Alashtyń alǵashqy ınstıtýtyna 100 jyl

Patsha qulaǵan tustaǵy qazaq qoǵa­my­nyń saıası arenadaǵy belsendi is-áreketi negizinen Tashkent pen Om­by­ qalalarynda, artynan Oryn­bor­da ót­keni málim. 1917 jyl­ǵy alasapyranda qa­ra­paıym halyqty qaıtse de óz jaǵyna tar­tý maqsatymen tóń­kerisshiler (aǵy da, qyzyly da) olardyń eń zárý máselelerin she­ship berýge tyrysqan. Alash arys­tary da osyny paıdalanyp, oqý oryn­daryn ashýdy talap etken. Sondyqtan da tóńkeristen keıin qazaq dalasynyń jer-jerlerinde oqý oryndary ashyldy. Máselen, Ombyda 1918 jyly Kolchak ókimeti Alashordanyń ótinishimen muǵalimdik kýrs ashty. Onyń alǵashqy dırektory, aqyn Maǵjan Jumabaev boldy. Jazýshy Sábıt Muqanovtyń sol kýrsta oqy­ǵany belgili. Artynan bul oqý orny Qyzyljarǵa kóshirildi. Qazirgi M.Jumabaev atyndaǵy peda­gogıkalyq kolledjdiń súıegi sol oqý or­nynan.

Sol sekildi Tashkentte qyzyldar­dyń qoldaýymen Alash arystary 1918 jyldyń 5 jeltoqsanynda qa­zaq balalary úshin ólkelik pe­da­gogıkalyq kýrstar ashypty. Onyń meńgerýshisi I.Toqtybaev, muǵa­lim­deri H.Bolǵanbaev, S.Qojanov, Q.Hod­jıkov, F.Qultasov jáne­ E.Ta­byn­baev bolǵan. Osy tulǵalardyń bári de artynan alashordashy retinde Qy­zyl ımperııanyń qurbandyǵyna ushy­rady. Kýrstyń meńgerýshisi qy­zylordalyq Isa Toqtybaev 1933 jy­ly Máskeýdegi áskerı akademııa­da muǵa­limdik qyzmet atqaryp júrgen jerinde ustalǵan. Alash zııalylaryn zerttep júrgen Mámbet Qoıgeldiniń aıtýyna qaraǵanda, kóp jyl qýǵyn kór­se de osy kisi áıteýir ajaldan aman qalypty (M.Qoıgeldi, «Aı­qyn»­ gazeti, 31.05.2013 j). Aqmo­lalyq Haıretdın Bolǵanbaev ta eki ret repressııaǵa ushyrap, 1937 jyly atyl­ǵan («Baq.kz», 26.09.2012 j., D.Asaýov).

Al basqa aǵalarymyz týraly kóp ja­zyl­ǵandyqtan olardyń jarqyn esimderin oqyr­mandar jaqsy biledi ǵoı dep oılaımyz. Bizdiń qolymyzǵa túsken tashkenttik qa­zaq zııalylary qurastyrǵan «Pervyı kazahskıı ınstıtýt v Tashkente» degen qujattar jına­ǵynyń 15-betinde kel­tirilgen derekke qara­ǵanda osy kýrs aldymen ýchılıshege, artynan ınstıtýtqa aı­nalǵan:

«1. Postanovlenıem Mýsýlman­skogo komıteta ot 7-15 oktıabrıa 1918­ go­da, ýtverjdennym Sovetom Naro­d­nogo Obrazovanııa 20 oktıabrıa­ 1918 goda № 34, prı rýsskom Peda­go­gıcheskom ýchılıshe otkryto Kırgız­skoe pedagogıcheskoe otdelenıe.

2. S 1-go ııýlıa 1919 goda pedago­gıcheskoe otdelenıe vydeleno v s­amo­stoıa­telnoe pedagogıcheskoe ýchı­lı­she, kotoroe s 1-go oktıabrıa 1920­ goda reorganızovano v Krae­voı Kırgızskıı Ins­tıtýt Prosveshenııa s 4-mıa osnovnymı, 3-mıa podgotovıtelnymı klassamı ı Obrazsovoı shkoloı prı nem» (SGA RÝz, f.372, op.1, d.60, l.5).

Taǵy bir qujatta onda kimderdiń sa­baq bergenine deıin kórsetilgen. Qu­jat­­tyń ataýy: «Kratkıe svedenııa o voznıknovenıı Kazınprosa v Tash­kente». «V nem prepodavalı: M.Tynyshpaev, H.Dosmýhamedov, S.Hod­janov, I.Tohtybaev, M.Jýma­baev, K.Jalenov, H.Bolganbaev, K.Hod­jı­kov, F.Kýltasov, E.Tabyn­baev, S.Ýtegenov, A.Baıtýrsynov, J.Aımaýytov, D.Adılov, D.Sarsenov ı dr». Osy ınstıtýt 1928 jyly Almatyǵa kóshirilgen QazPI.

