Ǵasyr tolǵaǵy jáne odan soń...

Qazaq tarıhynda qazaq uıalatyndaı eshteńe joq. Biz keshegisi tuldyr, bolashaǵy buldyr halyq emespiz. Babalarymyz tiri bolý úshin bir bolǵan, endi biz iri bolýymyz úshin bir bolýymyz kerek. Nursultan NAZARBAEV. _______________________ Qyzmetti qoıǵaly beri úı­kú­shikteý kúıge túsken meni alys-jaqyn sapar­lar­ǵa sha­qy­rýdaı-aq shaqyryp jatyr. Nelikten? Bálkim, «11» deıtin temirjoldyń qos relsine, ıakı aýyldyń qos tarmaqty qara­jo­lyna uqsastaý tańbada bir syr bolar?.. Kim bilsin, tyl­sym­ǵa toly dúnıe ǵoı, qaısy­syn tereńdep tanyǵandaı­syń... Qaıtkende de Astananyń ózine tórt ret ba­ryp­pyn: qysqy Azıada olımpıa­da­sy, Dúnıejúzi qazaqtarynyń kezekti quryltaıy, Jambyl oblysynyń elordadaǵy kúnderi, Balýan Sholaq atamyzdyń kelini Ǵazıza jeńgemizdiń 90-ǵa tolǵan toıy. Bulardyń arasynda Shalkódede ótken qazaqtyń HH ǵasyrdaǵy uly aqyny Muqaǵalıdyń 80 jyldyq toıyna qatysý. Jáne jaz ben kúzdiń toǵysar tusynda jasalǵan Máskeý sapary. Ásirese, osy Máskeý saparynyń áseri kópke deıin kóńilden kóshpeı-aq qoı­ǵan. Ol, árıne, baıaǵy bala kezde «Kıpýchaıa, mogýchaıa Moskva moıa, ty samaıa lıýbımaıa!» dep ándetetindegi áser emes. Torlaǵan oıǵa tosqaýyl qoıa almaǵandyqtan, qııaldyń qıyrlardy kóp kezýinen kelgen hal edi. Solaı bolýyna sapardyń maqsatynyń ózi-aq á degennen beıimdegen-di. Al maqsat: Turar Rysqulovtyń sonaý otyzynshy jyldary Máskeýde turǵan úıine eskertkish ornatý saltanatyna qatysý bolatyn. Máskeýde oıanǵan oılar Orys astanasynyń ortalyǵyndaǵy Pokrov býlvary deıtin kóshedegi bes qabatty 14-úıdiń janyna jıylǵan jıyn qarasy qalyńdaý boldy. Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi Zaýytbek Turysbekov bastaǵan elshilik qyzmetkerleri, elden, ásirese Shym­kentten kóptep kelgen aǵaıyndar, taǵ­dyr­dyń talqysymen osynda qyzmet istep, osynda qalyp qoıǵan qartańdaý qazaqtar, Máskeý merııasynyń ókilderi, ataqtary «SSSR» dep bastalatyn maıtalman mú­sin­shi, sáýletkerler, tarıhshy ǵalymdar... Aldymen sóz, árıne, Zaýytbekke tıdi. Osy­naý arda azamattyń sózi ǵana emes, jan jalyny da árdaıym alaýlap turatyn sııaq­ta­nady maǵan. Anaý jyldary О́zbekstanda elshi bop turǵanynda Tashkenttegi Tóle bı mazaryn sáýlettendirip, zańdastyrýǵa kóp­ten beri kónbeı kelgen ózbek basshylyǵyn kóndirgeni de este. Nuratadaǵy Áıteke bı kesenesin de solaı etti. Máskeýge kelgeli Baýyr­jan aǵamyzǵa eskertkish ornatyp, batyrdyń atyn bir mektepke berýdi iske asyrǵan. О́zin ózgege qandaı jolmen bolsa da tanytýdan keıingi bes ǵasyrda esh taıy­nyp, tartynyp kór­me­gen astam ımpe­rııa­nyń astanasyna óz tarıhy­myz­dyń tulǵa­la­ryn tanytý, tańbalaý qıynnyń qıyny bol­dy, árıne. Endi, mine, qyryq tórt jyl­dan turatyn qysqa ǵumyryn Kúres, Dańq, Qa­siret deıtin úsh-aq sózben sıpat­taı­tyn­daı Tu­rar aǵaǵa eskertkish ornatyp otyr. Bul da qyrýar izdenisti, dáıekti áreketti, tipti, qajetti jerinde túrli