AQSh-ta bilim alyp júrgenimizde eki apta boıy sóz bostandyǵy absolıýttik bolýy tıis pe degen taqyrypty talqyladyq.
Shyǵys órkenıetiniń ókili bolǵandyqtan, biz árıne belgili bir shektiń qaıtkende de bolýy kerektigin alǵa tartýmen boldyq, qorytyndy jazbamyzda sony dáleldeýge tyrystyq. Amerıkanyń úzdik oıshyldary bas qatyrǵan bul taqyryp meni keıin de qatty oılandyrdy. Pikir bildirýdiń sheksiz erkindigine umtylý biz oılaıtyndaı sonshalyqty bir adam shoshytarlyq qylyq pa? Biz óz túsinigimizge jat oıdy qabyldaı alamyz ba? Osy suraqtardy ózime qaıta-qaıta qoıa kele, áýelgi kózqarasym múldem ózgerip sala berdi.
Absolıýtızmdi jaqtaýshylar sóz bostandyǵyn baspaldaqtyń ústinde turǵan dopqa teńeıdi. Eger dop bir saty tómen tússe, toqtaýsyz domalap áp-sátte sońyna deıin jetken bolar edi. Dál sol sekildi sóz bostandyǵy da bir ret shektelse, aqyr aıaǵynda tıranııaǵa ákep soǵýy ábden múmkin. Olar sózdi shekteý qajet bolsa, neni aıtyp, neni aıtpaýdy kim sheshedi deıdi. Memleket pe, jeke adam ba, álde halyq pa? Bulardyń báriniń qatelespeıtinine kim kepil? Birinshisi múmkindikti paıdalanyp, ózine jaǵymsyz oıdy tyıýy múmkin. Ekinshi jaǵdaıda, bireýdiń túsinigi ózgenikimen sáıkes kelmegendikten, másele odan ári kúrdelene túsedi. Osynshama mańyzdy sharýany halyqtyń erkine de tapsyra almaısyz, óıtkeni kópshilikti túrli amalmen adastyrý op-ońaı. Galıleo Galıleıdiń, Nıkolaı Kopernıktiń jáne Djordano Brýnonyń Jer domalaq jáne Kún Jerdi emes, Jer Kúndi aınalady degen oılaryn sol kezdiń qoǵamy qylmysqa balap, olarǵa qarsy qatań jaza qoldanǵany barshaǵa málim. Qodar men onyń kelini Qamqany túıege asyp, taspen urý sol oqıǵaǵa qatysqandardyń túsiniginde eń durys sheshim edi, biraq búgingi kúnniń bıiginen biz oǵan basqa baǵa beremiz.
Pikir erkindiginiń sheksiz bolýyna qarsylyqtyń negizgi sebebi adamdardyń balama pikirdi qabyldaı almaýynda jatqan sekildi. Máselen, bes ýaqyt namazyn oqyp, juma kúni meshitten qalmaıtyn, bir Qudaıǵa syıynǵan adamǵa Qudaı joq, seniń amaldaryń bos áýreshilik dese ol judyryq ala júgire me, álde kisiniń pikirine qurmetpen qarap, óz oıyn ustamdylyqpen túsindire me? Ádette adamdar qyzýqandylyqqa salynyp, aıqaı kóterip, tóbeles shyǵaryp jatady. Radıkaldy ustanymdarǵa jaqyndary sizdi «kápir» dep jarııalap, óltirýge deıin barady. Qudaı joq degennen onyń aıtqany aqıqat bolyp kete me? Endeshe bir kisiniń solaı aıtqanynan biz nege sonshalyqty ashýǵa býlyǵýymyz kerek. Álde ózgeler sonyń aıtqanyna erip kete me? О́zgelerdiń «adasyp» ketýinen qoryqsańyz, álgi adam jaratýshy joq dese, siz bar deńiz, onyń árbir dáleline qarsy on dálel keltirińiz. Eger sizdiń dáıekterińiz álsiz bolyp jatsa, onda izdenińiz, ilim men bilim jınańyz.
Bir jynysty neke deısiz be, ondaılardy atyp tastaý kerek; qaryndastarymyzdyń sheteldikke kúıeýge shyǵýyna tyıym salý kerek, ondaı qyzdardy jazalaǵan jón; erte úılenbeıtin jastarǵa «boıdaq salyǵyn» engizý qajet dep radıkaldy qadamǵa baratyndar az emes. Jaı ǵana emosııaǵa berilip, dáıekpen dáleldeýge qaýqarsyzdyq tanytatyndardyń bári túbinde jeńilip otyrǵan.
Siz bir jynysty nekeni ańsaıtyndardy urý kerek dep júrgende, olar ózderiniń quqyqtaryn ǵylymı, tarıhı, etıkalyq dálelder arqyly qorǵap álek. Dál osylaı qazaq qyzdaryna sheteldikterge kúıeýge shyǵýǵa jol bermeý kerek, jastardyń erte úılenbeýin salyq arqyly sheshemiz degen ustanym da sátsizdikke aparady. Budan qyzdardyń sheteldikke shyǵýy azaımaıdy, ajyrasý deńgeıi tómendemeıdi, jastar jarysa úılenip ketpeıdi. Kúnderdiń kúninde qyzdardyń kimdi qalasa soǵan turmysqa shyǵýyn moıyndaısyz, ajyrasýdyń zańdylyq ekenin qabyldaısyz, jastarǵa qarsy esh ýáj aıta almaı jaǵdaıǵa moıynsunasyz. Eger de o basta, sóz erkindigine jol berip, máselesi barlardyń pikirin baıyppen tyńdasaq, kelispeıtin jerlerimiz bolsa, ǵylym men bilimdi ortaǵa ala otyryp talqylasaq múldem basqa nátıjege qol jetkizýge bolady. Biz de bir jynysty nekege qarsymyz, qarakózderimizdiń jat jurtqa ketýin qalamaımyz, jastardyń erterek shańyraq kótergenin qup kóremiz, ajyrasý sanynyń artyp bara jatqanyna alańdaımyz. Alaıda atalǵan joldarmen júrýge májbúr bolǵandardyń pikirine bir sát qulaq asqan jón dep bilemiz. Bálkim olardyń aıta almaı júrgen syry bar shyǵar, bálkim olarǵa bilim durys jetpegen bolar? Fransııanyń HVIII ǵasyrda ómir súrgen ataqty fılosofy Volter «Men sizdiń oıyńyzben múldem kelispeımin, alaıda sizdiń sol oıyńyzdy aıtý quqyǵyńyz úshin men ómirimdi qııýǵa daıynmyn» degen eken. Sóz erkindigine degen túsinigimiz Volterdikindeı bola qoıýy ekitalaı, áıtkenmen qoǵamymyzdyń rýhanı jańǵyrýy turǵysynan sóz bostandyǵy men teńdik uǵymyna quqyqtyq negizde mán berilýi úlken salmaq júkteıdi.
Darhan О́MIRBEK, «Egemen Qazaqstan»