2017 jylǵy álemdik oqıǵalar kartasy

Sany joq saılaýlar

AQSh prezıdenti Donald Tram­pt­yń ınaýgýrasııasynan bastalǵan jyldyń saıası jańalyqtary ózge elderdegi saılaýlarǵa ulasty. Naý­ryzda Ońtústik Koreıanyń Kon­­­stıtýsııalyq soty el basshysy Pak Kyn Hege ımpıchment jarııa­lap, eki aıdan soń koreı halqy jańa prezıdenti Mýn Chje Indi saı­lady. Mamyrda Fransııada pre­zıdenttik saılaýdyń ekinshi tý­ry ótip, Elıseı saraıyna ıe­lik etý Emanıýel Makronǵa buı­yr­dy. Sońǵy eki prezıdent qyz­met­ke kirisken soń, medıadaǵy jar­qylyn azaıtsa, Tramp myrza jyl on eki aı basylym betterinen tús­pedi. Onyń ashýǵa toly tvıt­teri men qısyq sheshimderi bú­kil álemdi dúrliktirip otyrdy. Ási­re­se AQSh prezıdentiniń soń­ǵy aıdaǵy Ierýsalımdi Izra­ıl as­­tanasy dep málimdeýi álem­dik qoǵamdastyqtyń qatań nara­zy­lyǵyna tap boldy.

Atqarýshy bıliktiń basshysyn zań shyǵarýshy organdardaǵy partııalar anyqtaıtyn elderde parlamenttik saılaýlardyń orny erekshe ekeni belgili. Parlamenttik basqarý formasyndaǵy mundaı mem­leketterge mysal retinde Ger­manııany keltirýge bolady. Bı­yl qyrkúıektiń 24 juldyzynda osy Germanııada parlamenttik saı­laý bolyp, 709 Býndestag mú­shesi saılandy. Nátıjesinde Hrıs­tıan-demokratııalyq odaq/Hrıs­tıan-sosıaldy odaq blogy men Germanııanyń sosıal-demo­kra­tııalyq partııasy «úlken» koalı­sııa quryp, Angela Merkel kan­slerlikti jalǵastyratyn boldy. 

Parlamenttik saılaýdy maýsym aıynda Ulybrıtanııa da ótkizdi. Monarhııalyq el bolsa da, parlamenttik basqarý formasyna júginetin brıtanııalyqtar merziminen burynǵy parlamenttik saı­laýǵa qatysýǵa májbúr boldy. 2016 jylǵy referendým kezinde aǵylshyndar Eýroodaqtan shy­ǵamyz dep daýys berip, sol kez­degi premer-mınıstr Devıd Ke­meron bó­linýge qarsy saıasatker re­tinde óz erkimen otstavkaǵa ket­ken bolatyn. Onyń ornyna Uly­brı­tanııanyń Eýroodaqtan shy­ǵýyn qoldaıtyn Tereza Meı keldi. 

Referendýmdar reti

2017 jyly referendýmdar da az bolmady. 16 sáýirde Túrkııada Kon­stıtýsııalyq referen­dým ótip, ata zańǵa engiziletin 18 túzetýdi ma­qul­daý máselesi qoıyldy. Túze­tý­ler Túrkııany parlamenttik bas­qarý formasynan prezıdenttik res­pýblıkaǵa aınaldyrmaq edi. Ol boıynsha premer-mınıstr qyz­meti joıylyp, parlamenttiń qu­qyqtary shekteletin boldy. Re­fe­ren­dýmda daýys berýshilerdiń 51,41 paıyzy reformaǵa «ıá» dep jaýap berip, Redjep Taııp Er­do­ǵannyń bıligin kúsheıtip berdi. 