Kórip otyrǵanymyzdaı Álı­han Bókeı­hanov pen Mirjaqyp Dýla­tov­tan basqa Alashtyń arystary tórt kózi túgel osy ıns­tıtýtqa sa­baq bergen eken. Árıne, alash­or­da­shy ­aǵa­larymyzdyń attaryn ataýdyń ózi aıypqa buıyrylyp turǵan zamandarda QazPI-di olardyń ashyp, sa­baq bergenin aıtý múmkin emes edi. Sondyqtan, QazPI-diń tarıhyn 1928 jyldan bastaǵan aǵalarymyzǵa ki­ná da taǵa almaımyz. Biraq qa­zir zaman basqa, zań basqa ǵoı. Qu­daı­ǵa shúkir, qazir óz qolymyz óz aýzy­myzǵa jetken táýelsiz elmiz. Son­­dyqtan tarıhı ádilettilikti ornatyp, oqý ornynyń 1918 jyldan ashylǵanyn aıtatyn bolsaq, onyń qandaı aıyby bar? Ázirge, QazUPÝ-diń jasaǵan «ádilettiligi» sol, oqý ornynyń tarıhy týraly anyqtamaǵa alǵashqy ustazdardyń qataryna A.Baıtursynovtyń esimin qosypty. Al qalǵan arystar qaıda sonda? Olardyń qandaı jazyǵy bar?

Qazaqtyń tuńǵysh joǵary oqý orny týraly negizgi derekterdi Tashkent arhıvinen alyp, kitap qylyp jarııalaǵan tarıh ǵylymdarynyń doktory, 30 jyl boıy Tashkenttiń Nızamı atyndaǵy memlekettik pedagogıkalyq ýnıver­sıtetiniń tarıh fakýltetiniń dekany bolǵan, professor Seıdýáli Tileý­qulov aqsaqal bastaǵan top. Olar qurastyrǵan orys tilindegi atalmysh jınaqta Qazaqtyń alǵashqy joǵa­ry oqý orny 1918 jyly Tash­kentte ashylyp, 1928 jyly Alma­tyǵa kóshirilgendigi arhıvtik qujat­tarmen taıǵa tańba basqandaı kórse­tilgen... Bul qazirgi aıtýly oqý ornymyz – Abaı atyndaǵy Qa­zaq­tyń ulttyq pedagogıkalyq ýnı­ver­sıteti. Biraq  joǵaryda aıtyl­ǵandaı, alash­ordashylardyń ózderi­nen de, isterinen de qashyp, oqý or­ny óziniń qurylǵan jylyn áli kún­ge 1928 jyl dep kórsetýde. QazUPÝ-diń Tashkent pedagogıkalyq ınstı­týtynyń negizinde qurylǵany Qazaq ensıklopedııasynda da atalyp ótken (QSE., 6 tom., 247 b, A-ty, 1975 j.). Biraq keıingi, «Qazaqstan» Ulttyq ensı­klopedııasynda belgisiz sebeppen oqý ornynyń alǵash ret Tash­kentte qurylǵany aıtylmaǵan («Qazaqstan» UE, 1 tom, 286 b., A-ty, 1998 j).

Oqý orny óziniń 75 jyldyq, odan 2008 jyly 80 jyldyq mereıtoılaryn da 1928 jyly ashylǵandyǵymen sanap, ótkizdi. Endi bıyl, ashylǵanyna 100 jyl tolǵaly otyrsa da 90 jyl­dyǵyn atap ótpekshi. Osynyń ózi ta­rıh­qa da, Alash arystary rýhynyń aldynda da qııanat.

Atalmysh jınaqtan taǵy bir mańyzdy derekter keltiretin bolsaq, onda sol kezdegi stýdentter men oqy­­týshylardyń sanyna deıin kór­setilgen: «Zanıatııa nachalıs s 1 oktıa­brıa 1920 g. (Bul ınstıtýt bolǵan ýaqyty – J.S.) Kolıchestvo ýchashıhsıa k nachalý 1920 ýchebnogo goda –224, k konsý 1920 ýchebnogo goda –202. K nachalý 1921 ýchebnogo goda –221, k konsý ýchebnogo 1921 goda –178. Obshee kolıchestvo prepodavatelskogo sostava 1920 g. 33 chelovek, 1921g. 33 chelovek». Sol jyldarda osynsha qazaqty oqytqan oqý ornyn kózge ilmeýge bola ma?