amal-aılany kerek etken. Túpki maqsat – óz eliniń keshegisin de ózgege moıyndata túsý bop tur­ǵan­da olardyń bárin de irkilissiz, taban­dylyqpen atqarýǵa týra kelgen. Bálkim, osy is jóninde alǵash oı tastap, jón siltegen Prezıdent Nazarbaevtyń Reseıdegi zor bedeli de demegen bolar, uly Turekeńniń arýaǵy da jelep-jebegen shyǵar, áıteýir, oıdaǵy maqsat oraıyn taýypty... Aq sháıi mata syrylǵanda Turekeńniń beline deıingi bederli beınesi jarq ete tústi! Tolqyn-tolqyn buıra shashy, dóńes­teý kelgen jazyq mańdaıy, qyrly muryn, tolyqtaý erini kózge ottaı basyldy. Ási­re­se, kózildirik kómkergen kózderi. О́mi­ri­niń sońǵy on jylyn ótkizgen myna Más­keýge araǵa jetpis bes jyldaı ýaqyt salyp jetken baýyrlary – bizge erekshe ystyq sa­ǵynyshpen qaraǵandaı. Sýyq metaldan jasalsa da júzinen jylylyq lebi eskendeı! Sál búgýli salaly saýsaqtary sálden keıin sálemimizdi alý úshin jazylyp ketetindeı. Armanda ketken aǵanyń elde ornatyl­ǵan talaı eskertkishterin kórip júrip jú­rek­ke áser etip, kóńil tolqytardaı qudi­rettisin kezdestirmegen edik. Mynaý bolsa, ǵajap. Jansyzǵa jan bitirgendeı. Jaı jan emes, basqanyń janyn alaý-jalaý etip, oıǵa shomdyrardaı... Músinniń avtory – Azat Baıarlın. Azat – Qazaqstannyń óner­paz azamaty. Azat... Turar aǵanyń ómir boı­ǵy basty armany da eliniń, qazaqtyń azattyǵy emes pe edi. Endeshe, sol azattyq jolyndaǵy uly kúreskerdiń eskertkishin Azat esimdi urpaqtyń jasaýynda da bir sım­volıkalyq syr, qupııa baılanys jat­pa­dy ma eken? Bálkim, bul uly Jaratýshynyń Ture­keń­niń rýhyna túsken meıirimi, keıingi tiriler tú­si­n­sin degen ısharasy shyǵar?.. Qaıtkende de el azat­tyǵy – sonyń jo­lyn­da, tarıhtyń taıǵanaǵynda janyn otqa da salǵan, sýǵa da salǵan Aǵanyń asyl armany bolǵany daýsyz. Oǵan ony taǵ­dyr­dyń ózi ıtermelegen tárizdi. Ozbyrlyqqa, opa­syz­­dyq­qa oq atqan ákesi Rysqulmen birge túr­mege túsken toǵyz jasar balanyń Qudaıdan eń áýeli tileıtini erkindik bolmaǵanda ne bolýshy edi. Sondaı sábılik sana eseıe kele keńeıip, jalǵyz ákesiniń ǵana emes, búkil qazaqtyń, qazaq tektes kóp halyqtyń otarshyldyqtyń orasan úlken túrmesinde qamaýly ekenin túısingen, túsingen, jany aýyra sezingen. Aýyrǵan jan jazylýdyń amalyn izdegen. Jalǵyz amal, jalǵyz jol – ymyraǵa kelmeıtin kúres qana ekenin tap basyp tanyǵan. Al ol tanym onyń búkil taǵdyryna aınalyp ketken. Sırattyń qyl kó­pirindeı qıyn da qaterli taǵdyr, sony­men birge, qasıetti de taǵdyr bolatyn ol. Sondaı taǵdyr peshenesine jazylǵan jas Turar óz ultynyń sherli tarıhyna da erte zer salǵan (keıinirekte Qazaqstan ta­rı­hyn jazyp qalam terbegeni belgili). Ult azattyǵy jolyn­daǵy arpalysta Isataı batyrdyń mert bolǵanyn da, Mahambet aqynnyń basy kesilgenin de bilgen. Kenesary hannyń qaıǵyly taǵdyrynan da habardar bolǵan. Máıiti zeń­birek­pen atylǵan atalas deı­tindeı atasy Baızaq dat­qa­nyń jáne Suranshy batyrdyń da azat­tyq qurbany bolǵanyn