Tuńǵysh kásibı dırıjer Shamǵon Qajyǵalıev

Shamǵon Qajyǵalıev óziniń erek­she qabiletiniń arqasynda 1950-jy­ly Almaty konservatorııasyn úsh ma­mandyq boıynsha bitirgen. Atap aıt­qanda, dombyra boıyn­sha Qa­zaq­stannyń halyq ártisi Q.Jan­ti­leý­ovten, skrıpka boıynsha professor I.A.Lesmannan dáris alǵan jáne ha­lyq aspaptar fakýltetinde orkestr­men dırıjerleýden A.Q.Jubanov pen L.M.Shargorodskıı synybyn tá­mamdaǵan. Sondaı-aq 1964 jyly Le­nıngrad konservatorııasynyń opera-sımfonııa dırıjeri fakýltetin (professor E.P.Grıkýrovtyń synyby boıynsha) bitirdi. Ahmet Jubanovtyń daryndy shákirtteriniń biri boldy. 1944 jyly konservatorııa ashylǵanda Ahańnyń 6 shákirti bolǵan, olar: Shamǵon Qajyǵalıev, Fatıma Balǵaeva, Qubysh Muhıtov, Habıdolla Tastanov, Bolat Sarybaev jáne Fýat Mansurov. Osy alty daryn ıesi de keıin óner álemindegi jaryq juldyzdarǵa aınaldy.  Men 1967 jyly Oraldyń mýzy­ka­lyq ýchılıshesin bitirip, Almaty­da­ǵy konservatorııaǵa oqýǵa tústim. On­da Qarshyǵa Ahmedııarov, Shámil Ábil­taımen birge oqydyq. Qarshyǵa ekeý­miz kon­kýrstan ótip, Qurmanǵazy atyn­daǵy orkestrge qabyldandyq. Mine, biz sol kezden bastap Shamǵon aǵanyń ónegesin kórip óstik. Oqı júrip, bes jyl boıy orkestrdiń quramynda óner kór­settik. Konservatorııa bizge teo­rııa­lyq bilim berse, al orkestr prak­tı­ka­lyq konservatorııaǵa aınaldy. Ha­lyq arasynda osylaı atalýshy edi. Or­kestr quramynda Rústembek Omarov, Baq­tııar Qubaıjanov, Aısa Sháripov, Samıǵolla Andarbaev, Ǵınolla Isma­ǵu­lov, Abdol Nııazqojaev degen el aǵalary boldy. Solardan tálim-tárbıe aldyq. 

Orkestr quramynda birge júrý, bir ujymda syılastyqpen eńbek etý, sypaıy da salmaqty bolý, sahna mádenıetin saqtaý, kórermenmen iltı­patty baılanys ornata bilý – osy­nyń bári ómir mektebi. Búgingi tań­da da jastarǵa aıtar aqyl-keńesimiz bar, óıtkeni jasy úlken adamdar keıingi tolqyn burynnan kele jatqan jaq­sy dástúrdi jalǵastyrsa eken, kıeli ónerimizdi shoýǵa, dańǵazaǵa aınal­dyrmasa eken degen tilekterin bil­di­re­di. Dástúrli ónerdiń tól qasıeti saq­talǵany jón. 

Qadyr Myrza Áli aǵamyz «Naǵyz qazaq qazaq emes, Naǵyz qazaq – dom­byra!» dep tegin aıtpaǵan ǵoı. Shy­nyn aıtqanda, qazaqty qazaq etip otyr­ǵan da dombyra. Al sondaı ulttyq qun­dy­ly­ǵymyz – dombyramyzdy qasterleı al­masaq, kim bolǵanymyz? 

Jas aqyn Serik Seıitmannyń: «Dombyranyń pernesinde án ǵajap,  Dombyranyń shanaǵynda zarly  azap.  Qazaq bolyp qaldy máńgi dombyra, 

Dombyra bop qalsa eken-aý ár qazaq!», degen ǵajap jyr joldary bar. Qadyr aǵamyzdyń óreli oıyn ári qaraı jalǵastyryp tur emes pe?!  Shamǵon aǵamyz kúı ónerin kıeli sa­naǵan jan. Kúıdiń yrǵaǵynyń, ek­pininiń, oryndalý sheberliginiń saq­ta­lýyna óte qatań qaraıtyn edi. Kez kelgen kúı ne mýzykalyq shyǵarma oryn­dal­ǵanda, onyń bir qaǵysy ne artyq, ne kem bolýyna jol bermeıtin-di. Kúıdi buzyp nemese ózinshe bir mánermen oryndaıtyndarǵa jany qas boldy. 