Jınaqtyń 48-betinde ınstıtýt­ muǵa­­limderiniń qazaq tilinde jaz­ǵan ǵylymı eńbekteri men avtor­lary­nyń tizimi berilgen. Sonyń ishin­de ­A.Baı­tursynovtyń «Qazaq álip­pesi»,­ eki bólimnen turatyn «Qa­zaq tiliniń grammatıkasy», M.Dý­latovtyń «Qa­zaq hrestomatııa­sy», M.Jumabaevtyń «Qazaq tili sózdigi teorııasy men ataqty «Pedagogıkasy» osynda jaryq kórgen.

1925 jylǵy 20 mamyrdaǵy buı­ryq­pen KazInPros-tyń sol kezdegi dırektory Segizbaı Aıuzynov qyz­metinen bosatylady da, onyń ornyna Dálel Sársenov taǵaıyndalady. Osy jyldan Qazaq úkimeti jańadan qazaq JOO ashý máselesin qolǵa alady. Ony áýelde polıtehnıkalyq ıns­tıtýt qy­lamyz dep bilikti adam­darǵa hattar ja­zyl­ǵan (onyń mátini de osy jınaqta), biraq artynan peda­gogıkalyq ınstıtýt ashýǵa toq­taǵan sekildi. 79-bette osy peda­gogıkalyq ınstıtýt týraly ýaqytsha, al 83-bette túpkilikti ereje jarııalanǵan. 1926 jylǵy 2 mamyrda QAKSR Halyq komıssarlar keńesiniń otyrysynda Tashkenttegi KazInProsty Pedagogıkalyq joǵary oqý ornyna aınaldyrý týraly másele qaralady: «Byvshıı Kazınpros v g.Tashkente schıtat preobrazovannym v Ped­VÝZ pod nazvanıem «Kazahskıı Pe­da­gogıcheskıı Instıtýt» degen qaý­ly alynady. Jáne osy qaýlyda onyń barlyq múlki jańa ınstıtýtqa kó­she­tini aıtylǵan. 1926 jylǵy 13 shildede burynǵy rektor Dálel Sár­senov qyzmetinen bosatylyp, onyń ornyna Temirbek Júrgenov taǵaıyndalady.

Sóıtip qazaq jastary arasynan alty jyl boıy muǵalimder daıyndap kel­gen alǵashqy aǵartýshy ınstıtýt endi pedagogıkalyq oqý ornyna aınalypty. 1926 jylǵy 29 qazanda ıns­tıtýttyń ashylý saltanatynda Qazaqstannyń Halyq aǵartý komıssary Smaǵul Sádýaqasov sóılegen. Onyń sózi professor Dıhan Qam­zabekov qurastyrǵan «Smaǵul Sá­dýaqasov» atty qos tomdyq jınaqta ja­rııalanǵan. S.Sádýaqasov óz sóziniń bir jerinde: «Iа ýbejden, chto býdýshıı ıstorık Kazahstana, bezýs­lovno posvıatıt osobýıý glavý v svoeı knıge – otkrytııý pervogo ka­zah­skogo VÝZ-a» depti. О́kinishke qaraı, olaı bolmaı shyqty. Tuńǵysh qazaq JOO-sy Qazaqstannyń jańa asta­nasy Almatyǵa 1928 jyly kóshi­rilgende, Tashkenttegi barlyq kezeńi umytylyp, «bolashaq tarıh­shylardyń» bári ony aýyzǵa da almaıtyn boldy. Týǵan jylyn da 1928 jyl dep kórsetip, Alash arys­tary qyzmet etken 10 jyl jadymyzdan óshirildi. О́kinishti...

Endi Alash abyzdary aqtalǵan, Táýel­­siz zamanda Abaı atyndaǵy QazUPÝ óziniń shyn týǵan kúnin kór­setetin ýaqyt jetti. Árıne, bul derek­ten talaı tarıhshylarymyz habar­dar bolýy múmkin. Tashkenttik ǵalym­dardyń joǵaryda atalǵan jınaǵyn da talaılar biletin bolar. Tipti, ózimiz de dál osy derekti alǵash ret «Egemenge» 2007 jyly, odan keıin basqa basylymdarda jarııalaǵan edik. Alash arystarynyń eńbekterine úlken baǵa berilip jatqan kezde olardyń taǵy bir zor eńbegin umytýǵa bolmaıdy. Qazaqtyń tuńǵysh joǵary oqý ornyna 100 jyl tolǵany ultymyzdyń mereıi ekenin umytpaıyq.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»