jady­na túıgen. Otarshyl­dar­dyń qazaqty jer-sýynan aıy­ryp, ezgige salýymen qoımaı, adam qurly kórmegen ulttyq kemsi­tý­shi­liktiń neshe túrli quby­jyq­taryn jasaǵany janyna batpady deımisiń. Abyz jazý­shy Lev Tolstoı «sumpaıy ofıser» dep ataǵan Chernıaevtiń áskeri 1864 jyly Áýlıeatany talqandap, basyp alǵannan keıin salynǵan Túrkistan ólkesiniń general-gýbernatory fon Kaýfman atyndaǵy (qazirgi Pýshkın) kóshege «Kırgızov ı sobak ne pýshat!» («kırgız» degeni biz, qazaq qoı) dep battıta jazyp qoıǵanyn kórmedi nemese estimedi deımisiń... Týǵan halqyn osyndaı sumdyqtardan qut­qarý­ǵa basyn birjolata báıgege tikken, jara­ty­ly­synyń ózi jalyn atqan janar­taý­ǵa uqsas jıyr­maǵa jańa kelgen Turar 1916 jyly Arqada Amangeldi, Jetisýda Uzaq, Bekbolat, Álı batyr­lar bastaǵan kóte­rilisterdiń dúbiri jetisimen ózi jasós­pirim dáýiriniń birazyn ótkizgen Merkide Aqkóz batyr kótergen týdyń astyndaǵy kúresker kópke kep qosylady. Zeńbirek pen pýlemetke naıza, qylysh qalaı qarsy tura alsyn, kóterilis oshaqtarynyń birinen soń biriniń oty óshedi. Aıaýsyz jazalaý basta­lyp, Alban kóterilisiniń qol­ǵa túsken sar­bazdary Qaraqolda qoıdaı qy­ryl­sa, Merkide Aqkózdiń serikteri telegraf baǵa­na­laryna asylǵan. Týra bir ejelgi Rımdegi Krass áskerinen jeńilgennen keıin pá­len­baı shaqy­rym­ǵa sozylǵan baǵanalarǵa shegelengen Spartak ja­sa­ǵyndaı. Zaman­dary asa alshaq bolsa da ımpe­rııa­lardyń eski-jańasynyń jaýyzdyqtaǵy uqsas­ty­ǵy egiz qozydaı ekendigine qalaı tań qalmassyń! Birigip qaıta kúreske túsý úshin birligi kúshti uıym qurý qajettigin túsingen Turar Merkide Qabylbek Sarmoldaev, Maqsut Jylysbaev sekildi seriktesterimen qazaq jastary odaǵyn qurady. Álıhan Bókeı­ha­nov, Ahmet Baıtursynov, Mir­ja­qyp Dýlatov, Mustafa Shoqaılarmen saıası soq­paq­ta­ry árqıly bolǵanymen túpki maqsattary bir Rysqulov Qazan tóńkerisin ult azat­tyǵyna aparar alǵashqy baspaldaq retinde qabyldap, Áý­lıeata sovdepiniń, odan soń Túrkistan respýb­lı­kasynyń basshyly­ǵyn­da bolǵan jyldarynda qandaı áreketter jasamasyn, eldi otarshyldyq buǵaýynan birjolata bosatýdy nysana tutady. Bul Kremlden de kórinetin tym úlken nysana edi. Qazaqstannyń ońtústigimen qosa búkil Orta Azııa derbestikke bet buryp bara jatsa, oǵan on jerden demokrat bolǵanymen Lenın, Stalın, Troskııler qalaı kónsin. Kóngen joq. Joq nárseni syltaý qylyp Rysqulovty Tashkentten Máskeýge aldyr­dy. Komıntern. Odan soń Moń­ǵo­lııa. Odan keıin Almaty. Kóp keshikpeı NEP dáýi­rine núkte qoıyp, eldi ındýstrııalandyrý, aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrý sekildi orasan ózgeristi qolǵa alǵan Stalınge Rys­qu­lovtyń qaı máseleni de túp-tamyrymen qopara qarastyratyn alǵyr aqyly kerek bolyp, Túrkistan Respýb­lı­kasy dáýirinen beri kúsh-qudirettiń kimde ekenin anyq ańǵarǵan soń azattyqty kózdeıtin asaýlyǵy bosaǵan shyǵar nemese Qazaqstanda kishi Qazan tóńkerisin jasaýǵa barǵan Goloshekınmen bastary bir qazanǵa syımas dedi me, kim bilsin, Turardy Máskeýge shaqyryp, quramyna Qazaq avtono­mııa­sy da kiretin Reseı Federasııasy Halyq komıssarlar keńesi tóraǵasynyń orynbasary degen bıik bılik beredi... Mine, sondaǵy turǵyn jaıy – myna kóshe, mynaý surǵylt úı. Qyzmet or­ny – Kreml... Al, onda otyrǵan on jy­lynda alty júz­den asa úkimet májilisin ótkizip, alyp mem­le­kettiń myńdaǵan máse­le­sin sheshipti. Qazaq­stan­nyń órkendeýinde asa zor mańyzy bolǵan Túrksib temir­jo­ly­nyń qurylysy jónindegi komıssııany tikeleı ózi basqaryp, jalǵyz magıstraldiń ǵana emes, onyń boıyndaǵy eldi meken­der­diń ınfra­qu­rylymyna da bas-kóz bolǵan. Goloshekın syn­dy jendettiń ustanǵan baǵyty bir ultqa arnalǵan naǵyz genosıdtik saıasat ekenine Stalınniń kózin jetkizip, talap etip, qazaqtyń jartysyn jal­ma­ǵan asharshylyqty toqtatqan. Al, eger ol taǵy da eki-úsh aıǵa sozylǵanda jer betinde qazaq ataýly qalar ma edi, qalmas pa edi? Qalsa da shetelge aýǵan azyn-aýlaǵy qalar. Al, olar eshqashan da qazirgi Qazaqstan syndy táýelsiz, qabyrǵaly el bola almas edi... Endeshe, bizdi ondaı sumdyqtan birinshi Alla saqtasa, ekinshi Turar syndy aǵa­myz saqtaǵan! Sondyqtan da, biz bárimiz, búkil qazaq, bolashaq urpaqtarymyz da myna eskertkishte beınelengen Kisiniń rý­hyna máńgi-baqı qaryzdarmyz. – Máńgi taǵzym Sizge, Aǵa! О́zińiz ańsap ótken azattyqqa jetken elińiz Sizdi esh­qa­shan jadynan shyǵarmaıdy. Myna eskertkishti sonyń bir belgisine balarsyz... Qansha qýanyshty saltanatta tur­ǵan­men osyndaı oılardan soń kózge jas irkildi... Eskertkishtiń etegine alqyzyl gúl shoqtary qoıylyp, jıyn taraǵan soń Tarazdan birge kelgen serigim – «Shymyr ata» qoǵamdyq qorynyń jetekshisi Ońlasyn Esirkepov ekeýmiz Máskeýdi biraz aralaýǵa bekindik te, jaıaý aıań­da­dyq. Biraq, kóshedegi kórinis kóńildi alańdata almady. Álgindegi áserden aryla almadym. Turar aǵa týraly oıdy oı qýalady... Myna biz kele jatqan kóshemen de ol kisi on jyl boıy mashınamen de, jaıaý da talaı-talaı júrgen shyǵar-aý. Biraq, biz qusap alańsyz, enjarlaý kúıde emes, kúndelikti kúrdeli tirliktiń aýjaıyn oılaýmen de, alystaǵy zamananyń záıi­li­ne oraı bolashaǵy buldyrlaý bop turǵan el-jur­tyn saǵynýmen, sonyń qamyn jeýmen júrgen bolar-aý, sirá. Ásirese, 36-shy jyly. Keıin «Stalındik» degen ataýǵa ıe bolǵan SSSR konstı­tý­sııa­synyń jobasy qaralyp jatqan tus. Ol boı­ynsha odaqtas respýblıka bolý úshin halqynyń keminde jartysy jergilikti ult jáne aýmaǵy bir shet­elmen shektes bolýy shart. Al, onyń Qazaq­stany bolsa, Reseı quramyndaǵy avtonomııalyq respýblıka. 