Bıyl qatarynan eki táýelsizdik referendýmy ótti. Sonyń biri – Irak Kúrdistanynyń táýelsizdigi týraly edi. 25 qyrkúıekte ótken referendýmda daýys berýshilerdiń 92 paıyzynan astamy azat el bolýdy qoldaǵan bolatyn. Daýys berý Irak Kúrdistany avtonomııasyna qarasty terrıtorııalarda júrgizildi. Referendýmǵa sondaı-aq Irak kúrdteriniń baqylaýyndaǵy aımaqtar men qalalar da qatysty. Solardyń qatarynda munaıly provınsııa Kırkýk ta bar. Kúrdterdiń ókinishine qaraı, Irak Kúrdistany táýelsiz bola alma­dy. 27 qyrkúıek kúni Irak úki­meti referendým nátıjesin moı­yn­damaıtynyn málimdep, pre­mer-mınıstr Ál-Abadıge kúr­d­­terdiń baqylaýyndaǵy avtonomııa quramyna kirmeıtin terrıto­rııalardy meıli beıbit jolmen, meıli kúsh qoldaný arqyly bo­satýǵa quzyret berildi. Artynan avtonomııa astanasy Erbılge jáne Súleımanıege áýe reısteri toqtatyldy. Sonymen qatar avtonomııaly aımaqpen qarjylyq operasııalar júrgizýge tyıym saldy. Iraktyń avtonomııaǵa blokada qoıýyn Iran men Túrkııa qoldap, sanksııalarǵa qosylýǵa daıyn ekenin bildirdi. 25 qazanda avtonomııa bıligi Irakqa referendým nátıjelerin «áreketsizdendirip», Bagdadpen dıalogty bastaý týraly usynys bildirdi. Tórt kúnnen soń táýelsizdik alý isin sońyna deıin jetkize almaǵan Irak Kúr­dis­tanynyń prezıdenti Masýd Bar­zanı 12 jyldyq basqarýynan soń qyzmetinen óz erkimen ketetinin málimdedi. Osylaısha kúrdter uzaq kútken táýelsizdikke jaqyndap baryp, qol jetkize almady. 

Osy oqıǵadan alty kún ótken soń óz baǵyn katalonııalyqtar sy­nap kórdi. Ispanııadan enshisin alyp, derbes el bolýdy Katalonııa tur­ǵyndary kópten ańsap júr edi. Túrli tartystardan soń osy jyldyń 1 qazanynda Madrıdtiń qar­sylyǵyna qaramastan, táýel­sizdik referendýmyn ótkizdi. Daýys berýge qatysqandardyń 90 paıyzy azat el bolamyz dep jaýap qatty. Ispanııa úkimeti kons­tı­týsııasynyń 155-babyna súıenip, bas­qarýdy óz qolyna aldy da, aı­maqtyq parlamentti taratyp, avto­nomııanyń prezıdenti Karles Pýchdemon men vıse-prezıdenti Orıol Jýnkerasty qamaýǵa almaq boldy. Pýchdemon Belgııaǵa qa­shyp, Jýnkerasty túrmege tústi. Jel­toqsannyń 21 juldyzyndaǵy ke­zekten tys parlamenttik saılaý- da Ispanııa quramynda qalýdy qol­daıtyn «Azamattar» partııasy je­ńiske jetkenimen, azattyqty qol­daıtyn úsh partııanyń jıyn­tyq esebi onyń nátıjesin eńserip ket­ti. Endigi kezekte álgi úsh partııa ke­lisimge kelip, koalısııa qu­ra al­sa, qaıtadan táýel­siz­dikti jaq­taı­tyn aımaq basshysyn saılaı alady. 

Tyǵyryqqa tiregen terrorlyq shabýyldar

О́kinishke qaraı, taýyq jylyn jappaı qyryp-joıý oqıǵa­larynsyz ótkize almadyq. Birinen soń biri qaıtalanǵan shabýyldar myńdaǵan adamnyń ómirin áketti. Jyldyń birinshi kúni Ystanbuldaǵy túngi klýbtardyń birinde О́zbekstan týmasy Abdýlqadir Masharıpov oq jaýdyryp, 39 adam qaıtys boldy. Shabýyldy DAISh terrorlyq uıymy óz moınyna aldy. 

22 mamyrda Ulybrıtanııanyń Manchester qalasynda Arıana Grande esimdi amerıkalyq ánshiniń kon­­sertinde jankeshti lańkes ózin-ózi jaryp, konsertti tamashalaýǵa kelgen 22 adamnyń ómirin qıdy. Terror­shynyń qolynan bir adam qa­za tapsa, sony zoraıtyp kór­se­­tetin Batys qoǵamy úshin bul úl­­­ken qaıǵyly oqıǵa edi. Budan sum­­­dyq shabýyl bolýy múmkin emes­teı kórindi, alaıda araǵa tó­­rt aı salyp, 1 qazanda AQSh-tyń Las Vegasyndaǵy konsertte Stı­ven Paddok esimdi azamat ja­qyn mańdaǵy qonaqúıden oq jaýdyryp, 58 adamdy mert qyldy. 

