Ejelgi qańlylar «Han aǵash jazýlarynda» hatqa túsken

­­­­­B.z.b. 202 jyly búgingi Qytaıdyń Orta Jazyq óńirinde Han memleketi quryldy. Osy memleket eldi orta­lyqtan birtutas basqarý júıesin qu­ryp, syrtqa yqpalyn kúsheıtip, saltanatyn asyrǵany tarıhtan belgili. Bul onyń teristigindegi  ejelgi Ǵun (qytaısha Shıoń-ný dep aıtylatyn) memleketiniń de tarıh sahnasyn dúr­kiretip turǵan kezi. Birneshe ǵasyr boıy ózine únemi tyrnaǵyn batyrǵan Ǵun elin Han patshalyǵy nazarda us­tap, qadaǵalap, sol el týraly kóp má­limetterdi bambýk  shyptalarǵa jazyp, hattap, muraǵattarynda saqtady. Han ordasynyń muraǵattarynan búginge jetken jazbasha túrdegi málimetter baǵa jetpes qundy derekkóz bolyp otyr. Budan da mańyzdysy, sol tusta aǵash shyptalarǵa jazylǵan Han eli­niń shekara beketterindegi qa­raýyldarynyń kúndelikteri men bas­shylyq mekemelerdiń hattamalary taǵy bar.  Ejelgi zamanǵy qundy qol­jazba derekterdiń búginge je­týi kimdi bolsyn qyzyqtyrmaı qoı­maıtyny sózsiz. Osydan eki myń jyl buryn shyptalarǵa jazylǵan sol bir shekaralyq hattamalar bul kúnderde «han aǵash jazýlary» dep atalady.

О́tken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynda Qytaı-Shvesııa birlesken ǵylymı ekspedısııasy uıymdastyrylyp, oǵan shved saıahatshysy, geograf, etnograf ǵalym Gedın Sven Anders jetekshilik jasady. Sol jolǵy ekspedısııa qura­myn­da taǵy bir shvesııalyq ataqty arheolog F.Begman da  bolǵan edi. Osy eks­pedısııa 1929 jyly qyrkúıek aıyn­da qazirgi Ishki Mońǵol avtonomııa­syna qarasty Ejına jerine baryp, ar­heologııalyq qazba jumystaryn júrgizdi. 

Qytaı-Shvesııa birlesken ǵylymı ekspedısııasynyń Ejına jerindegi Poch­enzyǵa arheologııalyq qazba ju­mystaryn júrgizýiniń ózindik syry da bar-tyn. Bul jer Han memleketi bı­lik qurǵan tusta shekaralyq bekinis ári Ǵun eline shyǵatyn ótkel bolǵan. Ol kezde bul óńir Gaıan ( ǵun tilinde kólshik degen sóz) aýdany dep atalatyn. Patshalyqtar ornyn aýystyryp, zamannyń ózgerýine saı sondaǵy bekinis, ótkelder burynǵy qyzmetterin toqtatyp, topyraq astynda taptalyp qala berdi.  Ekspedısııa, mine, osy bir myńdaǵan jyldar boıy jer astynda kómilip jatqan baıyrǵy bekinis-beketterdiń qupııasyn ashý úshin arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizgen. Bul arheologııalyq qazba jumystarynyń eń basty tabysy – «Han aǵash jazýlaryn» topyraq arasynan arshyp alý boldy.

Ony alǵash tapqan arheolog F.Beg­man. Sol joly qol jetkizgen úlken ta­bysyn Begman  óziniń esep dápterine by­laısha hattapty: «Jelge mújilip, jań­byrǵa shaıylǵan órteńniń (órteń – ejelgi qytaı eliniń shekaralary men mańyzdy qatynas joldarynyń boılaryna topyraqtan úıip turǵyzylatyn bıik   qurylys. Sol zamandardaǵy da­byldyq júıe boıynsha tútin, jaryq, ot shyǵarý arqyly ár tarapqa túrli bel­giler beriledi) janyndaǵy ejelgi za­man úıleri qabyrǵalarynyń soraby meni qatty qyzyqtyrdy, solar­dyń ishindegi tórtburysh pishindi tam­ qabyrǵasyn ólsheýge yńǵaılana berge­nimde qalamym jerge túsip ketkeni. Sodan eńkeıip qalamymdy ala bermek­shi bolǵanymda kózime ejelgi han pat­shalyǵy zamanyndaǵy metall aqsha ý-jýdyń bir danasy tústi. Sol mańdy taǵy da anyqtap qaraı bastadym, ná­tı­je­sinde bir tal qoladan jasalǵan oq­­tyń basy men taǵy bir tal ý-jý taýyp aldym. Erteńine sol jerdiń shy­ǵys jaǵynan bastaý alyp qaza bas­tadyq, kóp uzamaı betine jazýlar ja­zylǵan jińishke aǵash tilkimi tabyldy.­ Qýanyshymyzda shek joq. Azdan soń taǵy da bir aǵash tilkimin taýyp aldyq». Mine, osylaısha Begman «Han aǵash jazýlaryn» taýyp, kúlli álemniń na­­za­ryn ózine aýdardy.  Odan soń F.Beg­man Lobnordaǵy  ejelgi Kroran qa­lasy ornynyń  mańynan  «Shıaý-hy  qo­rymyn» taýyp, álem nazaryn Takla­makanǵa taǵy bir ret aýdarǵan edi.