32-33-shi jyldary qyrǵynǵa ushyra­ǵan qazaǵynyń sany jalpy halyqtyń jartysy turmaq, úshten birine de jetpeıdi... Sonda shartqa sáıkes avtonomııa bop Reseı qolastynda qala bermek pe? Osy suraq Turekeńniń janyn otqa salmady deımisiń? О́zi órtenip ketse de el degende eshkimnen taısalmaıtyn ol qazaqtyń sanyn ózi basqarǵan bıliktiń qylmystyq jolmen qoldan azaıtqanyn Stalınniń betine aıtyp, Qazaqstan­nyń odaqtas respýblıka bolýyn talap etken shyǵar-aý qaıtse de... Al, endi sonda, 1936 jylǵy 5 jeltoqsanda qabyldanǵan konstıtýsııa boıyn­sha odaqtas respýblıka mártebesin almasaq, 1991-diń jeltoqsanynda SSSR kúıregende táýelsiz el bolar ma edik, bolmas pa edik? Baýyrlas, tamyr­las Tatarstan, Bashqurtstan, Iаkýtııa sııaqty Reseıdiń qolastynda qala berer me edik, qaıter edik? Bir qalsań, alpaýyt ımperııa ólse de qazy­naly Qazaqstannan aıyrylar ma edi?! Bizdi Turekeń zamanyn­daǵy urymtal tusta Qudaıymyz saqtaǵan eken. Táýbe, táýbe... Osyndaı oı jetegimen Qyzyl alańǵa da kep qalyppyz. Mine, Lenınniń mazary, ushar basyn­daǵy burynǵy eki basty jyrt­qysh qusyn ushy­ryp túsirip, ornyna Stalın qyzyl rýbınnen or­nattyrǵan bes juldyzy bar Spas munarasy, qyp-qyzyl bıik qamal-qabyrǵa... Bári baıaǵydan tanys. Tipti, bala kezde asa bir ystyq yqylaspen dáp­terge sýretin de salatynbyz. Sóıtsek... sóıtsek, mundaǵylardyń bizge degen júregi ystyq emes, muzdaı sýyq eken ǵoı. 86-nyń jeltoqsanynda myna alańnyń ar jaǵyn­daǵy patsha saraıynan, Gorbachevtyń aýzy­nan shyqqan buıryq Almaty alańyndaǵy myńdaǵan qazaq jastarynyń qanyn tókkeni de este. Alaıda Kremlden týyndaǵan so­dyr­lyq jastarymyzdy jaıpaǵanymen, jańa zamannyń, Eýrazııanyń birtalaı eline azattyq syılar zamannyń bosanar aldyn­daǵy ǵasyr tolǵaǵyn, qıyn tolǵaǵyn toqtata alǵan joq... Qańǵyr-gúńgir. Asa tanys, ótken zaman­dy eske túsirer ún. Spas munarasyndaǵy saǵat 12-ni kórsetip tur eken. Aıtpaqshy, myna ımperııanyń basty saǵaty bizdiń Jeltoqsanymyzdan keıin dál bes jyl ótkende SSSR-diń basty saǵaty retinde sońǵy ret soǵatynyn bildi me eken? Áı, qaıdan. Jansyz temir ǵoı... – Qonaqúıge qaıtaıyq ta, – dedi Ońlasyn. – Iá, qaıtaıyq, – dedim men saǵatqa qarap turyp onymen qoshtasqandaı... ASTANADA ASQAQTAǴAN SEZIM Aınalaıyn Astanama árdaıym qýanyp kelem. Pende bolǵan soń kóńilge ara-tura túsip turatyn qaıaý, kirbiń deıtinderiń jaıyna qalyp, myna jaryq dúnıeniń bar shuǵylasy maǵan quıyl­ǵandaı, bar jaqsylyǵy maǵan buıyrǵandaı ózimshe bir rahat hal keshem. Sondaı halde Esildiń oń jaǵasyn da, sol jaǵasyn da jalǵyz ózim jaıaý kezgendi unatamyn. Kórem degenińdi kóresiń, oılaıyn degenińdi oılaısyń. Eshkim bóget jasamaıdy. Al, Astanada kóretin nárse de, kórip alyp, oıǵa túsiretin jaılar da, o-o, óte kóp. Aspanmen talasqan, arhıtektýralyq pishini ártúrli, árqıly nysandaǵy úıler, Báıterek, Han shatyr, Táýelsizdik, Beıbitshilik jáne kelisim, Sport saraılary, stadıon, konsert zaly, Mınıstrlikter úıi, Parlamenttiń qos palatasynyń ǵımarattary... qaısy birin aıtarsyń, qııaldaýǵa ǵana bolatyndaı ǵajaıyptar. Keń-keń kósheler, gúlzarlar, burqaqty alańdar. Esil jaǵasyndaǵy anaý tóbede jelbiregen kók týymyz kóz salǵannyń kóńilin ósirip, mártebesin kóterip áketkendeı. Mártebe demekshi, asa sáýletti Aq Orda Elbasynyń qyzmet orny ǵana emes, memleketimizdiń álem aldynda mereıin asyrar orny bólek ǵımarat qoı. Jarq-jurq etken nurly qalanyń túni qandaı kórikti! Osynyń bárin kórgen saıyn tańdaı qaǵasyń. Tańdana turyp ótken bir jaılardy eske túsiresiń... 