Shákeń basqarǵan orkestrde men 15 jyl­daı eńbek ettim. Shamǵon aǵanyń qa­synda júrdik, aqyl-keńesin qalt etip, qaǵys jibergen emespiz.  Shamǵon Saǵaddınuly sahna má­denıetine óte qatań qaraıtyn adam edi. Orkestrdiń sahnaǵa shyǵýyna, jeke ánshilerdiń kórermen aldyna kelip, óner kórsetýine deıin úlken mán beretin-di. О́ziniń halyq aldyna shyǵýy, dırıjerlik jasaýy, qoshemet bildirgen halyqqa iltıpat bildirýi – bári-bári bir keremet kelisim men úılesimdilik taýyp jatatyn. О́ne boıynan tektilik qasıetti kórýshi edik. 

Joǵary bilim alyp, dırıjer bol­ǵandar az emes qoı, alaıda keı­bi­reý­ler orkestr men jeke ánshi­ni qos­qanda, ekeýin bir arnaǵa túsire al­maı jatatyn tustary kez­desedi. Ony syrttaǵy adam kóp bile ber­meıdi, al orkestrdiń ishinde otyr­ǵan adamdar ańǵaryp qalady. Men orke­strdiń ishinde otyryp, Shákeńniń kere­met zerektigin ishten kórdim. Keı­bir ánshiler ánniń bir jerin ne qys­qartyp, sozyp jiberýi múmkin, sondaıda sheber dırıjer ǵana ony orkestrmen úndestirip, «tigisin jatqyzyp» ji­bere alady. Orkestrdegi 80 adamdy bir ekpinde ustaý, jeke ánshini súıemeldeı bilý úlken qabilettilikti, asqan daryndylyqty talap etedi. Muny kúı qudiretin, orkestr ónerin qapysyz meńgergen adam ǵana abyroımen atqara alady. 

Shamǵon Saǵaddınulynyń jáne bir úlken qasıeti – ulttyq dástúrli óner men eýropalyq mýzykany tereń bile­tin­digi. Almaty konservatorııasy­nan ulttyq ónerdi ıgergeni, al Le­nıngrad konservatorııasynan opera-sımfonııa dırıjeri mamandyǵyn alýy ony jan-jaqty qalyptastyrdy, son­dyqtan ol – tuńǵysh kásibı dırıjer. Opera – búkil ónerdiń jıyntyǵy. Ope­ranyń quramynda kúı, bı, hor, án, or­kestr, arııa – osylardyń bári bar. Al sonyń bárin basqarý, «bir tilde sóı­letý» úlken júrekti dırıjerlerdiń ǵa­na qolynan keledi. Bıbigúl Tólege­no­va, Ermek Serkebaev kezinde dırıjer Shamǵonnyń dırıjerlik jasaýymen án salǵandy qalap turatyn edi, óıtkeni tuǵyrda Shákeń turǵanda, olar da senimdi bolady, eshqandaı oqys jaǵdaı oryn almaıdy. 

Orkestr aldynda dırıjer turatyn tuǵyr «dırıjer pýlti» dep atalady. Shákeńniń «Dırıjer pýltine bir attap shyǵýǵa bolady, al sol bir attaý úshin qansha ter tógýiń kerek?» degen qanatty sózi bar edi. Iаǵnı dırıjer bolý úshin kóp oqýyń, kóp izdenýiń kerek ekendigin aıt­qany ǵoı. 

Syrttaı qaraǵan kórermenge sahnaǵa shyqqan adamdar únemi jarqyrap turady. «Osylardyń ómiri keremet!» dep tamsanady. Shyn máninde olaı emes qoı. Máselen, úsh mınýt óner kór­setip, jarqyrap shyǵýdyń arǵy ja­ǵyn­da qanshama eńbek jatyr? So­ny esker­genimiz jón. Shákeńniń taǵy bir sózi bar. Dırıjerlik joldy tań­daǵan jandardyń óneri kóńilinen shyq­paı jat­sa, kóp oqyp, kóp úırený, úlken­der­den tálim alý qajet ekenin aıta kelip: «О́zin ózi syılaıtyn dırıjer júz astronomııalyq saǵattaǵy mýzykany jatqa bilýi kerek!» – deıtin edi. 