Joǵaryda atalǵan sol «Han aǵash jazýlary» – myńdaǵan jyldardan be­ri eshqandaı ózgerissiz saqtalyp kelgen túpnusqalyq qoljazba. О́z­geristerge ushy­ramaǵan osyndaı jazba­sha derekter­ge talmaı úńilgende ǵana ejel­gi ǵun, úısin, qańly, t.b. ulystardy zert­teýge jol ashyp, ultymyzdyń arǵy ta­rıhyn tamyrynan tarqatyp zerdeleı alamyz. 

Keıingi ýaqyttarda ǵalymdar «Han aǵash jazýlarynyń» júz myńdaǵan da­nasyn taýyp, ǵylymı aınalymǵa tú­sirdi. Olardyń mazmuny da ártúrli. Atap aıtqanda, ortalyqtyń shekara aımaqtaryna túsirgen buıryǵy, shekara beketterindegi qaraýyldardyń kúndeligi, soǵys jaǵdaıy týraly ja­zylǵan hattamalar, jergilikti ha­lyqtyń aryz-shaǵymdary, resmı hat­tar. Osylardyń ishinde biz úshin ǵun­dar týraly jazylǵan málimetterdiń qun­dylyǵy asa joǵary bolyp otyr. Mysaly, sol jazbalardyń arasynan shyq­qan, kezindegi han patshalyǵy zamanynda shekaralyq órteńderde belgi berýdiń sharttary týraly jazylǵan hattamany ataýǵa bolady.  «О́rteńde ot tutandyrýdyń sharttary» dep atalatyn sol sharttyń 14-tarmaǵynda: «Eger ǵundar shekaraǵa shabýyl jasaǵanda jasaǵy myń attydan az bolsa, bir úıim otyn, myń attydan kóp bolsa, eki úıim otyn, eki myń attydan kóp bolsa, úsh úıim otyn tutandyrylsyn, basqa be­kettegiler soǵan qarap jaǵdaıdy bilsin» dep kórsetilgen. Budan sol kezdegi ǵun eliniń han memleketi úshin óte qaýipti jaý bolǵandyǵyn ańǵaramyz. Budan bas­qa da, sondaı aǵash shyptalarǵa ja­zylǵan mańyzdy málimetter kóp kez­desedi. Qytaıda han aǵash jazýlaryn izdeý jumystary kúni búginge deıin jal­ǵasyn taýyp keledi. Taıaýdaǵy jyl­darda qytaılyq ǵalymdar ejelgi Ba­tys aımaqpen (ejelgi zamannan beri qytaılar Orta Azııany Shı-ıýı – Batys  aımaq dep atap keldi) shekaralasqan óńirlerdegi shekaralyq bekinister men beketterge zertteý jumystaryn júr­gizip, kóptegen qundy jádigerler tapty. Solardyń ishinde   Qytaı arheologtary 1991 jyly Don hýań jerinen tapqan «Qańly elshileri týraly hattamany» erekshe ataýǵa bolady.

