Dúbirge toly dúnıe

Jaqtyrmaıtyn jaqqa barmaǵan jón Reseıde Tájikstanǵa qarsy naýqan bastaldy. Eldiń aq­pa­rat quraldary bul eldi ǵaıbattaǵan habarlaryn jıi­let­ti. Ol Tájikstanda eki reseılik ushqyshqa sot bolǵan soń kúsheıe tústi. Reseıdiń Syrtqy ister mınıstrligi sol sotqa baılanysty qatqyl málimdeme jasady. Sirá, aqparat qu­raldary da, basqa me­kemeler de osyn­daı málimdemeniń jasalýyn kútken­deı, shýlap qoıa berdi. Búginge deıin jaq­sy qarym-qatynas­ta bolǵan eldi ǵaıbattaýda endi olar jarysqa túskendeı. Aldymen jamandaýǵa asyqqan Qorǵanys mınıstrligi boldy. Bu­lardyń Tájikstandaǵy 201-shi ás­ke­rı bazasynda 5,5 myń adam qyz­met etedi. Oǵan deıin onyń 3 myń­daıy áskerge shaqyrylǵandar bolady eken. Endi onda tek kelisim-shartta turǵandardy ǵana jiberemiz degendi aıtady. Basty sebep – jergilikti halyq Reseı ás­ke­rine qarsy kórinedi. Jas jigitterdi, ózderinshe qamqorshy bolyp, on­daı jerge jibermegenimiz du­rys dep baza basshylary kólgirsıdi. Ras, olar jergilikti halyqtyń nendeı aıyp taǵatynyn da ja­syr­maıdy: soldattar «araq ishedi, tóbelesedi jáne boqtasatyn» kó­rinedi. Sondaı-aq, áskerıler ur­lan­ǵan janar maı, avtobólshekter satyp, jergilikti halyqty áskerı múlikti urlaýǵa arandatady eken. Baza basshylarynyń aıtýynsha, bul aıyptyń kópshiligi «túkke turmaıdy». Sirá, olar jergilikti halyq úshin «araq ishý, tóbelesý, boqtasý» túkke turmaıtyn nárse emes ekenin uqpasa kerek. Basqa elge barǵan ekensiń, sol eldiń tártibine baǵyn, unatpasań barma, deýge bolar. Biraq Reseıge sol elde baza ustaǵan kerek. Tá­jik­ter úshin emes, ózderi úshin. Sondyqtan da tájiktermen til ta­bysqany jón-aq. Al bular onda óktem júrgisi keledi. Baıaǵy ke­ńes­tik zamandaǵydaı. Tájikstan­nyń táýelsiz el ekenin moıy­n­da­ǵysy joqtaı. Al jańa daýǵa sebepshi bolǵan eki ushqyshty sottaýǵa keletin bol­saq, taǵy da sol «aǵalyqtyń» kórinisi. Oqıǵa bylaı órbigen. Osy jylǵy naýryz aıynda Aý­ǵan­standa jumys istegen eki AN-72 áskerı ushaǵynyń ekıpajy Kabýl áýejaıyndaǵy kelisim-shart­tary bitip qalǵan soń, odan arǵy taǵdyrlaryn aıqyndap alý úshin Tájikstanǵa ushyp shyǵady. Qor­ǵantóbe áýejaıynda olarǵa qo­ný­ǵa ruqsattyń joqtyǵyn aıtady. Ushqyshtar qaı­ta­­­­­­dan Kabýlǵa ushý­ǵa janar maıy jetpeı­tindikten, amal­syz qonýǵa ruqsat su­raı­­­dy. Jerde olar­dy kedenshiler men shek­ara­shylar tekserip, ulttyq qaýipsizdik komı­te­tiniń adam­dary olardy tut­qyn­ǵa alady. Arada bir aı ótkende, ush­aq komandırlerine aıyp taǵy­lyp, basqa músheleri bosatylady. Endi, mine, qazan aıynda sot bolyp, reseılik Vladımır Sadovnıchıı jáne Estonııa azamaty Aleksandr Rýdenkoǵa «kontra­ban­da­lyǵy, shekaradan zańsyz ótkeni jáne halyqaralyq ushý erejelerin buzǵany» úshin degen aıyp ta­ǵyp, sot olardy 10 jylǵa sot­ta­ǵan eken, prezıdenttiń raqym­shy­lyq jarlyǵyna baılanysty ony 8,5 jylǵa túsiripti. Al prokýratýra 13 jylǵa sottaýdy suraǵan. Reseı jaǵy, múddeliler úkim negizsiz, kýáler joq degendi aı­ta­dy. Kontrabanda degenin kim biledi, al shekarany zańsyz ótkeni, halyqaralyq erejeni buzǵany aı­qyn. Ruqsatsyz ushyp kelý basyn­ǵandyqtyń asqynǵan túri ekeni daýsyz. Álemdik tártip boıynsha, kontrabanda dáleldense, sol eki ushaqty da Tájikstan tárkileıdi. 