǵy 8 jeltoqsan kúni Alma­tyda kezekti  ekinshi Ortalyq Azııa Agro­teh­nologııalyq sammıti ótti.

Halyqaralyq sammıt jumy­sy sıfrly tehnologııalarǵa ne­giz­delgen aýyl sharýashylyǵy, ag­rar­­lyq sektordaǵy álemdik ten­d­ensııalar, agrobızneste startap jobalardy iske asyrý, aýyl sharýa­­shylyǵyndaǵy marketıng, mem­lekettik qoldaý jáne ag­rar­­lyq bilim berý máselelerine arnaldy.

Agroónerkásiptik keshenniń keleshegin sarapqa salǵan sammıtke 137 jetekshi kásiporyn men agroqurylym, 108 memlekettik mekeme, 102 bıznes-qurylym, 44 ǴZI, 26 qarjy ınstıtýty ókil­deri, AQSh, Germanııa, Qytaı, Aýs­trııa, Japonııa, Koreıa, Nıder­land, Italııa jáne TMD elderi­niń jetekshi JOO men ǵylymı orta­lyqtarynyń mamandary, ma­gıst­ranttar, doktoranttar qatysty.

Sammıt qorytyndysy boıyn­sha otandyq AО́K-ti ınnova­sııa­lyq baǵytta damytý boıynsha arnaıy usynys ázirlenip, QazUAÝ bazasynda ozyq bilim men ǵylym transfertine jańa múmkindikter beretin turaqty baǵdarlamalar­dy iske asyrý boıynsha Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń usy­nysy maquldandy. Sammıtke qa­­ty­sý­shylar respýblıkanyń bar­­lyq óńirlerinde QazUAÝ baza­­syndaǵy Agrotehnologııalyq hab fılıalyn qurý týraly aımaq basshylarynyń usynysyn bir­aýyzdan qabyldady.

Halyqaralyq sammıttiń n­egiz­gi uıymdastyrýshysy Ag­ro­teh­nologııalyq hab búginde shet­eldik áriptestermen tyǵyz-qa­rym-qatynas ornatyp, álemdik stan­darttarǵa saı birlesken ın­no­vasııalyq jobalardy tıimdi júzege asyratyn halyqaralyq ınnovasııalyq zertteý ortalyǵy bolyp tabylady. Qazirgi ýaqytta Agrohabtyń aýyl sharýashylyǵy ǵyly­my men tehnologııalary bo­ıyn­­sha AQSh aýyl sharýa­shy­lyǵy departamenti, Kolým­bııa, Kornel, Mıchıgan ýnıversı­tet­teri, Ita­lııa­nyń turaqty resýrs­tar men jańa tehnologııa­lar agenttigi sııaq­ty iri or­ta­lyqtarymen áriptes­tikti jan-jaq­ty damytyp, Azııa, Eýro­pa­nyń Damý jáne Dúnıejúzilik bankterimen baılanys ornatty.

Agrohab Gollandııanyń Farm Frites, «Staay Food Group», BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymymen (FAO), «Damý» kásipkerlikti damytý qorymen, Agrarlyq nesıe korporasııasymen, «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ulttyq ǵarysh agenttigimen, elimizdiń beldi ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen birlesken jobalardy iske asyrýda.

Ýnıversıtettiń atalǵan baǵyt­tar boıynsha ǵylym, bilim, óndiris ıntegrasııasyn damy­týǵa negizdelgen júıe­li jumys­tarynda Aýyl sharýa­shylyǵy mı­nıstrligi qoldaý kórsetip keledi.

Sammıtte UǴA vıse-prezı­denti, akademık, QazUAÝ rektory, akademık Tilektes Espolov jıynnyń moderatory retinde agro­ónerkásiptik keshendi ınno­vasııalyq baǵytta damytý máse­leleri boıynsha baıandama jasady. Rektor óz sózinde agro­óner­kásiptik keshendegi álemdik ten­den­sııalarǵa toqtalyp, sala­daǵy jańa bilim men ǵylym transfertin tıimdi iske asyrý jáne zaman talabyna saı aýyl sharýashylyǵyn sıfrly tehnologııalarmen qamtamasyz etý máselelerin atap kórsetti.

