Abaı.kz» saıtynda jarııalanǵan «Qońyr dápterge qonǵan oılar» degen bolashaq kitaptan úzindini birneshe ret oqyp shyqtym. Onda Qazaqstannyń halyq jazýshysy Smaǵul Elýbaıdyń ǵylym men din jáne jaratylys pen Jaratýshy týraly oılary usynylypty.
Avtor qazirgi zaman adamdaryn «jol ústindegi jolaýshyǵa» teńep, olarǵa «Myna dúnıege nege kelip, nege ketemiz?» degen saýal qoıypty. О́zi de jyldar boıy sabylyp jaýap izdese kerek, ómirden túıgenderin elekten ótkizip, ǵylym men din týraly pikirtalastardy saralap, olardyń ishinen kúmán týdyrmaıtyn jańalyqtar men derekterdi iriktep, «Qońyr dápterine» qondyrypty.
Jazbadaǵy árbir oı men derek ǵylymı turǵydan dáıektelgen jáne olar materııany, atomdy, elektron men fotondy zerttegen, kórinetin jáne kórinbeıtin jaratylystyń barlyǵy energııadan («tylsym qýattan») turatynyn anyqtaǵan álemge áıgili Maks Plank ashqan jańalyqtar keltiriledi. «Táńir matrısasy», «Sana matrısasy» degen kitaptardyń avtory, amerıkalyq ǵalym Gregg Breıgenniń, japondyq ǵalym Mıtıo Kakýdyń jáne DNQ-nyń da «tylsym qýatqa» baǵynatynyn anyqtaǵan basqa da ǵalymdarmen syrlasady.
Sondaı-aq jazýshy ıslam dinimen qatar basqa dinderdegi (býddızm, daosızm) Jaratýshy men jaratylys týraly ilimderdi zerttegen ǵulamalar ýájin alǵa tartady. Ǵylym men din, jaratylys pen Jaratýshy týraly ǵylymı málimetterdi ana tilimizde tap-tuınaqtaı qylyp aıta bilgen avtordy birinshi ret kórýim. Sondyqtan Smaǵul Elýbaıdy osy zamannyń oıshyly dep sanaımyn.
«Qońyr dápterdegi» oılardy oqyrman túpnusqadan oqý kerek. Ony túsiný úshin oqyrmanǵa da ǵylym men dinniń tarıhı «teketiresi» týraly belgili bir daıyndyq kerek. О́ıtpegen jaǵdaıda «ár kálláda bir qııal» deıdi ǵoı.
Úzindini oqyp shyqqan soń, Smaǵul aǵamyzǵa habarlasyp, «Qońyr dápter» týraly syr tarttym. Avtordyń aıtýynsha, búginde ol kitap tolyǵymen jazylyp bitken, birer aıda baspaǵa jol tartady eken. Smaǵul aǵamyzǵa: «Abaı, álemniń ózge de oıshyldary buryn bul taqyrypty nege qozǵamaǵan?» degen suraq qoıdym. Ol: «Abaı ómir súrgen zamanda qazaqtar ıslamnyń dalalyq salt-ǵurypqa saı keletin jolyn ustandy. