Aýyldy ashtyqtan qutqarǵan qyran

Jolty jaılaýyna túnegen qos salt atty tań bozymen jol­ǵa shyǵyp, Qozy kóldiń syr­tyn­daǵy Búrkit taýy­na qaraı yldılap keledi. Jolaý­shylardyń úlkeni saqal-mur­tyn qyraý shalǵan jasamys adam da, qasyndaǵysy túbit murty endi-endi tebindep kele jatqan bozbala. Bular kún arqan boıy kóterilgenshe kóldiń qysqa moınyn aınalyp ótip, Sarymsaqtyǵa tuıaq iliktirdi. Alda Kókmoınaq ke­zeńi. Attylar sylbyr aıańmen kezeńge shyqqansha kún besinge aýnady.

Kezeń ústi tep-tegis quı­qaly-shúıgin alqap eken. Jolaý­shylar ádettegideı at shaldyrdy. Jasamys jigit aǵasy ústin­degi qońyr barqyt shapanyn sheship, qulaq túbi tershigen qara­gerdiń shap aıylyn sál bosatyp, aýyzdyǵyn aldy da, otqa qoıa berdi. Shapanyn jaıyp jiberip sapar namazyn ótep, serigin qasyna shaqyrdy. Túbit murtqa sonaý kún astyndaǵy bult ishinen buldyrap kóringen bıik quzdy nusqap: «Bul ataqty Qyran shyńy. Osy shyńnyń kóleńke túsip turǵan ana bir bıiginde taýdyń qozybas malta tasynan úıip jasaǵan úlken oba bar. Ony el «Búrkit oba» dep ataıdy. Bala kezimde ákem meni obaǵa ertip baryp, tarıhyn aıtyp edi...» dedi.

Jigit aǵasy shyǵysqa qaraı jóń­kile kóshken qoıý bulttyń kirsiz shańyna shomylyp, Al­taı­dan asa soqqan Qobdanyń qy­zyl jeliniń ótine tulaboıyn súı­gizip, ushar bıiktegi Búrkit obaǵa uz-a-q qarady. Sanasynda sapyrylysqan san suraqtyń jaýabyndaı janarynan bir tamshy jas úzilip tústi. Qasyndaǵy túbit murt bozbalaǵa bir qarady. Jonnyń sıyrkóz shóbin byrt-­byrt julyp jaıylǵan qara­gerge bir qarady. Qyran shy­ńy­nyń muz dýylǵaly ushar basyn­daǵy kúmis muzdaqtan kúnge shaǵylysyp qulaǵan qarly saǵymǵa oranyp manaýraǵan «Búrkit obaǵa» taǵy bir qarap alyp jitit aǵasy áńgimesin bas­tady.

Osydan eki ǵasyr buryn so­naý óte alys jyldary Qara Er­tis­ke quıatyn Qyransýdyń tuıyq basy Sengir shatqalyn qys­tap shyqqan el jaz jaılaýǵa kó­shedi. Jaılaý Altaıdyń teris­keıi Muzózenniń ústirtindegi Úsigen qyrqasynda. Kóktemniń qar-sýy keppeı tór jaılaýǵa erte shyqqan aýylǵa bir top orys jıhankezderi keledi. Olar jer-sý attaryn kartaǵa túsi­rip, jergilikti halyqtyń tur­mys-saltyn zertteıdi-mys. О́zderi sonaý Peterbor deı­tin úlken shahardaǵy aq patshanyń qyzmetkerleri eken. Saıahatshylar azyq-túligi taý­syl­ǵan soń taýdyń qońyr ańyn aýlaıdy. Jaılaýdaǵy aýylda olarǵa soıyp beretindeı qońdy mal da joq, kóktemniń kókózek sha­ǵy.

Bir kúni tańerteń el oıansa sholǵynshy jıhankezder palatalarynyń mańynda aýyz­darynan aq kóbik aǵyp biri qalmaı ólip jatyr. Tegi olar ala qystaı inde jatyp jańa shyqqan sýyrdyń etin azyq etse kerek. Qaıdan bilsin uıqydan turǵan ańnyń aýrýy bolatynyn...

