Qazan revolıýsııasynyń júz jyldyǵyna oraı «Halyqqa ol sor bolyp jabysty ma, joq, ákelgen jaqsylyǵy bar ma?» degen tótesinen qoıylǵan suraq – orys oı aıdynyn shymyrlatyp, bir-birin qýalaǵan sóz nópiriniń tolqyny jaǵalaýdyń biraz aýmaǵyn kópirshigen kóbikke aınaldyryp tastaǵandaı. Kókeıde júrgen taqyryptar qozǵalsa da, basqa halyqtar taǵdyryna qatysy shamaly saryn astamshylyǵyn aýlaı túsken saıyn bir túrli qııanat shekkendeı qolaısyz kúı keshetini nesi eken? Basqa shyǵarý men japa shegýdiń neshe atasyn kórgen ata-baba halin osyndaıda týra jaqynnan seziný adam bolmysynda kóp qaıtalana bermeıtin qubylys.
Jıyrmasynshy ǵasyrdyń osynaý basty oqıǵasyna búıregi buratyndar, qatarynyń moldyǵyn maldanyp, marqaıatyn qulyqtaryn baıqatpaı qoımady. Búgingi aǵa urpaq qataryna qosylatyn qalyń qaýym arasynan Keńes Odaǵy tárbıesin alyp, sharapat shýaǵyna bólengenin tilge tıek etip, ańsary sol zamanǵa aýa beretinin jasyrmaı jalǵanǵa jarııa qylatyn otandastar jetkilikti. Máskeý teledıdary men baspasózinen óz ókilimizdiń ajar-kelbetin ushyrata qalsaq bitti, mereıimiz ósip, meıirimimiz qanatyn haldi bastan talaı ótkergenimizdi jadydan shyǵaryp jiberýge tıispiz be, tıis emespiz be? Ony zerttep, qazylyq kesimin aqı-taqı jarııalaǵan qorytyndyny ál-ázirge ushyratpasaq ta, eń basty yrysymyz buıyrǵan Táýelsizdik ekenin sezinýdiń ózine edáýir erik-jiger kerek tárizdi. О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń orta sheninen bylaı qaraı qarbalasqa toly qapylys sońy oıranǵa ulasatynyn Keńes Odaǵy bıliginiń boljaı almaý saldaryn ózegi órtene eske qansha alsa da, endi qaıtyp oralmaıtyn dáýrendi joqtaýdyń túpkilikti sebebin baryp-baryp ańǵaratynymyz qyzyq. Máskeý sarapshylaryna Jeltoqsan kóterilisi beıne bolmaǵandaı, qasaqana atap ótpeıtin daǵdysyn qaraýlyqqa balaý jetimsizdik jasaıtyn sııaqty. Keshe ǵana qor sanalǵan jurt ókili jastarynyń alyp ımperııa qulaýynyń bastaýyndaǵy ashyq qarsylyǵy áli kúnge deıin qatty shamdandyratynyn ańdaısyń.
Keńes Odaǵynyń ydyraý qarsańyndaǵy orys ádebıeti ókilderiniń qoltańbalaryn taldaǵan tanymal sholýshy tulǵalar toqtamdary kókeıge qansha qonymdy kórinse de, bet-álpetterinen ańqyǵan tákappar keıipteri adamdy sumdyq jabyrqatatynyn nesine jasyramyz. Orystyń asa talantty aqyny Iýrıı Kýznesov Abaıdy aýdarýǵa kirisip, «Adamzattyń bárin súı baýyrym depti» keziktirgende tań-tamasha bolǵany sonsha, «mundaı tujyrymdy Pýshkın men Lermontovtyń ózinen keziktire almaısyń» dese kerek qoı. Kóp jyldar Máskeýde turǵan adam aýzynan estigen bul áńgimeniń ózeginde. adamgershilikke saıatyn izgilik baryn ańdaısyń. «Alla sheksiz, adam ólsheýli» degen Abaı qarasózinen kezigetin tujyrymdy Lev Tolstoı kúndeliginen ushyratqan ýaqytta oıshyldyqtyń úndesý núktesine tańdanbasqa amalyń qaısy. Biriniń oıyn biri ilip áketip, tarpa bas salyp menshiktep ala jóneletin qazirgi zamannyń rýhanı barymtasy men syrymtasy olar úshin múlde jat.
Jarııalylyq dáýiri kúshine kirgennen bylaı Máskeýdiń Ortalyq Azııaǵa degen qas-qabaǵy jaraspaı, endiginiń tilimen aıtqanda, búkil kurmet basymdyǵy Baltyq jaǵalaýy elderi men Eýropada qonystanǵan aǵaıyndaryna qaraı aýyp, Han Táńirinen Pamırge deıingi aralyqqa kópe-kórineý tanytqan ógeıligi kúni búginge deıin jadyda. Sonysymen qoımaı ártúrli ataýdaǵy isterdi qozǵap, eńseni ezip, rýhty janshı bastaǵan qadamdarynda kemsitýshi pıǵyl ap-anyq seziletin. Qazaqstan basshylyǵy aýysyp, ornyna qonjıǵan beıtanys kisige degen qarsylyq dúr kóterilgen ázelgi kezdegi jelpinip, jelige túsken halimizdi aıtpańyz. Keńes Odaǵy bıligine qyr kórsetip, búkil halyqtan keshirim suratatyndaı órekpý ekpini eki sótke arasynda sap basyldy. Mine, sodan keıingi aýyr ahýaldy kóptiń kóptiginiń arqasynda ótkerdik-aý...
Jeltoqsan kóterilisiniń tabyn sýytpastan bas kótergen ártúrli oqıǵalar jarııalylyqty ulttyq múddege qaraı ulastyryp, táýelsizdik degen tujyrym bel ala bastady. Keńes Odaǵy irgesi shaıqala bastaǵan ýaqytta tek Ortalyq Azııa ǵana qalqan bolatynyna kózi jetken Gorbachev áıeli ekeýiniń Tashkentke jasaǵan saparynyń eske túse beretin sebebi – ózbek keıýanasynyń attanǵaly turǵan ekeýine tandyrdyń kúlshesin ákelip qoldaryna ustatqany edi. Almatyǵa da joly túsip, teledıdar arqyly sóılegen kezde Qonaevtyń óz ornyna usynatyn eshkim joq dep aıtqanyn atap kórsetip, tunyǵymyzdy shaıqap, bylyqtyryp ketkeninen bylaı – bular da halyq-aý dep sanaspaǵan menmendiginen sol joly jurnaq ta qalmaǵanyn kózimiz kórdi. Jeltoqsannyń qandy oqıǵasynyń tikeleı sebepkeri qazaq teledıdary arqyly álgindeı málimdeme jasaýy kóńilge álbette syıymsyz. Keńes Odaǵy qulaýynyń qarsańynda Qazaqstan terrıtorııasynyń tutastyǵyna qasaqana kóz alartqan sózinen kóńil qalyp, túńilýden buryn, qazaqty qudaıy anyq qaqqan halyq-aý dep eriksiz oılaısyń.
Uly degen memlekettiń birinshi basshylarynyń turqy osyndaı, qalǵandarynyń surqy aıtpasa da belgili emes pe?!
Jumabaı ShAShTAIULY, «Egemen Qazaqstan»