1994 jylǵy 6 shildede Nursultan Ábishuly Joǵarǵy Keńeske kelip, astanany Aqmolaǵa kóshirý jóninde másele qoıǵanda, tipti erin baýyryna alyp týlaǵan áriptesterimiz de bolyp edi-aý. Endi búginde sol azamattar Aladdınniń sıqyrly shamynyń qudiretimen aınalasy onshaqty jylda ornaǵandaı myna ǵajaıyp qalany kórgende ne der eken, á?.. Ras, olardyń birqatary búginde myna dúnıede joq, keıbiri alys-jaqyn shetelge asyp ketipti. Al, barlary Prezıdent Nazarbaevtyń keleshekti tym alystan kóre biletin jáne sol keleshektiń basty baǵdarlaryn aıqyn belgileı alatyn qasıeti bar ekenine eriksiz tánti bolǵan shyǵar-aý qalaıda. Sonda eshqandaı Aladdınniń shamynsyz-aq buryn álem tarıhynda bolyp kórmegen tezdikpen qurylysyna osy zamanǵy eń ozyq tehnologııa men materıaldar qoldanylǵan asa sulý shahar salǵan qandaı qupııa qudiret? Ol, árıne, týyn Nursultan Nazarbaev kótergen uly mártebeli Táýelsizdik! Astana – sonyń perzenti, sonyń máńgilik alyp ta ajarly eskertkishi. Oıdy osyǵan tiregende eske túsedi: sonaý keńestik kezeńde Almatyda Arasan monshasy, «Qazaqstan» meımanhanasy, respýblıkalyq mu­ra­jaı salynǵanda odaqtyq basylymdar Dımekeń jaryqtyqty jappaı synap, «Respýblıkaǵa mun­daılardyń keregi ne edi?! Bul – astamshylyq» dep ulardaı shýlaǵany da este. Bul táýeldiliktiń, bodandyqtyń tusy edi. Endi, mine, tutas Astana saldyq. Bul endi eki jarym ǵasyr arman etken, sol úshin qan da tókken, ter de tókken, azapty joldan ótip jetken eń qymbat qundylyǵymyz – Táýelsizdigimizdiń arqasy! Táýelsizdik! 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Joǵarǵy Keńestiń sessııasynda el táýelsizdigi saltanatpen jarııa etilgende myna dúnıege qaıta týǵandaı bolǵan joq pa edik bárimiz de. Ǵasyr, tarıh tolǵatyp eliń dúnıege múlde jańa turpatta, endigi jerde bir Qudaıdan ózgege qul bolmaı­tyndaı keıipte kelip jatsa, onyń árbir azamaty ózin de solaı sezinbegende qaıtýshy edi. Iá, biz, búkil qazaq, Táýelsizdigimizdi kózimizge qýanysh jasy úıirile turyp qabyldadyq, qarsy aldyq. Eger jeke adamnyń, kúlli halyqtyń jadynda eshqashan, eshqandaı jaǵdaıda da umytylmaıtyn jalǵyz-aq sát bolatyn bolsa, onda ol biz úshin, sóz joq, Táýelsizdik jarııalanǵan sát bolary kúmánsiz. Osynaý otandastarymyz úshin eń qasterli oqıǵadan keıin bes kún ótkende men Dımash aǵaǵa, Qonaevqa sálem berý úshin úıine bardym. Aqsaqalymyz óte kóńildi eken. О́ńi de jasaryp ketkendeı jarqyraıdy. Bir-birimizdi Táýelsizdik­pen quttyqtap, qushaqtastyq. – Bul kópten kóńilde júrgen arman edi ǵoı, inim! Qudaıǵa shúkir, oraıy kelip oryndaldy, – dep Dımekeń az-kem oılanyp baryp sózin jalǵady. – Ras, alǵashqy kezde