Plenarlyq otyrysta AQSh-tan kelgen doktor Tomas Sellýchı ǵylymı zertteý nátıjelerin kommersııalandyrý boıynsha óz tájirıbesimen bólisti. Ol jańa tehnologııalardy kommer­sııalandyrý úshin, eń aldymen, tutynýshylarmen ózara tıim­di seriktestik ornatyp, agrar­lyq naryq qajettilikterine beıim­delgen ázirlemelerdi ǵana usyný qajettigin atap ótti. Kom­mer­sııalandyrýdy tejeýshi fak­tor­lardyń biri – ǵylymı zertteý nátıjeleriniń óndiriske qol­jetimsizdigi. Onyń aıtýynsha, kommersııalandyrýǵa jańa tehnologııalar men jańa ónim­der ǵana jatady jáne olardy ón­diriske jedel engizip otyrý kerek. 

Qazaqstandaǵy Azııa damý bankiniń Turaqty ókildiginiń dırektory Djovannı Kapannellı sammıtke qatysýshylardy AО́K-ti damytý jáne onyń báse­kege qabilettiligin artty­rýǵa baǵyttalǵan bank baǵdarla­ma­larymen tanystyrdy. Ol tájirıbe almasý alańyna aınalyp, shuǵyl jaǵdaılarda jedel áreket etýge qajetti aqparattar aǵynymen almasýdy qamtamasyz etedi. Sý habynyń qyzmeti sý resýrstaryn qorǵaýǵa, sý balansy, jerdiń tozýy men topyraqtyń sortańdalýy, melıorasııa, sýlandyrý, qýańshylyq, óńirdegi tushy sý kóleminiń, ózendegi sý deńgeıiniń tómendeýi bo­ıynsha máselelerdi talqylaýǵa sarap­shylardy ortalyqtan tartýǵa, sondaı-aq barlyq múd­deli tulǵalar men uıymdardy oqytý men aqparattandyrýdy qamtamasyz etýge yqpal etedi.

Agrotehnologııalyq hab dırektory Marat Beksultanov jańa tehnologııalardy izdeýge, tartýǵa jáne ázirleýge, jańa jumys oryndaryn qurýǵa, ǵylymı-zert­teý jumystaryn yntalandyrýǵa, ǵy­lymı zertteý nátıjelerin ko­m­mer­sııalandyrýǵa, agrar­lyq se­k­tor­daǵy jańa tehnologııa­lar­dy ımporttaýǵa basty nazar aýdardy. 

Mıchıgan shtaty ýnıversı­tetiniń jahandyq ózgerister men Jerdi baqylaý ortalyǵynyń jetekshisi, Qytaıdaǵy baǵdar­lama­lar ofısiniń dırektory Djııagýo Chı sammıtke qaty­sý­shylarǵa klımat ózgerisiniń sý, energetıka resýrstaryna jáne aýylsharýashylyq ónimderin óndirýge áser etetini týraly aıtty. Onyń aıtýynsha, jahandyq segiz másele bar. Eń basty másele – tabıǵı resýrstardyń shekteýligi jaǵdaıynda Jer shary tur­ǵyn­daryn tamaqtandyrý qajet­tigi. Ol áleýmettik-ekono­mıkalyq júıedegi jahandyq ózgeristerdiń bolyp jatqanyna, sondaı-aq Aral teńizi máselesimen qatar, basqa da jedel sheshimdi talap etetin ózekti suraqtarǵa toq­tal­dy. Bul máselelerdi sheshý úshin bilimniń túrli salasyndaǵy ıntegrasııalanǵan progressıvti ıdeıalar, ınnovasııalyq tásilder men tehnologııalar qajet. 

Bul taqyrypty Azııa damý bankiniń keńesshisi Plamen Bozakov (Lahmeyer International GMBH, Germanııa) jalǵastyryp, sý resýrstaryn basqarýdyń ıntegrasııalanǵan ádisi týraly aıtty.