Sumdyq kórinisten shoshyn­ǵan el aqsaqaldary bir jigitti saı­lap, qos atpen eki kúnshilik jer Jaısan beketine shaptyrady. Beketten besataryn shoshańdatyp kazak-orys ja­saǵy keledi. Arasynda qaýǵa saqal doqtyry bar. Sóıtip bir túnde aýyldy ásker basyp qa­lady.

Soldattar jaılaýdaǵy bar maldy etektegi elge qaraı aıdap tastaıdy da ólgen adamdardyń múrdesin sol jerde órteıdi. Aýyl­dy asa qaterli indet-oba shyqty degen jeleýmen qor­shaıdy. Jaılaýdan adam turǵaı qııa basyp tyshqan shyqsa atý­ǵa buıryq beriledi. Bul da bir Allanyń synaǵy dep túsin­gen jurt sabyr saqtap, istiń aqyryn kútýge bel baılaıdy. Basqa qoldan keler qaı­ran joq. Amalyn taýyp qashyp shyqqannyń ózinde qaıda barmaq. Shynymen oba juqtyrǵan bolsa she... Qajet bolsa soldattar eldiń bárin qy­ryp sap ana jıhankezder sııaq­ty órtep jiberýge daıyn...

Aýyldy soldat qorshaǵan kún­niń erteńinde ataqty Qu­saıyn búrkitshiniń balasy Qu­mar ótken qysta qosarly sileý­sin jáne bir ilbiske túsip, at aıaǵy jeter jerdegi qazaqty qaı­ran qaldyrǵan Qumaıtory qyranyn balaqbaýynan aıyryp ushyryp jibergen edi. Qyran ıesiniń bilek-qaryn solq etkizip bir tepti de, kerme ıyǵyn ja­ı­yp kókke kóterildi, pyshaq shal­­ǵysyn ysqyrtyp aýyldyń ús­tin bir aınalyp ushyp, qaıqań etip Úsigendi asyp ketti. Bul búr­kit túztaǵysy emes uıadan alǵan qolbala bolatyn.

Birneshe jyldyń aldyn­da Qusaıyn búrkitshi Marqa­kól jaqtaǵy naǵashysyna aǵaıyn­shylyp baryp, qonaq bolyp jata­dy. Keshke jaqyn úlken naǵashysy ataqty Jalmanbet bıdiń tuqymy Túzelbaı aqsaqal jalshylyqta júrgen qoıshy balaǵa qamshy úıirip ursyp jatqanyn kórip qalady. Sebebin surasa qoıshy eki kúnniń birinde mal joǵaltady. Onymen qoımaı joǵalǵan toqty-torymdy búr­kit alyp ketti dep ótirik aıtady...

Qusaıyn búrkitshi qoıshy baladan «shyn aıtyp tursyń ba?» dep surasa anaý «ras aıtam» dep zarlaıdy. Qusekeń jeti atasynan búrkitshi, biraq toqty kóterip ketken búrkit jaıly estimepti. Sol túni qusbegi kóz ilmeı tań atyrady. Erteńinde qoıshyǵa ilesip jaıylymǵa shyǵady. Ol kúni búrkit kelgen joq. Úshinshi kúni túztaǵysy kók­ten sorǵalap tústi de, shette jaıylyp júrgen aq serkeshti ilip alyp, esh qınalmaı qaıta kóterilip ketti.

Qusaıyn qusbegi búrkit kóz ushynan taıǵanǵa deıin uzaq qarady. Bul jaqyn jerdiń qusy emes. Tipti qanat qaǵysynyń ózi erekshe. Serkeshti ilip áketkende shontysy da maıysqan joq, maı saýytyn ja­ıyp, kóbe qaýyr­synyn shashqan kúıi ekpin­deı qaıta kóterilip ketti...