ońaı bolmas. Úzilip jatqan ekonomıkalyq baılanystar orasan qıynshylyqtar týǵyzbaı qoımaıdy. Onyń ústine derbes memlekettiń búkil ınstıtýttaryn qurý, onyń ishki, syrtqy strategııalyq baǵyt-baǵdaryn aıqyndaý da jeńil-jelpi sharýa emes... Áıtse de men Qazaqstannyń keleshegine qatty senem. Ol resýrsqa baı, basqa da potensıaly zor. Basqalarǵa qaraǵanda biz bastapqy kúrdeli kezeńnen jeńildeý ótemiz... Iá, Dımash aǵa aıtqandaı, kúrdeli kezeńde kóp nárse kúrmeýge múlde kelmeıtindeı halde edi. Keńestik dáýirdiń keıingi jyldaryn jalap-juqtaǵan daǵdarystyń jalmaýyz keıpi adam shoshyrlyqtaı edi. Onyń órshimese, dendelip des berer túri joq bolatyn. Saıası táýelsizdikke qýanǵan halyq kúndelikti tirlikte toryǵatyndaı jaǵdaıda júrip bir ǵana Azamatyna úmit artty. Ol – tarıh sahnasyna tabıǵı talantymen jar­qyl­daı shyqqan, halyqtyń óz perzenti Nursultan Nazarbaev edi. Táýelsizdik alǵannan keıin kó­ge­rýge tıis kósege tek Nazarbaevtyń basshyly­ǵy­men ǵana kógeredi dep bildi halyq. Qudaı ja­ry­l­qap jańylmapty. Jańylmaýdyń dáleli Táýel­siz­dik alynǵannan keıin eki aptadan soń kelgen 1992 jyldyń alǵashqy kúnderinde-aq kórine bastady. 6 qańtar. Prezıdent Nazarbaevtyń tóraǵa­ly­ǵymen Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtý­sııa­synyń jobasy talqylandy. Maqsat – álemniń saıa­sı kartasyna jańa ǵana engen eldiń demo­kra­tııalyq, quqyqtyq, zaıyrly memleket retindegi búkil bolmysyn zańmen bekitý. 10 qańtar. Prezıdent Jarlyǵymen Qazaq­stannyń ishki áskerleri quryldy. Maqsat – jas memleketti túrli qaýip-qaterden qorǵaý. 27 qańtar. О́skemende qazaqstandyq tuńǵysh altyn quımasy qorytylyp shyǵaryldy. Maqsat – eldiń óziniń altyn-valıýta qoryn jasaqtaý. 30 qańtar. Qazaqstan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna múshe boldy. Maqsat – ózimizdiń jáne álemniń qaýipsizdigine úles qosý. 1-3 aqpan. Prezıdent Nazarbaev Davos fo­rýmyna qatysty. Maqsat – dúnıejúzi damyǵan elderimen ekonomıkalyq baılanys ornatý. 3 naýryz. Qazaqstan Birikken Ulttar Uıy­myna múshelikke ótti. Maqsat – adamzat qaýymdastyǵynda óz ornyn alý. 21 naýryz. Prezıdent Nazarbaev barlyq otandastaryn táýelsizdik jaǵdaıynda tuńǵysh toılanatyn Naýryz merekesimen quttyqtady. Maqsat – qazaqtyń rýhyn kóterip, ata-baba dás­túrin jalǵastyrý. 7 mamyr. Prezıdent Nazarbaev Qazaqstannyń óz Qarýly Kúshterin qurýǵa Jarlyq berdi. Maqsat – Qazaqstanǵa berik qalqan ornatý. 29-30 qyrkúıek. Qazaqtyń dúnıejúzilik tuń­ǵysh quryltaıy ótkizildi. Maqsat – búkil álem­degi qandastarymyzben tyǵyz baılanys ornatý jáne olardyń Otanymyzǵa oralýyna yqpal jasaý... Mine, bular qazirge deıingi jıyrma jylda táýelsiz Qazaqstan júrip ótken nurly joldyń, atqarylar uly isterdiń alǵashqy bastamasy ǵana edi. Al, danyshpan Abaı atamyzdyń jaqsyny isti bastaǵanynan tany deıtin qaǵıdattyq pikiri bar ǵoı. Osyǵan saısaq, Táýelsizdigimizdiń de, eldigi­mizdiń de tiregi bop kele jatqan