Bul – beıbit, qaýipsizdik sharalary saqtalǵan damyǵan qoǵamdaǵy oqıǵalar. Álemdik medıanyń nazarynan tys qalatyn, soǵystan kóz ashpaı kele jatqan, ekstremızmniń oshaǵy bolyp otyrǵan elderdegi jaǵdaı budan áldeqaıda qıyn. Irak, Sırııa, Pákistan, Aýǵanstan, Egıpet jáne Somalı sekildi elderde lańkestik jarylystar kúnde bolyp jatty. Júzden asa adamnyń ómirin qıǵan 8 shabýyl bolsa, sonyń úsheýi Sırııaǵa keledi eken. Jyl­dyń eń soraqy shabýyly So­malı astanasy Mogadıshoda bol­dy. Júk kóliginiń jarylysy 512 adam qurban boldy. Esri.com  caı­tynyń málimetinshe, bıyl 1 099 ter­rorlyq shabýyl bolyp, 7 455 adam ólimi tirkelgen eken. 

Jyldyń jaǵymdy jańalyqtary

DAISh terrorlyq uıymynyń Sırııa men Iraktaǵy jaýlap alǵan jerleri tutastaı bosatyldy. Bireýler muny DAISh-tiń túbegeıli jeńilisi dep baǵalasa, bireýler uıymnan keler qaýip áli seıilgen joq deıdi. Sırııadaǵy aza­mattyq soǵysty paıdalanǵan terror­lyq uıym 2014 jyly kúshi­ne enip, Sham eli men Iraktaǵy kóp­tegen qalalardy basyp aldy da, qysqa ýaqytta úlken kúsh jı­nap, álemniń nazaryn ózine bur­dy. Bul uıym ózgelerden joǵa­ry deńgeıdegi uıymdasýymen erek­shelendi. Qýaty myqty, qara­ja­ty mol DAISh kommýnı­kasııa qu­raldaryn da tıimdi paıda­lan­ǵany belgili. Nátıjesinde, múddeli elderdiń bári jumylyp DAISh-pen kúresti. Úsh jylǵa sozylǵan tar­tystyń áserinen bı­ylǵy kók­temde Rakka, shildede Mo­sýl terrorshylardan azat etildi. Jel­toq­sanda qalǵan terrıtorııalar da tazartylyp, DAISh talqandaldy degen aqparat taraldy. Jaǵdaıdy paıdalanǵan Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın Sırııadaǵy Reseı áskerin elge qaıtaratynyn málimdedi. 

Jaǵymdy jańalyqtar legin Saýd Arabııasy jalǵastyrdy. Bı­yl saýdııalyqtar áıelder qaý­ym­ynyń quqyqtaryn keńeıtip, kólik aıdaýǵa, sport stadıondaryna kirýge múmkindik berdi. Sonymen qatar osyǵan deıin tyıym salynyp kelgen konsertter men kınoteatrlarǵa ruqsat etil­di. Bul 2013 jyldan beri jal­ǵasyp kele jatqan erkindik tol­qynynyń jalǵasy edi. Sol jyl­dan bastap saýdııalyqtar ýa­habbızmniń qatyp qalǵan keı­bir qaǵıdalarynan bas tartyp, lı­beraldyq qundylyqtardy qa­byldaı bastady. Máselen, 2013 jyly sol kezdegi el basshysy korol Abdýllah bedeli joǵary Shýra keńesine 30 áıeldi múshelikke qabyldady. Al 2015 jyldyń 12 jeltoqsanynda áıelderge daýys berý jáne saılaný quqyǵy berildi. Bul jyldar boıy áıelder quqyǵy úshin kúreskenderge úlken jeńis boldy. 2016 jyldyń sáýirinde murager hanzada Muhammed ben Salman Saýd Arabııasynyń 2030 jylǵa deıingi jol kartasyn jarııalap, munaıǵa táýelsiz ekonomıka qurýǵa bet alǵanyn kórsetti. Osy arqyly saýdııalyqtar áıel­der­diń qoǵam men ekonomıkany da­mytýdaǵy áleýetin moıyndady. 

Bıylǵynyń negizgi álemdik oqı­ǵalary – osylar. Atalǵan ta­qy­ryptardyń bári «Egemen Qa­zaq­stan» gazeti betterinde sapaly sa­raptama kúıinde ýaqtyly jaryq kórip otyrdy. Osylaısha Taýyq jyly túrli deńgeıdegi tartystar men tarıhı sátterge toly jyl boldy. 

Darhan О́MIRBEK, «Egemen Qazaqstan»