Don hýań – Hyshı dáliziniń batys qaqpasyna ornalasqan mańyzdy kent, Uly Jibek joly boıyndaǵy batys-shy­ǵys mádenıetterin túıistirgen mádenıet ortalyqtarynyń biri. Han ımperııasy Hyshı dálizindegi ǵundardy yǵystyryp shyqqannan keıin qurǵan batystaǵy tórt ákimshilik ortalyqtarynyń biri taǵy osy Don hýań bolǵan. Don hýańǵa sol zamandarda Qytaıdyń batysynda tu­ratyn elderdiń elshileri, saıahatshylary, saýdagerleri men din taratýshy monahtary úzdiksiz kelip qonaqtap, ári qaraı ishki Qytaıǵa jol tartatyn. Ol elshiler men saıahatshylardyń ishinde bizdiń arǵy ata-babalarymyz bolyp sanalatyn úısin, qańly elderiniń ókilderi de bolypty. Bul sózimizge kýá bolatyn aıǵaqtardyń túr-túri bar. Sonyń biri – han aǵash jazýlaryna hattalǵan «Qańly elshileri týraly hattamany» atap ótýge ábden bolady. 

1991 jyly Qytaı arheologtary Don hýań jerindegi Shýan-chýan eski qa­la ornyna arheologııalyq qazba ju­mystaryn júrgizip, óte kóp han aǵash jazýlaryn tapty. Solardyń arasynan shyqqan «Qańly elshileri týraly hattama» jurt nazaryn ózine birden aýdaryp áketken edi. Ejelgi Qytaı jyl­namalaryndaǵy derekter boıynsha Shýan-chýan mańyzdy shekaralyq aýdan bolǵanǵa uqsaıdy. Onda Batys aımaqtan keletin saýda kerýenderin tekserý, shekaralyq aımaqty baqylaý jumystary júrgiziletin bolǵan. 

«Qańly elshileri týraly hattamada»  b.z.b. 39 jyly bolǵan is týraly baıandalǵan. Barlyq mátin ejelgi qytaı tilinde, sol zamandaǵy qoldanysta  bolǵan qytaı ıeroglıfi boıynsha­ ­7 bólek juqa aǵash tilkimderine joǵa­rydan tómen qaraı jazylǵan. Árbir aǵash tilkiminiń uzyndyǵy 23 sm, keńdigi 1 sm shamasynda. Bul jeti tilkim aǵash ból­shekteri kendir jip arqyly shyptalanyp biriktirilgen. Jalpy mátin 291 ıeroglıf, tórt mazmunǵa turaqtaǵan.  «Qańly elshileri týraly hatta­manyń» mazmuny tómendegideı:

«Qańly eliniń elshisi Iаnbota, orynbasary Badún, Saǵaı eliniń elshisi Gamo, orynbasary Sakún, olarǵa iles­ken taǵy bir syıly kisi Don-hýań qamalynan kirip, Jııý-chıýanǵa  jol tartqan, joldarynda olarǵa azyq-túlik berilmegen, Jııý-chıýanǵa kelip patshaǵa syıǵa apara jatqan túıelerin tek­serýden ótkizgen. Jııý-chıýan bas­qar­masy­nyń bas qolbasshysy el­shi­lerdiń qa­ty­sýynsyz olardyń túıelerine óz betterimen tekserý júrgizgen. Iаnbo­talardyń semiz túıesin aryq dep, Ga­molardyń bir bas aq býrasy men eki bas aq ingeniniń túsin sary dep kesim shy­ǵarǵan. Oǵan kelispegen Iаnbotalar or­danyń basshylyq mekemesine shaǵym bergen. 

Iýoń-gýańnyń 5-shi jyly maýsym aıynyń 1-i kúni (b.z.b. 39 jyly shilde aıynyń 21 kúni) ordanyń syrtqy ister basqarmasy Don-hýań basqarmasynyń bas qolbasshysyna bolǵan isti anyqtaý, nátıjesin belgilengen ýaqyt boıynsha joǵaryǵa málimdeý ári keshiktirmeý týraly jarlyq túsirdi. Iýoń-gýańnyń 5-shi jyly shilde aıynyń 18-i kúni (b.z.b.  39 jyly qyr­kúıek aıynyń 6-sy kúni) Don-hýań basqarmasynyń ulyqtary jol boıyn­daǵy aýdandarǵa qańly elshilerin azyq-túlik jáne jem-shóppen qamdaýǵa buıy­ryp hat joldady. 

Iýoń-gýańnyń 5-shi jyly shilde aıy­nyń 20-sy kúni (b.z.b. 39 jyly qyrkúıek aıynyń 8-i kúni) Don-hýań basqarmasy aýdandarǵa  at-kólik, azyq-túlik jáne jem-shóppen qamdaý isteri­niń qalaı bolǵandyǵyn úsh táýlikten asyrmaı málimdeýi kerektigi týraly buıryq túsirdi». 

Istiń aqyry nemen aıaqtalǵany týraly málimetter saqtalmaǵan. Qalaı bol­ǵanmen de, bul jazbada ejelgi qańly eli týraly anyq derek bar.  Osy arada ejelgi qańly eli qan­daı el, jeri qaıda, elshiler qaıdan ke­lip­ti deıtin suraqtyń kimdi bolsyn qyzyqtyrary sózsiz. Mátinde Saǵaı eli de kezdesedi, ol qaıdaǵy el degen suraq taǵy týyndaıdy. 

«Han-shý (han patshalyǵynyń jylnamasy). Batys aımaq taraýynda» ejelgi Qańly memleketi týraly bylaı hattalǵan: «Qańly memleketiniń pat­shasy qysta Logatnýk qalasyn qys­tap, jazynda Beten qalasyna kó­ship ketedi. Chań-annan (Qytaıdaǵy qa­zirgi Shı-an qalasy, ejelgi han patshalyǵynyń ordasy) 12300 lı (qy­taı ólshem birligi boıynsha 1lı sha­mamen 415,8 metrge teń keledi) shal­ǵaıǵa ornalasqan. Han ordasy tu­tyqtyǵynyń baqylaýyna kirmeıdi. Logatnýk qalasyna atpen jeti kúnde jetýge bolady. Chań-annan patshanyń jazǵy ordasy Beten qalasyna deıin 9104 lı. Qańly memleketinde 120 myń otbasy, 600 myń halyq, soǵysqa daıar 120 myń jasaǵy bar.

Qańlynyń shyǵys sheti Han ordasy tutyqtyǵynan 5550 lı shalǵaı. Salt-dástúri ıýe-zymen (ıýe-jy) uqsas. Ǵundardyń aıtaǵyna ilesip ketedi». Tarıhshylar osy atal­ǵan aýmaqty búgingi Syrdarııanyń te­ristik jaǵyndaǵy keń alqap dep turaq­tandyrǵan. Endi Saǵaı eli týraly aıtar bolsaq,  «Han-shý. Batys aımaq taraýynda» taǵy da bylaı dep hattalǵan: «Qańlyǵa baǵynyshty bes shaǵyn memleket ber. Birinshi, Saǵaı memleketi, ordasy Saǵaı qalasy. Ol tutyqtyqtan 5776 lı, Iаń-gýannan (Han eliniń batys shekarasyndaǵy shekaralyq ba­qylaý ótkeli) 8025 lı shalǵaı jerde. Ekinshi, Bomyk memleketi, ordasy Bo­myk qalasy. Ol tutyqtyqtan 5767 lı, Iаń-gýannan 8025 lı shalǵaı jerde. Úshinshi, Raýnik memleketi, ordasy Raý­nik qalasy. Ol tutyqtyqtan 6296 lı, ­Iаń-gýannan 7525 lı shalǵaı jerde. Tórtinshi, Ge memleketi, ordasy Ge qalasy. Ol tutyqtyqtan 6296 lı, Iаń-gýannan 8555 lı shalǵaı jerde. Be­sinshi, Úrgenish memleketi, ordasy Úrgenish qalasy. Ol tutyqtyqtan 6906 lı, Iаń-gýannan 8335 lı shalǵaı jerde. Osy atalǵan bes shaǵyn memleket túgel qańlyǵa baǵynady». Osynda atalǵan Saǵaı qalasy qytaı derekteri boıynsha búgingi Samarqan qalasynyń ońtústigindegi Shahrısabyz jeri.

Qańly memleketiniń elshileri sol zamanda Han eline búgingi Syrdarııa óńirinen attanǵan boldy.  Hattamadaǵy derek boıynsha saparǵa tórt elshi, bir syıly qonaq attanǵan. Maqsattary – Han eliniń patshasyna tartý-taralǵy usyný. Olar patshaǵa keremet túıelerin syıǵa tartpaq bolǵan, biraq shekara ótkel beketindegi han eliniń jaýapty adamdary olarǵa durys mámile jasamaı, túıelerin saraptamadan durys ótkizbegen, sol aralyqta daý-shar paıda bolǵan. Daýǵa patsha ordasynyń syrtqy ister basqarmasynyń aralasqany baıqalady.  

