Chıýrlenıstiń «jumaǵy»

Lıtvaǵa kelgen saıahatshylardyń:

– Sáti tússe, Chıýrlenıstiń kartınalaryn kórer me edik, – degen tilegin esti­gende ekskýrsııa jetekshisi edáýir oı­la­nyp qaldy.

Sodan soń:

– Biz qazir Vılnıýsti aralap júrmiz ǵoı, – dep jymıdy. – Al Chıýrlenıstiń murajaıy Kaýnas qalasynda.

Sóıtip...

Biz erteńine Vılnıýsten júz shaqy­rym­daı jerdegi Kaýnasqa qaraı tartyp kettik.

Jol boıy – syńsyǵan aǵash, shoq-shoq toǵaı, qalyń orman. Eki kúnniń birinde jańbyr sirkirep ótetindikten, dalada bir túıir shań joq. Aspan ashyq. Aýa taza. Kók júzindegi shókim-shókim bulttar jel ushyrǵan maqtaǵa uqsap ár tusqa bir ilinip qalǵan sııaqty.

Ári ketse, eki saǵatqa jýyq jol júrgen bolarmyz. Aldymyzdan biz kele jatqan qalanyń qaqpasy aıqara ashyl­ǵanyn bildirip, «Kaýnas» degen jazý kózge shalyndy.

Mine, Chıýrlenıstiń murajaıyna da kelip jettik. Birinshi qabatta lıt­valyqtar maqtanysh tutatyn sýret­shi-kompozıtordyń mýzykalyq shyǵar­malaryn tyńdaýǵa arnalǵan shaǵyn zal bar eken. Onda M.Chıýrlenıstiń «Teńiz» atty sımfonııalyq poemasy jazylǵan kúıtabaq oınap tur. Qyzǵysh túspen kómkerilgen qarakóleńke zaldyń ishinen baıaý qalyqtap shyqqan názik áýen óziniń bir kezderdegi qalyń tyńdarmanyn izdeıtindeı...

Iá, Chıýrlenıs tek sýretshi ǵana emes, kompozıtor retinde de óte qundy shyǵarmalar jazǵan úlken talant ıesi. Lıtva halqynyń daryndy perzenti. Ulttyq maqtanyshy. Kúndelikti kúıbiń-kúıbiń tirshilikten qoly bosamaıtyn mynaý álemdi jarq etkizip, kúrkirete tilip ótken naızaǵaıdaı qysqa ǵana ǵumyr keshken uly sýretker.

Mıkaloıýs Chıýrlenıs 1875 jyly 10 qyrkúıekte Neman ózeniniń jaǵasyndaǵy Drýskenıkı eldi mekeninde dúnıege kelgen. Ákesi jergilikti shirkeýde organ oınaıtyn Konstantınas degen kisi bolypty. Al sheshesi Regensbýrgtegi katolıkterden qysym kórip, osy jaqqa qaraı jer aýǵan evangelısterdiń otbasynda týypty.

Jas balanyń mýzykaǵa degen erekshe qabiletin erte baıqaǵan ataqty kompozıtor, knıaz Mıhaıl Ogınskıı (áıgili «Ogınskıı poloneziniń» avtory) ony óziniń Plýngenadaǵy mýzykalyq mektebine qabyldaıdy. Ony aıaqtap shyqqan soń, Varshavadaǵy mýzyka ınstıtýtyna túsýine kómektesip, arnaıy stıpendııa tólep turady. Sóıtip, Mıkaloıýs Chıýrlenıs 1899 jyly joǵary oqý ornyn támamdap, qolyna dıplom alǵan kúni bútindeı bir pıanınony syıǵa tartady.

Chıýrlenıstiń «Ormanda» dep atalatyn alǵashqy sımfonııasy, shyn máninde, Lıtva elindegi tuńǵysh sımfonııalyq shyǵarma bolyp esepteledi.

Budan soń ol Leıpsıg konservatorııasyna oqýǵa túsedi. Biraq, arada bir jyl ótkende uly kompozıtor, qamqorshy knıaz Mıhaıl Ogınskıı dúnıe salyp, stıpendııasyz qalǵan Chıýrlenıs oqýyn odan ári jalǵastyra almaı, eline qaıtýǵa májbúr bolady.

Biraq, ónerge degen qushtarlyǵy zor talantty jigit sol jyly kúzde Varshavaǵa baryp, Iа.Kaýzıktiń sýret mektebinen jáne K.Stabrovskııdiń kórkemsýret ýchılıshesinen dáris alady.

Al 1908 jyly Peterbýrgte «Salon» dep atalatyn kórme ótetin bolyp, Sergeı Makovskıı buryn jurtshylyqqa belgisizdeý bolyp kelgen jas sýret­shi Mıkaloıýs Chıýrlenısti soǵan shaqyrady. Munda kelgen soń ol biraz sýretshilermen tanysyp, «О́ner álemi» atty birlestikke múshe bolyp kiredi. Sol jyly qańtar, aqpan aılarynda osy birlestik uıymdastyrǵan kórmelerde onyń 125 kartınasy jurtshylyq nazaryna usynylady.

Áıtkenmen, Peterbýrgtegi kúnder onyń kóńil kúıine, densaýlyǵyna keri áserin tıgizip, mazasyz kúı keshe bastaıdy. Sebebi, bul istiń bolashaǵy buldyr, maqsaty túsiniksiz edi. Birlestiktegi sýretshiler beıneleý óneriniń bıik murattaryn tárk etip, jurtshylyqqa kópten tanys peızajdardy ǵana salýmen shekteledi. Al Chıýrlenıstiń maqsaty basqa... múlde basqa edi. Sebebi, ol B.Leman aıtqandaı: «О́te anyq kóretin jáne kóp syrdy biletin», sýretshi bolatyn.