Shamǵon aǵa jas kezinde kezdesken qıyndyqtarǵa qaramaı, Lenıngrad konservatorııasyn da jaqsy bitirgen. Keıde orkestrdegi bir adam durys daı­yn­dyq jasamasa nemese óz isine shy­naıy berilmegenin baıqap qalsa: «Men balam men áıelimdi nan men sýǵa qa­ra­typ otyryp oqydym. Al sizder mý­zykanyń tereń ıirimderine mán bermeısizder. О́ner jolyna túsý úshin bárin umytyp, soǵan birjola berilýiń kerek. Áıtpese, el súısinetin mýzyka shyqpaıdy», dep eskertý jasaıtyny bar edi. 

Osy tusta sál sheginis jasaıyn. 1947 jyly Almaty konservatorııasynda dombyrashylar konkýrsy boldy. Sol baıqaýǵa Shamǵon Qajyǵalıev, Nurǵısa Tilendıev, Rústembek Omarov, Habıdolla Tastanov, Seıilhan Qusaı­ynov, Ǵylman Áljanov, Álmurat О́te­ǵulov sııaqty óte myqty dombyrashy­lar qatysqan eken. Sonda birinshi oryn­dy Shákeń alǵan ǵoı! Bul oqıǵany kóp adam bile bermeıdi. Myqtylyqtyń bir aıǵaǵy osyndaı!  Shákeńniń ózi de sheber dombyrashy ekenine talaı ret kýá boldyq. Aıtalyq, orkestrde otyrǵan kezimizde, bir adam kúıdiń keıbir tustaryn durys tartpaı otyrsa, Shákeń dombyrany qolyna alyp, «Qalı aǵamyz bylaı tartqan» dep ózi kórsetip beredi. Sondaı sátterde Shamǵon aǵanyń dombyrany sheber tarta biletindigine tánti boldyq. Sol qoly pernege jabysyp qalǵan sııaqty, oń qolymen árbir yrǵaqty shegeleıdi! Sonda dombyra shanaǵynan kúı áýeni tógilip jatady. Al qobyzshylarǵa keńes bergende, ádettegideı qobyzdy dástúrli túrde ustamaı, skrıpka sııaqty ustap, oınap beredi. Ol – skrıpkany da sheber tartqan adam. Negizi, dırıjerdiń ózi oryndaýshy bolǵany ǵajap-aq! Al qazaq orkestrindegi dırıjer mindetti túrde dombyrany jaqsy tarta bilýi tıis, óıtkeni orkestrde kúı dombyramen, qobyzben oryndalady. О́zge aspaptar tolyqtyrýshy qyzmetin atqarady. 

Shákeńniń adamı qasıetteri de bir bólek edi. Ol qamqor, meıirban, keń peıildi, sonymen qatar ózine de, ózgege de talap qoıǵysh bolatyn. О́tirik pen jalǵan sóıleýge, jaǵympazdyqqa, jyltyraq pen kózboıaýshylyqqa jany qas boldy. Kim bolsa da, shynyn aıtqandy, qandaı kúı tartsań da, shynaıy oryndaǵandy jón kóretin edi. Kóp sóılegendi jaratpaıtyn. О́ziniń ustazy Qalı Jantileýov kóp sóılemeıtin adam bolǵan. Qandaı jumysyńdy da ispen kórsetseń bolǵany, odan basqa talap qoımaıdy.

Jalpy, ómirde túıgeni mol, kóp biletin adamdar tirshilikte usaq-túıekke asa mán bermeıdi. Shákeń, qazaqsha aıtqanda, kesek týraıtyn iri jan edi. Qashan da ujymnyń bereke-birligin saqtaı bildi.

Adamdardy syılaý qabileti erekshe boldy. Sol qasıetimen ujymǵa, aǵa tolqyn men keıingi býyn jastarǵa úlgi bola bildi. Adamdardy syılaı biletin qa­sıeti bolmasa, 50 jyldaı orkestrdi bas­qaryp tura ala ma?! 

Shamǵon Saǵaddınulynyń jany orkestrmen bir boldy. О́zi barǵan jerge orkestrdiń de barǵanyn jaqsy kó­rý­shi edi. Bul – óziniń ustazy Ahmet Ju­banovtan qalǵan tárbıe. Bir úlken qa­laǵa barǵanda, úkimettik konsert bo­lypty, sodan keıin banketke Ahmet Juba­novtyń ózin shaqyrǵan da, orkes­tr- di shaqyrmaǵan eken. Sonda Ahań: «Men barmaımyn», – depti. «Nege barmaı­syz?» dep suraǵanda, «Orkestr bar­maǵan jerge men de barmaımyn, or­kestr kerek joq jerge, men de kerek emespin!», degen eken. Sodan soń ol kisini amalsyz orkestrmen qosa sha­qyr­­ǵan eken. 