Zamanynda Orta Azııadaǵy kóptegen elderdiń elshileri men qurmetti qonaq­tary han eline saparmen baryp turǵan­dyqtary qytaı jylnamalarynda kóp­tep kezdesedi. Al sonshama alystan at terletip barǵan elshilerdi han eli­ qalaı qarsy alyp, olarǵa qandaı jaǵ­daı jasaǵanyn da sol jylnamalardan baı­qaýǵa bolady.

Han patshalyǵy tu­synda Batys aımaqqa ornalastyrǵan tutyqtyqtyń tutyqtary han eliniń patshasyna batystaǵy elderdiń jaǵ­daıy týraly málimetter berip otyrǵan. Ol málimetter jylnamalarǵa da engi­zilip hattalypty. Osy sózimizge dálel retinde  «Han-shý. Batys aımaq tara­ýyndaǵy» myna bir málimetke nazar aýdaraıyq, batys tutyqtyǵynyń tuty­ǵy Go-shýn patshaǵa bergen málimetinde bylaı jazady: «Qańly týraly aıtar bolsaq, olar ózderin zor, ózgelerdi qor sanaıdy, aılaker, qý keledi. Han patshasynyń elshilerine eshqashan qurmet kórsetken emes, tutyqtyń bek­teri Qańly memleketine barǵanda olar­dy esik jaqqa úısin elshisinen tómen otyrǵyzyp qoıyp, aldymen pat­shalary men bekzattary ózge el­derdiń elshilerimen bir dastarqanda ta­maqtanyp alǵannan soń baryp, bizdiń elshilerge dastarqan jaıǵyzypty, sóıtip ózgeniń aldynda bizdi muqatyp, ózderiniń keremettigin kórsetipti. Qań­lynyń patshasy bir hanzadasyn bizdiń elge jiberip otyr, maqsaty ne? Shyndyǵyna kelsek, olardyń bar maqsaty bizben saýda jasasý ǵa­na, qalǵandarynyń barlyǵy ótirik, kóz­boıaýshylyq.

Batystaǵy elderdiń ishinde ǵun eli áli de yryqty orynda tur, tek han elinen taısalyp, istiń sońyn kútip tynysh otyr. Eger Qańly eliniń han elshilerin mazaq qylǵanyn  ǵun táńirquty bilse, onda ol ózin qor sanaıdy da, namysy basyna shabady. Sondyqtan Qańly hanzadasyn eline qaıtaryp, olarmen aradaǵy baılanys­tardy úzip, bizdiń ondaı aılaker eldermen qatynas ornatpaıtynymyzdy ózgelerge sabaq retinde kórsetýimiz ke­rek. Batystaǵy segiz elge shyǵatyn joldyń boıyndaǵy Don hýań, Jııý-chıýan sııaqty baqylaý beketteri men aýdandar árli-berli ótip jatqan júr­ginshilerdi at-kólik, jem-shóp, azyq-tú­likpen qamdaýmen áýre bolady, bul olar úshin ońaı júk emes. Alysta jat­qan, eshkimdi kózge ilmeıtin, aılaker qań­ly eliniń elshilerin qoshemetpen qarsy alyp, joldaǵy aýdandardy sabyltyp qoıýdyń qajeti azdaý». 

Endi qarańyz. Joǵarydaǵy «Qańly elshileri týraly hattamada» jol boıyn­daǵy basqarma qolbasshysy qańly elshi­siniń túıelerin tekserýden durys ótkiz­begeni aıtylady. Al onyń sebebi, tutyqtyń patshaǵa joldaǵan  hatynda aıtqanyndaı, bir túıtkildi máseleniń bar ekendiginde tur. 

Osy rette ashylmaǵan derek áli je­terlik. Olardyń talaıy sondaı aǵash shyptalar men býma qaǵazdarǵa ja­zylǵan boıy sarǵaıǵan topyraq úıindisi astynda kómilip jatqan bolýy bek múmkin. Ony aıtpaǵannyń ózinde, ejelgi ǵun, úısin, qańly, saq, túrki memleketteri týraly shetel tarıhshylary men arheologtary qanshama derek ashty. Biz úshin sol tabylǵan dúnıelerdi izdep taýyp, aýda­ryp, halyqqa jetkizý de úlken borysh. Máńgilik eldiń tamyry tereń, ózegi shymyr, tarıhy uzaq ekendiginde daý joq. 

Qalban YNTYHANULY, aýdarmashy, derektanýshy