Qazaqtyń klassıkalyq ánderinde tabıǵat syry óz aldyna, ańǵarǵan kisige adam sıpaty da syńǵyrlap turady. «At qaıda Aqbaqaıdaı» dep bastalatyn osynaý bir án keıde jar tańdap júrgen jigitke aıtylǵan sabaqtaı seziletini bar. Áýeli ánniń atyna baılanysty bir aýyz aıta ketelik.
At qaıda Aqbaqaıdaı...
Baqaıdy tek asha tuıaqtydan kórip úırengen kóz jylqynyń jumyr tuıaǵynan baqaı taba almaı áýrelense kerek, «jylqyda baqaı bola ma?» degen bir saýal da qoıylǵan. Árıne, bolady. Shasha men tuıaqtyń ortasyn baqaı deıdi. Jylqynyń asyǵy ózge maldyń asyǵyna uqsamaıtyny sekildi baqaıy da uqsamaıdy, jumyr bolady.
Endi ánge keleıik.
At qaıda Aqbaqaıdaı shappaı jelgen?
Qyz qaıda qudashadaı kózi kúlgen?
Alystan at terletip kelgenimde,
Aıtqyzbaı sóz mánisin ózi bilgen. Osy shýmaqqa az-kem aıal jasaıyq. Jelgennen shapqan jaqsy emes pe, shappaı jelgendi nesin maqtap otyr degen suraq týýy múmkin. Alys joldyń jolaýshysyna shynymen de Aqbaqaıdaı at kerek eken. Shapsa shaldyǵyp qalady, aıańdasa jete almaıdy. Kúni boıy zar jelis, sar jelis, saý jeliske salyp otyrǵanda beli bosamaıtyn, qarqyny qaıtpaıtyn jelisti jylqy neken saıaq bolady. Al, bir qyzyǵy, osy shasha men tuıaqtyń ortasynda aǵy bolatyn aqbaqaı – jylqynyń óz aldyna bir tuqymy, onyń negizgi ereksheligi jelisti bolatyndyǵy týraly jazýshy Serik Baıhonovtyń «Altaı asý» romanynda jazylǵan eken. Onda jylqy tuqymyn izdep júrgen Prjevalskıı tarıhta Myrzash batyr degen atpen qalǵan Zaısan óńiriniń týmasy patshalyq Reseıdiń kózimen qaraǵanda "bandıt" Myrzashty jolbasshylyqqa ertedi. Jolda ishi pysqan qazaq «at qaıda Aqbaqaıdaı shappaı jelgen» dep ándetpeı me! Sonda Prjevalskıı qasyndaǵy aýdarmashydan «anaý ne dep kele jatyr?» dep suraıdy. Tilmásh ánniń birinshi tarmaǵyn aýdarǵanda álgi orys «meniń izdep júrgen jylqym osy emes pe?» degen eken. Bul «Aqbaqaıdyń» zatyna baılanysty aıtylar áńgimege qosymsha, jolaı aıtylǵan sóz bolǵan soń jeldirtip óte shyqtyq. Áıtpese, romannan úzindi keltire otyryp keńinen tarqatýǵa bolar edi. Ánniń atyna baılanysty sózdi osy jerden qańtara turyp, zatyna baılanysty áńgimege kósheıik.
Joǵaryda bul ánniń jar izdegen jigitterge sabaq bolardaı salmaǵy bar ekeni týraly aıttyq qoı, endeshe, sol sózimizdi ary qaraı sabaqtaıyq.
Kóz – kóńildiń aınasy. Kóńil – kisi bolmysynyń kórinisi. Ádette «kóz aldamaıdy», «kóz ózgermeıdi» dep jatamyz. Birese bulttan shyqqandaı jarqyldap, birese bult japqandaı qaıta túnere qalatyn aınymaly alasapyran minezdi emes, jaıdary bolmysynan jazbaıtyn kúlimkóz arýdy jelisinen tanbaǵan Aqbaqaıyna salystyra maqtaǵan jigit onyń sóz mánisin aıtqyzbaı bilgen artyqshylyǵyn da aıta ketedi. Bul da áıel zatynyń ishinde erdiń basyn syılaıtyn bıik parasattylary sanatynda bolatyn qasıet. Ol áste kindik aınalasynda aıtylǵan sóz emes. Sonymen qosa bul ánniń birinshi shýmaǵynyń tórtinshi tarmaǵyn «shyn ǵashyq shaqyrtpaı-aq ózi bilgen» nemese «shaqyrtpaı esh adamǵa ózi kelgen» degen sekildi ózgeristerge ushyratyp, árkim ártúrli aıtyp júrgenin de aıta ketken jón. Tipti, bul mátin «Aqbaqaıdyń» tolyq nusqasy emes, keıinnen qosylǵan sózder bar dep te aıtylady. Bizdiń maqsatymyz án mátinindegi altyn sózderdiń betine qonǵan shańyn súrtip qoıý bolǵandyqtan, onyń bárine dáıek keltirip sóz uzartpadyq.
Endi ánniń ekinshi shýmaǵyna keleıik. «Mys ta altyn, jez de altyn, altyn da altyn, Adamǵa sóz bolmaıdy aıtylmaıtyn». Iá, biz mysty da, jezdi de altyn dep júrmiz deıdi. О́ıtkeni kóp adamda olardy bir-birinen aıyra biletin qabilet joq. «Adamǵa sóz bolmaıdy aıtylmaıtyn» dep bul sózdiń qyzǵa, jarǵa qatysty aıtylyp turǵanyn taǵy bir eskertedi. Tekti men teksizdi, asyl men jasyqty aıyra bilmegen soń júzi jyltyraǵan anaý qyzdy da, mynaý qyzdy da maqtaı beremiz deıdi. Sodan keıin «syrtynan júzin kórip qyzyqqanmen» dep keledi de, (júzin degendi óńin nemese júz qyzǵa qyzyqsań da dep túsinýge de bolady) «tabylmas naǵyz altyn aaýýý, sáýlem-aaaý jarqyldaıtyn-aı, aha ha ha haý arman-aı» dep áýeletedi ǵoı altyn jarǵa qol jetkizgen azamat! Mine, baıaǵynyń jigitiniń jar tańdaýy! Bul turǵyda aqyn Berdibek Qurjyqaev degen aqynnyń:
«Sulýlyqty zertteıtuǵyn mektepti,
Bitirgenniń bilimi de shep-shekti.
Bul zamannyń bulǵaqtaǵan myrzasy,
Qyz tańdaýda Tólegenge jetpepti» dep keletin óleń joldary bolýshy edi, bul óleńniń de keıingi qyztanymas qyljaqbasqa keıigen, burynǵy kókirek kózi ótkir, naǵyz er jigittiń kóńil tarazysyna rıza bolǵan qazaqy kóńilden týǵany aıtpasaq ta túsinikti. «Tabylmas naǵyz altyn jarqyldaıtyn...» -deıdi-aý! «Aqbaqaıdy» shyrqaǵan azamattyń salǵan ániniń ózi qandaı qyzǵa sóz salý kerektigin ańǵartyp, er jigittiń jar tańdaýdaǵy taýdan bıik talǵamyn áıgilep turǵandaı...
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
Avtordyń «Qaıran án qanatynan qaıyrylǵan...» jeliles maqalalary
1. Aqboz úıge súıenip...
2. At qaıda Aqbaqaıdaı...