Iá, Chıýrlenıs kartınalaryn kór­gende, olardan bu dúnıeniń ǵana emes, o dúnıeniń de qupııa syrlary qylań bergendeı erekshe kúı keshetinińiz ras. Ony tek, kóretin kóz, sezetin kóńil bolsa deńiz...

Aıtalyq, mynaý «Jumaq» atty kartınasyna zer salyp qarańyzshy. Biz bilmeıtin múlde jumbaq álem emes pe!..

Árıne, qandaı da bir fantastıkalyq nemese mıstıkalyq dúnıe adam bala­sy­nyń oı-qııaly jetetin keńistikten alystap ketse, múlde túsiniksiz bolyp qalary haq.

Sondyqtan, Chıýrlenıstiń kartına­syn­daǵy teńizdi birden baıqaı­tynyńyz daýsyz. Biraq, onyń myna dúnıedegi basqa teńizderden múlde bólek, bóten álem bolyp kórinetinine ishteı qaıran qalasyz. Sondaı-aq, onyń jaǵalaýy da biz kórip júrgen jaǵalaýlarǵa usamaıdy...

Aspandaǵy bulttary da sondaı. Kóńil kózi tek osy dúnıedegini ǵana kórýmen shektelmeıtin erekshe bir talant ıesiniń túısiginen týǵan dúnıeler.

Adam qııalyndaǵy mundaı bas aınaldyrar bıikterge kóterilý ol kezde Chıýrlenıstiń aınalasyndaǵy áriptesteriniń oıyna da kelmegen sııaqty.

1910 jyldyń kókteminde onyń júıkesi syr berip, densaýlyǵy kúrt nasharlap, Varshavanyń mańyndaǵy Pýstelnıkı eldimekenindegi júıke aýrýlaryn emdeıtin aýrýhanaǵa túsedi.

Keler jyly naýryz aıynda az-kem esin jıyp, týǵan jerin saǵynǵanyn aıtyp, ata-anasyna jaz aılaryn Drýsnı­kıde ótkizgim keledi dep hat jazady. Biraq... onyń mańdaıyna jazylǵan taǵ­dyr­dyń buıryǵy basqa eken. 10 sáýir kúni aıaq astynan derti qaıta qozyp, bul dúnıemen qosh aıtysyp kete barady...

Murajaı qyzmetkeri aıtqan osy bir áńgimeniń áserinen aıyǵa almaǵan kúıi biz qabyrǵadaǵy M.Chıýrlenıstiń sýretine úńilip, uzaq qaraımyz.

О́ńi júdeý. О́mirde kóp qıynshylyq kórgen jan sekildi. Bálkim, tirshilik taýqymetinen góri shyǵarmashylyq azaby aýyr tıgen bolar...

Biz murajaıǵa ilingen kartınalarǵa jaǵalaı kóz salyp, olardyń astyndaǵy jazýlardy ishteı kúbirlep oqyp kelemiz: «Kún sonatasy», «Kóktem sonatasy», «Teńiz sonatasy», «Juldyzdar sonatasy», «Jylandar sonatasy», «Pıra­mı­da­lar sonatasy», «Muń», «Meniń jolym» jáne «Jumaq» t.b.

Myna kartınalardyń sıýjetinen, rasynda da, mýzyka estilip turǵandaı bolady.

M.Chıýrlenıstiń zamandastary jazyp qaldyrǵan estelikterge qaraǵanda ol aq kóńil, ashyq-jarqyn, óz oıyn jasyrmaı tike aıtatyn adam bolǵanǵa uqsaıdy. О́zin óte qarapaıym ustaıdy eken. Degenmen, onyń boıyndaǵy bir tylsym qasıet erekshe baıqalyp turatyn kórinedi.

Sol jyldardaǵy aǵylshyn konsýly­nyń áıeli Galına Velmannyń es­teliginen: «Chıýrlenıs ortamyzda bol­ǵan kezde, biz ózimizdi únemi jaqsy qy­ry­­myzdan kórsetýge tyrysatynbyz. О́ıtkeni, onyń janynda jaman adam da, jaman oı da bolmaýǵa tıisti edi. Ol aınalasyna jaryq sáýle shashyp turatyn», degen joldardy kezdestiremiz.

Al M.Chıýrlernıstiń shyǵarma­shy­lyǵy haqynda aıtqan B.Lemannyń:

«Chıýrlenıstiń boıyna birte-birte tereńdeı beretin kóripkeldik qasıet darytyp, aqyr sońynda «Jumaq» sekildi tańǵajaıyp kartına jazýǵa ıtermelegen qudiretti kúshtiń ekpinin biz emis-emis qana shamalaı alamyz. Shyndyǵynda, ol basqa jurtqa beımálim nárselerdi anyq kórip, tylsym qupııalardyń syryn túsine bildi», degen sózi kóp jáıtten habardar etedi.

Bar-joǵy 35 jyl ǵana ómir súrgen talantty sýretshi óziniń jan dúnıesindegi qubylystar men kóz aldyndaǵy tań-tamasha kórinisterdi barsha adamzatpen bólisýge asyqqandaı...

* * *

Qazirgi kezde M.Chıýrlenıstiń «Jumaq» dep atalatyn kartınasyna qarap turyp, kim-kimniń de basyna: «Ol, bálkim, ózi kórgen jumaqtyń ishinde júrgen bolar», degen oı keleri kúmánsiz.

Nurǵalı ORAZ,

«Egemen Qazaqstan»