Arada aı ótken soń Qusaıyn qus­begi balasy Qumardy jáne sybyzǵyshy jigit Hamzany ertip qusty izdep jolǵa shyǵady. On­shaqty kún jol júrip, ana turǵan Qyran shyńnyń etegine kelip toqtaıdy. Aspanǵa qarap tórt kún jatady. Besinshi kú­ni bıikte ushyp bara jatqan qyrandy Qusaıyn birden tanıdy. Búrkit shyńdy aınalyp kórinbeı ketedi. Kelesi kúni búrkit taǵy kórinedi. Qusaıyn qusbegi búr­kit­tiń baǵytyn anyqtap alyp, shyńnyń syrtyn aınalyp baryp, bult kómkergen quzdaǵy qustyń uıasyn kóredi. О́ldim-taldym degende joldastarymen birge tuıaq iliktirer túbir tastarǵa shalma tastap, órmelep uıanyń dál ústine keledi. Uıada jalǵyz balapan otyr. «Naǵyz qyran jalqy týady da, qatty aıazǵa jumyrtqasyn tastap qoıa­dy. Jumyrtqa jarylmaı naý­ryzshýaqqa jetse basady. Jumyrtqa aıazǵa shydamaı jarylsa sary ýyz kúıinde qarly shyńda máńgige qalady» degendi qart qusbeginiń bala kezde úlkenderden estigeni bar edi... Mynaý sol júz jylda bir týatyn naǵyz qyran bolmasyn.

Aqyrynda úsh arqandy bir-birine jalǵap sybyzǵyshy Ham­zany tómen túsiredi. Hamza balapanǵa jete almaı uzyn syryqpen ony shoshytyp uıa­synan qulatady. Úrikken balapan dalpyldap ushyp ańǵarǵa túskende tómende ańdyp otyr­ǵan Qumar ustap alady. Qusaıyn balapandy balasy Qumarǵa syılap, Hamzaǵa astyndaǵy tory jorǵasyn mingizedi.

Aı ótken soń qorshaýdaǵy ha­lyq qoldaǵy azyn-aýlaq súri­sin jep bitirgen ashyǵa bastaıdy. Syrttan qatynas joq, kúzet qatty. El ashyǵyp jatqanda Qumardyń búrkiti qalyqtaı ushyp kelip óziniń kónetoz qaıyń tuǵyryna qonady. Qu­mar­dy syrqat meńdep jatqan. Eki ­balasy men áıeli ashtyqtan bet-aýzy kógerip, isip ketken. Qyran pishtaqtap janarynan ot shasha dúr etip kókke kó­teriledi. Áp-sátte semiz or qoıan­dy kóterip ákelip aýyldyń ortasyna tastaıdy. Ashyqqan jurt shýlap kelip qoıannyń sorpasyn iship ál jınaıdy. Osylaı kún qurǵatpaı qamaýdaǵy elge búrkit tamaq tasıdy. Ustaǵan janýarlaryna ózi tumsyǵyn da tıgizbeı qorshaýdaǵy jurtqa jetkizedi.

Qumaıtory ushyp kelgende, ıakı ushyp ketkende kúndegi ádeti qońyr tóbeniń ústinen qalyqtap ótedi. Tóbeniń ústinde turǵan soldattar seńseń papahalaryn qoldaryna ustap búrkitke ıilip qurmet kórsetedi. Kúndegi ádet osy. Eki aıdan soń qorshaýdaǵy adamdar bostandyqqa shyǵady.

Bir qaýym jurtty ashtyqtan aman alyp qalǵan búrkit sodan keıin kórinbeı ketedi. Qumar qusbegi dúnıeden óterinde artynda qalǵan 14 jasar uly Baıjigitke «Qumaıtory ábden qartaıǵanda óziniń uıasyna bir soǵady, ana turǵan Qyran shyńynan kóz jazbaı dúrkin-dúrkin qarap júr» dep amanattaıdy. Baıjigit áke amanatyn umytpaıdy. Bir kúni Qyran shyńnyń ústinde qalyqtap bara jatqan kári búrkitti kóredi. Bul Qumaıtory bolatyn.

Tańerteń erte atqa qonǵan Baı­jigit kóp keshikpeı qara jartasqa jemsaýymen soǵylyp, tós súıegi qaq aıyrylyp ólip jatqan qyrannyń ústinen túsedi. Ákesiniń «naǵyz qyran qartaıǵanda quzǵa qulap mert qylady» degeni esine túsip kózine jas alady. Qos qanatyn kerip, bes shalǵysymen jer sypyra jaıylyp jatqan qusty jerden kóterip alady da adam sııaqty taýdyń basyna jerlep, ústine malta tastan úıip oba turǵyzady.

Ana turǵan «Búrkit obanyń» tarıhy osylaı qaraǵym, obany turǵyzǵan adam Baıjigit meniń atam edi, dep sózin aıaqtady jasamys jigit.

Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»