7 aı boıy úndemeı kelip, sol ushaq­tardan aıyrylatyn bolǵan soń, shý shyqty. Sol ushaqtardyń ıesi Rokan Investinens Ltd kompa­nııa­sy Reseı SIM-ine iske aralas­paı­syń dep ókpelegen de edi. Mınıstrlik alǵashynda dálelderiń joq dep kompanııaǵa urysqan. Biraq, endi mıınstr S.Lavrov bas bolyp, kúrt ózgerdi. Sirá, joǵa­ry­dan Tájik­stan­dy «táýbesine keltirý» jó­ninde nusqaý bolǵan-aý shamasy. Tájikterdi, olardyń basshy­la­ry Emomalı Rahmondy ǵaı­bat­taý­dyń barlyq joldary da iske qo­syldy. Reseı aqparat qural­da­ry tájik oppozısııasyna sóz berip, olar aıanyp qalmaýda. «Izvestııa» gazetinde jarııalanǵan maqala­syn­da «qoǵam qaıratkeri» Dododjon Atovýllaev degen óz elin, prezıdent Rahmondy biraz jamandaǵan. Tájikterge qarsy naýqan qy­­zyp tur. Oǵan prezıdent D.Med­ve­devtiń ózi qosyldy. Bas sanı­tarlyq dárigeri G.Onıshenko degeni tájik mıgrasııasyna tyıym sa­lý­dy usynady. Qazir Reseıden 100 tájikti qýý týraly sheshim qabyl­dan­dy, jappaı tekserip jatyr. Bul naýqannyń qanshaǵa sozy­la­ry belgisiz.   Úkimet ózgergenmen, qıyndyq kete qoımas Búkil álemdi shýlatqan Grekııadaǵy ekonomıkalyq kúıze­lis kezinde el úkimetin basqarǵan Georgıos Papandreý qyz­me­tinen ketip, onyń ornyna belgili qarjyger Lýkas Papadımos premer-mınıstr bolyp taǵaıyndaldy. Sirá, Papandreý­ge, onyń PASOK partııasyna halyq­­tyń ókpesi qara qa­­zandaı. Ol qıyn­dyq­­­tan shyǵýdyń jo­lyn tappady. Eý­­­ropa bul elge qar­­­jylyq kómek kórsetýden aıanǵan joq: qaryz da berdi, sol qaryz­­­da­ryn keshirip te jatty. Biraq jaǵ­daı ońalmady. Ekonomıka quldy­­raı berdi. Bıýdjetti qysqanǵa ha­lyq qarsylyq bildirdi. Úkimettiń sol halyqtyń kóńilin tabamyn dep, tipti olardy aldarqatqandaı bo­­­­­lyp, eldi eýro aımaǵynda qalý-qal­­­maýy jóninde referendým ót­kizýdi usynǵany sýǵa ketkenniń tal qar­­­maýyndaı edi. Budan keıin onyń bılikte qalýy ekitalaı bolatyn. Endigi úkimet koalısııalyq bol­maq, ony ulttyq birlik úkimeti dep atap otyr. Oǵan qarsylyq ta azdaý bolar. Birinshiden, jumy­syn endi ǵana bastaǵandarǵa ókpe de aıta almaısyń, olardyń qyz­me­tine baǵa berý úshin biraz ýaqyt kerek. Odan soń, halyq qarsylyq jasaýdan da ábden sharshap, mezi bolǵandaı. Jańa premer elge de, Eýro­paǵa da belgili qarjyger qaırat­ker. Segiz jyl eldiń bas bankin basqarǵan soń, 2008 jyldan 2010 jylǵa deıin Eýropalyq ortalyq bank tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan. Ol eldi de biledi, Eýropany da biledi. Onyń pikirinshe, eýrolyq aımaqta qalý ǵana Grekııany qurdymǵa ketýden qutqarady. Osy aımaqta bolý ǵana bul elge qarjylyq turaq­ty­lyqqa, ekonomıkasyn qaıta qurý­ǵa múmkindik beredi. Burynǵy premer Papandreý ózi qaıyr suraǵandaı bolyp júrse de, Eýroodaq talap­ta­­­ryn birde tyńdap, birde tyńdam­aǵan­­daı bolyp, bulta­laqqa da salatyn. Papadımos birden úkimettiń baǵyt-baǵdaryn aıqyndady, jurtqa jaǵatyn arzan saýdaǵa barmady, Eýroodaqqa arqa súıeıtinin ashyp aıtty. Osy jerde Eýropanyń da bul elge jasaǵan jaqsylyǵyn aıta ketken jón bolar. Burynǵysyn aıtpa­ǵan­da, osydan týra úsh apta ǵana buryn Eýroodaq elderi Grekııaǵa 100 mıllıard eýro qosymsha kómek berip, burynǵy 360 mıllıard eýro qaryzynyń jartysyn keshý jóninde sheshim qabyldaǵan. Bul endi teńdessiz kómek. Árıne, úkimetke jańa basshy kelip, onyń baǵyty túbirli ózge­rip jatqanda, úkimet kabınetinde aıtarlyqtaı ózgeris bolýy zańdy. Taratylǵan aqparattarǵa qar­a­ǵan­da, ishki ister, ádilet mınıstrleri, úkimettiń arnaıy ókili ózgeretini anyq kórinedi. Dál qazirgi tańda, eldegi eń mańyzdy qarjy mı­nıstrliginiń basshysy Evangılos Venızelos aýyspaıdy eken degen sóz bar. Ol sońǵy kezde ǵana taǵaıyndalsa kerek. Jańa úkimet jańalyq ákelýge tıisti deımiz. Onyń nátıjesi de bolar. Biraq óz basyna túsken qı­yndyqtan Grekııa áli birazǵa deıin aryla qoımas. Qalaı degende de, grekterdiń jalǵyz qalmaı, bú­kil Eýropanyń qamqorynda bo­lýy baqyty shyǵar. Ortaq úı osyndaıda kerek-aý. Mamadııar JAQYP.