Elbasymyzdy tereńirek tanı túskendeı bolamyz. Osynaý eldik qana emes, álemdik deńgeıdegi qaıratkerdiń, aı mańdaıly Azamatymyzdyń danalyǵyna súısine tańdanbasqa laj joq. Jáne olaı etetin biz ǵana ma... Nazarbaev fenomenin tolyǵyraq taný, túsiný úshin árbir qazaqstandyq óz-ózine: «Keshe kim edik, búgin kimbiz?» degen bir ǵana suraq qoıyp, soǵan meılinshe ádil, adal jaýap izdegeni jón bolar-aý. Osy suraqty anda-sanda ózime qoıǵanda, meniń esime ylǵı da 96-shy jyly jazda Nıý-Iorktyń Kennedı áýejaıynda kezdeısoq kezdestirip, az-kem áńgimelesken egdeleý amerıkandyq túse beredi. Álgi kisi suraǵan soń jónimdi aıtqanymda, Qazaqstan degen eldiń de bar ekenin, «bar» degenimde onyń Jer planetasynyń qaı tarapynda ekenin bilmeı-aq qoıǵany. Ol tańdandy, men namystandym... Qudaıǵa shúkir, endi bizdiń eldi qaıda da bolsyn bilmeıtin kózi ashyq, kóńili oıaý adam joq ta shyǵar. Ol neniń, kimniń arqasy? Táýelsiz­dik­tiń, táýelsiz ekonomıkalyq, saıası, mádenı qa­tynastarymyzdyń arqasy. Solardy meılinshe biliktilikpen, zamanaýı ıkemdilikpen ornyqtyryp, eń áýeli Qazaqstannyń máńgilik múddesimen sáıkestikte júrgizip otyrǵan Elbasynyń arqasy ekeni aıdan anyq. Sondaı kóregendiktiń nátı­je­sinde osy 20 jylǵa ǵasyrlar júgin artýmen qatar, qanshama syn-synaqtardan aman óttik. Eń bastysy – el ishinde turaqtylyq, bereke-birlik saqtaldy. Ekonomıkalyq oń saıasattyń jáne Nazarbaevtyń Ulttyq qor jasaqtaý jónindegi kóregendiginiń arqasynda álemniń áleýetti degen ejelgi elderiniń talaıyn álsiretip ketken, tipti keıbirin defoltqa jetkizgen qarjylyq daǵdarys­tan da esen-saý óttik. Osynyń bári Qazaqstan bedelin kóterip, álemdik saıası bıikterge shyǵardy. EQYU-ǵa tóraǵalyq etip, onyń Sammıtin jáne basqa kóptegen halyqaralyq forýmdar ótkizý, keıde tipti Astanany álemniń rýhanı ortalyǵy degen sózdiń shyǵyp jatýy da zor bedeldiń bederli kórinisi ekeni haq... ...Búginde oılap otyrsam, HH ǵasyrdyń tolǵaǵynan týyp, HHI ǵasyrdyń basynda bekemdelgen táýelsizdigimizdiń áý basta jarııalanǵan sátinde de, tipti sońǵy Joǵarǵy Keńeste, tuńǵysh Parlamentte depýtat retinde jeti júzge tarta Qazaqstan zańdaryn qabyldaýǵa atsalysyp júrgenimde de aınalasy jıyrma-aq jylda elimizde osyndaı keremetter jasalatynyna senbeppin. Endi sol eskirgen senimsizdikti jańadan týǵan asqaq sezim, elime qatysty maqtanysh sezim serpip, seıiltip, joıyp jiberip otyr. Táýbe! *  *  * Ústel basynda baǵanadan beri segiz jasar nemerem Ibrahım birese terezege, birese aldyn­da­ǵy dápterge qarap qoıyp birdeme jazyp otyrǵan. Zer salsam – terezeden Qazaqstannyń sımvo­lı­ka­sy ispettes Báıterek kórinedi eken. Al, dápterge túrli tústi qaryndashpen sol beınelenipti. «Aınalaıyn, Qazaqstanymyz da, Báıteregimiz de, sen de – báriń de aman bolyńdar»! dedim ishteı... Arǵynbaı BEKBOSYN, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qyzmetkeri, Jambyl oblysynyń qurmetti azamaty. Taraz.