Alpysynshy jyldardyń basynda mektep tabaldyryǵyn attaǵan bizdiń tolqynnyń bala qııalyn baýraǵan ǵajap – qazaqtyń ertegileri men batyrlar jyry edi-aý. Sol kezde sol bir ǵajaıyptar áleminen sanamyzǵa sińgen sansyz sýretter bul kúnde saǵyndyryp, sabyrymyzdy sarqyp ishkendeı bolady. Sondaǵy nebir keremet sıqyrlardy kórýge kóńil yntyǵyp, kókirek kózi qumartyp, qushtarlana ashylǵandaı kúıge enetinimiz bar.
Sirá, halqymyzdyń baǵzydan kele jatqan ertegi álemin, batyrlar jyryndaǵy tulparlardyń dúbirin ańsaıtyn jalǵyz men emes shyǵarmyn. Bul bastaý bulaqqa qoly jetpeı qazirgi qazaq qoǵamynyń ańqasy keýip shóldep, zaryǵyp otyrǵanyndaı kórinedi maǵan. Qazaqtyń jan dúnıesi, bolmys-bitimi ertegi-jyrlar áleminde jatqan joq pa edi. Dilimiz osyndaǵy qaharman batyrlardyń rýhymen qalyptasyp edi. Qazirgi aıtylyp jatqan, sanamyzǵa tańbalanǵan ulttyq kod degenimiz de osy emes pe edi. Rýhanı sanany jańǵyrtyp jańartýdyń, kemeldendirýdiń qaınary da halyq qazynasynyń osynaý sarqylmas qasıetti qara qaınary degenge shák keltiretinder, álde, aramyzdan tabyla ma?
Erte kúnime, erkeligime, ertegime kúmánmen qarap elemeıtinderge qapalanyp qynjylasyń-aq. Solarǵa qarsy mıymnyń kúni kúrkirep, sanamnyń aspanynda shatyrlap jaı oınaǵandaı, sheshýin tappas qıyn muń óziniń kermek syryn baıaýlap shertkendeı bolady. Nege, nege bulaı? О́z qaǵymyzdan ózimiz nege jerip baramyz? Biz qaǵymyzdan jerigen saıyn basqalardyń jeri keńeıip, óz tynysymyz taryla túsetinin nege sezbeımiz, nege ańǵarmaımyz?
Búgingi sózimizdiń tórkinin, ana tilimizdiń asyl máıegin ertede ótken, ertegi-jyrlarmen jetken bahadúr babalarymyz, Toqtarbaıdaı atalarymyz, Analyqtaı ájelerimiz, Jırenshedeı sheshenderimiz somdap edi ǵoı. Osyny oılaǵanda ertekten saǵyntyp jetken aıaýly mystan kempirdi de keremet jaqsy kórip ketetinim bar. Alpamys shermen aıtysqan Badamsha saqaý da súıkimdi. Qarakózaıym sulýdy áýrege salyp, moınyna minip qos ókpeden tepkilegen Keıqýattyń kesirligin de keshiremin-aý. Iá, bizdiń býynnyń jan-júregi osylardan jylý, ot alǵan, aqtyq demimizge deıin oıymyzdan osy ǵajaıyptar áste shyqpaıdy da. Áli kúnge deıin: «Aınaldym altyn saqamnan, aınaldym qotyr taıymnan» deımiz. Bizdiń jan-júregimiz máńgilikke baılanǵan altyn qazyq, nár alyp qorektengen kıeli kindik te osylar bolatyn. Qazaqtyń ár kezeńdegi, ár zamandaǵy, ár dáýirdegi, búgingi hám bolashaq urpaǵy úshin de osylaı bolýy kerek. Qazaq bolyp qalýdyń, ult retinde saqtalýdyń úlken de údeli sharty osy.
Búgingi mekteptiń tórtinshi synybynyń oqýshysy, bizdiń nemerelerimiz Ernazar shaldyń balasy Er Tóstiktiń elesin de tanyp bilmeıtinine, oǵan burynǵy bizderdeı eljirep emeksimeıtinine, emeshegi úzilmeıtinine nazalanamyn. Mundaı jaǵdaıda bizdiń balapan-botaqandarymyzǵa, aldaǵy bolashaǵymyzǵa qazaqy rýh, ulttyq sana qaıdan kelmek? Jer astyna túsken Tóstigin jeti jyl kútken Kenjekeı qyzdyń nalasyn, Qobylandy batyrdyń Taıbýryl tulparynyń ǵalamat shabysyn bilmeı ósken urpaqty tek qasıetine, ata tárbıesine, ana tiline ýyzynan jarydy dep aıta alamyz ba? Joq, árıne!
Kún astyndaǵy Kúnikeı qyzdyń sáýleti tátti qııalmen terbegen balalyq bal dáýrenimiz-aı!.. Endi osyndaı ertegi eles, tátti qııaldar táýelsizdik balalarynyń, bostan el ulandarynyń jan-júregin baýrap terbeseshi!.. Qaıdasyń, meniń ertegim? Kelshi osyndaıda. Taǵylym men ǵıbratyńdy quıshy, aınalaıyn qulynshaq balalaryma. Bir aýyq olardyń ertegi oqýyna, ertegiler eline saıahattaýyna nege jaǵdaı jasamaımyz? Kitap arqyly. Kórkem hám qýyrshaq fılmder arqyly. Mundaı jaqsy áreket-talpynystar, ár alýan fılmder de joq emes, bar. Biraq solar dittegen mejege áli jetpeı jatyr, maqsat jebeleri kózdegen jerge dóp tımeı jatyr.
Men áli de ertegiler elinen shyǵa alar emespin. Taýsoǵar palýan qasymda, Jelaıaq dosym alǵa ozǵan. Kóltaýsar basyp josynǵa, Shóldeıdi dersiń tań bozdan. Solar meniń sezimime shýaq quıyp, dáıim shattanyp júrýimdi qalaıtyndaı. Men osy ertegi áleminiń shattyǵyn Alash qaýymynyń búgingi búldirshin balalaryna syılaǵym keledi. Biraq kóp bolyp qolǵa almasaq, jurt bolyp jumylmasaq, buǵan, mundaı uly maqsatty oryndaýǵa jalǵyz ózimniń shamam kele me?! Osy tilegim perishteniń qulaǵyna shalynsyn.
Ertegim meniń, qaıdasyń, Qaıdasyń, Shoıynqulaǵym? Tabýdyń aıtshy aılasyn Bádiǵul-Jamal turaǵyn. Keltirip kóńil kúıin-aý, Oıymnyń túrgen aspanyn, Qaıdasyń, Aıaz bıim-aý, Qaıdasyń Rústem-Dastanym? Kıeli meniń ertegim, Keńeske óziń kirmeseń, Kóktemes, sirá, órkenim – Keýdeme nur bop sińbeseń. Anamnyń daryp sútimen, Ál bergen áýez, kórkem ún, Aımala qydyr qutymen, Aıaýly meniń ertegim. Samuryq qusyń ilip ap, Samǵatsyn bıik sanamdy. Ertegi-bulaq syldyrap, Sharlasyn saıyn dalamdy. Urpaǵym quıyp qulaqqa, Uıysyn qońyr únińe. Ertegim, jetkiz muratqa, Elitkiz baba diline!..
Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»