AQSh Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Ulttyq resýrstardy saqtaý agenttiginiń orman jáne jaıylym gıdrologııasy boıynsha jetekshi doktory Ken Spaet AQSh-ta jaıylymdyq jer­lerdi baǵalaý jáne mal azy­ǵy resýrstaryn basqarýdaǵy sıfrly quraldardy qoldaný týraly áńgimeledi. AQSh-tyń Kornel ýnıver­sıtetiniń ósimdikterdi gene­tı­ka­lyq zertteý bóliminiń jetek­shisi Djennaro Fazıo Kornel selek­­sııasynyń eń úzdik ekpe­l­eri negizinde QazUAÝ-dyń Agro­haby­men birlesip «virus free» al­masyn otyrǵyzý mate­rıa­­ly­nyń turaqty óndirisi úshin tálim­baq qurý jónindegi ǵylymı jobasy týraly aıtyp berdi. Bul tájirıbeni Qazaqstan jaǵ­daı­larynda qoldaný almanyń bakterıaldyq kúıik jáne basqa aýrýlarynyń aldyn alýǵa múmkindik beredi.

BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy (FAO) Investısııalyq ortalyǵynyń agrobıznes boıynsha jetekshisi Inna Pýnda Qazaqstan úshin de ózekti bolyp tabylatyn sút sapasy­nyń máselelerine toq­tal­dy. Ol QazUAÝ bazasynda sút ónimi sapasyn standarttaý jáne sút­tiń sapasy boıynsha re­ferent­tik zerthana qurý qajet­­ti­li­gin atap aıtty. Ol úshin ýnıver­sı­tet­te bi­liktiligi joǵary jáne táji­rı­besi mol kadrlar jınaqtalǵan. 

«Agrobıznesti qarjylan­dyrý jáne ony damytý» sessııa­sy qatysýshylardyń qyzyǵý­shylyǵyn týdyrdy. Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń ókilderi T.Reshetnık jáne N.Kalmamatova banktiń fermerlerdi jáne aýyl­­sharýashylyq taýar ón­dirýshilerin ónimniń básekege qa­bilettiligin arttyrýda sha­ǵyn bız­nestiń damýyna yqpal etý baǵ­dar­lamalarymen tanys­­tyr­dy jáne bank pen agrar­lyq kásip­oryndar yntymaq­tasty­ǵynyń ońtaıly mysaldarymen bólisti. 

«Polımedıa» JShS aqparat­tyq júıeleri baǵytynyń jetek­shisi Nıkolaı Mýravev (Reseı) aýylsharýashylyq nysandaryn tıimdi basqarý úshin sıfrlandyrý boıynsha ahýaldyq ortalyq qurýdyń jáne ony paıdalanýdyń keleshegi bar ekenin atap aıtty. Qurylǵan ortalyq QazUAÝ agro­ónerkásiptik keshendegi barlyq úderisterdi tıimdi basqarýǵa jáne aqparattardy jedel alyp otyrýǵa múmkindik beredi.

«Almaty Tech Garden» kompa­nııasynyń basqarýshy dırektory Asqar Aıtýov óz baıandamasynda AО́K úshin kadrlardy daıyndaý týraly, ıaǵnı bola­shaq maman ózi tańdaǵan ma­man­dyǵyna qaramastan, naryq­qa daıyn kásipker bolyp shyǵýy qajettigin aıtty. Buǵan QazUAÝ-daǵy startap-jobalardy uıymdastyrý yqpal etpek. Mysaly, «Flyworx» kompanııasy – drondardy qoldaný arqy­ly aýylsharýashylyq jerlerin qashyqtyqtan barlaýmen, «GreenPoint Marketing» taldaý jáne marketıngtik zertteýmen, «UrbanGreen» qalalyq tıptegi ınnovasııalyq jylyjaılardy iske qosýmen, «DragonFly» drondardy qoldanýǵa jáne olardy jınaqtap jasaýdy úıretý­men aınalysady. Sondaı-aq «Aıbolıt» jedel veterınarlyq kómek kórsetý, «Akvakýltýra», «Ekoprobıotıkter», «Sharýa­shylyq derekteri bazasynda kompıýterlik modeldeý» jáne t.b. startaptar jumys jasaıdy.  Sammıt jumysy barysynda prorektor Qanat Iskakov jetek­shilik etetin Eýrazııa tehno­logııa­lyq ýnıversıteti startap­tary jáne MOST bıznes-ınký­ba­torynyń jetekshisi Alıma Ha­mıtovanyń jobalary kórsetildi. 