Qurmanǵazy orkestri shetelge de jıi shyǵyp turǵany belgili. 1975-1976 jyldary Italııa men Fransııaǵa bardyq. Sonda bir stadıonda Ermek Serkebaev aǵamyz Fıgaronyń operalyq arııasyn oryndaǵanda myńdaǵan kórermen aıryqsha yqylaspen qabyl aldy. Shákeń men Ermek aǵa, orkestr úsheýi bir adam sııaqty úndestikpen óner kórsetti. Ol endi bir umytylmastaı oqı­­ǵa boldy. Sol sııaqty, Bıbigúl Tóle­ge­nova orkestrge qosylyp, «Bul­bul­dy», «Gaýhartasty» aıtqanda, ǵajap ja­ra­symdylyqty kóretin edik. Ermek aǵa­myz «Sursha qyzdy», taǵy basqa ánderdi Qurmanǵazy orkestrimen aıtsa eken dep turatynbyz. 

Shamǵon Qajyǵalıevtiń salyp ketken dańǵyl joly jalǵasyn tabýda. Búgingi tańda Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrge Arman Júdebaev dırıjerlik etedi. О́zi konservatorııa bitirgen, jigerli, asqan talantty, myqty kúı­shi jigit. Orkestrdiń dırektory Nur­ǵısa Dáýeshov te úlken ujymnyń qa­lyp­tasqan dástúrin saqtap, halyqty óner­diń káýsár bulaǵymen sýsyndata berý jo­lynda eńbek etip kele jatqanyn aıta ket­kenimiz jón. 

О́ziniń izin basady degen úlken uly Tiles ómirden erterek ketti. Más­keý­de oqyǵan, keremet óner ıesi bola­tyn. Daryndy kompozıtor bolyp qalyp­ta­syp kele jatyr edi. Amal qansha?.. 

Halqymyz «Ornynda bar ońalar» degen. Shákeńniń óner kerýenin ekinshi uly Naryn jalǵastyrady dep senemiz. Qyz­darynan taraǵan urpaqqa da Shákeń­niń asyl qasıetteri darıtyny anyq.

Endigi jerde Shamǵon Saǵaddı­n­uly­­nyń esimin el esinde qaldyrý maq­sa­­tynda júıeli jumystar júrgizilgeni ab­zal dep oılaımyn. Almaty, Astana, Oral qalalarynda Sh.Qajyǵalıev esi­mi be­ril­gen kóshe bolsa, qandaı ǵa­nıbet! Shákeń­niń atynda óner mek­tep­teri ashyl­sa, oryndy bolar edi. Almaty qa­la­synda Shamǵon aǵanyń eńseli eskertkishi tursa, qandaı jarasymdy bolar edi?! Osyǵan memlekettik deńgeıde mán berilip, Úkimet, Mádenıet jáne sport mınıstrligi, ultjandy azamattar ún qosyp, qoldaý bildirip, naq­ty ister júzege asyrylyp jatsa, el­digimizdiń belgisi emes pe?! Buǵan je­ke kásipkerler de atsalysýyna bola­dy. Osy bastamany iske asyrǵandar ha­lyqtyń da rızashylyǵyna bólener edi, Shákeńniń rýhy da razy bolatyny sóz­siz. Shákeńdeı óner ıesi, dırıjer ilý­de bireý! Ol – qazaq óneriniń biregeı tul­ǵasy. Sondaı jandardy qadirlep, pir tutpasaq, bolashaqqa ne dep baramyz?! 

Shamǵon Qajyǵalıevtiń ónegeli ómir jolynan, atqarǵan qyrýar eń­be­ginen keıingi jastar úlgi alýy ke­rek. Ol – elge, halyqqa adal qyz­met etý­­diń úlgisin kórsetip ketken adam. О́ner­­di qadirleıtin halqy bar­da, Shá­keń­­niń esimi eshqashan umy­tyl­maı­dy, óıt­keni ol – el júre­ginde saq­ta­latyn kı­eli óner ıesi.

Aıtjan TOQTAǴAN,  kúıshi-dombyrashy, folklortanýshy,  Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri, professor