«Bıznestiń jol kartasy-2020» aıasynda «Damý» qory aýyl­­sharýa­­shylyq óndirisi men óń­deý salasynda shaǵyn jáne orta bız­nesti qoldaý qural­dary týraly baıandady. Jalpy, qor agro­óner­kásiptik keshendi qol­daý salasynda 396,4 mlrd teń­ge kóleminde 2048 jobaǵa qol­­daý kórsetken. Osy baǵytta Sol­tús­tik Qazaqstan, Qaraǵandy, Al­maty jáne Ońtústik Qazaq­stan ob­lystarynda joǵary eko­no­mı­kalyq tıimdilikke qol jetkizilgen.

«EurasiaGroup» kompanııa­synyń ókili Vasılıı Demenkov «Naqty eginshilik: aqyldy teh­nıkany qoldanýdyń jańa múm­kin­dikteri» taqyrybyndaǵy aýyl­sharýashylyq menedjmenti júıesin usyndy. Atalǵan júıeni qoldaný óndiris úrdisin barynsha joǵary deńgeıde basqa­rý­ǵa, josparlaýǵa jáne tal­daý­ǵa, eńbek ónimdiligin artty­rýǵa, ónim­niń ózindik qunyn tómen­detýge múm­kindik týǵyzady.

«Apple World» JShS jobalaý menedjeri Arsen Rysdáý­letov baıandamasynda aıtyl­ǵandaı, jyl saıyn úsh ońtústik oblysta myńdaǵan gektar aýmaq­qa alma, jıdek, súıekti daqyl­dar otyrǵyzylady. Bul jerde otyrǵyzylatyn kóshettiń sapasy, údemeli baqsha sharýa­shy­l­y­ǵynyń mamandarmen qam­ta­masyz etilýi, ósimdik qorǵaý qu­ral­dary men fertıgasııa ádis­te­riniń orny zor. Jemis sharýa­shy­­lyǵyn keńinen taratý jáne da­mytý maqsatynda agrotýrızm, «Al­manyń gúldeýi», «Alma ónimi», «Jemis-kókónis Pop-Up jár­meń­keleri» sekildi úgit nası­hat sha­ralaryn uıymdastyrý qajet. 

Ortalyq Azııanyń О́ńirlik ekologııa ortalyǵy baǵdarlama­larynyń menedjeri Tahmına Azızova óńir ekonomıkasynyń damý máselelerine toqtaldy. Atap aıtqanda, Ortalyq Azııada 60 mln adam turady, 2050 jylǵa qaraı osy kórsetkish 90 mln adamǵa jetedi. Klımattyń ózgerýi jáne ınfraqurylym damýy­nyń tómen deńgeıine baılanys­ty jalpy ónim 1%-ǵa ósetin bolsa, óńirde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde máseleler týyn­daıdy. Sondyqtan aýyl sharýa­shylyǵy salasyna resýrs­tar­dy únemdeý tehnologııalaryn keń qoldaný qajet. 

Sammıt barysynda mamandar ınnovasııalyq ıdeıalaryn ortaǵa saldy, noý-hoý jańa­lyqtar kóp boldy, árbir qatysý­shy kóke­ıin­degi suraqqa jaýap tapqan shyn mánindegi iskerlik pikir almasý boldy. Álemdik deńgeıdegi bilikti mamandarmen birlese atqa­ry­lyp otyrǵan mundaı aýqym­dy sharalar elimizdegi aýyl­­sharýa­shylyq óndirisin turaq­ty damytýǵa, álemdik naryq­qa shy­ǵatyn, eksportqa ba­ǵyt­tal­ǵan, báse­kege qabiletti ónim­di art­­tyrý­ǵa yqpal etip, el­diń azyq-tú­lik qaýipsizdigin qam­ta­ma­syz etýge edáýir septigin tıgizbek.

Úkilaı KERIMQYZY,  QazUAÝ Strategııalyq zertteýler jáne agrobıznes ortalyǵynyń jetekshisi, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor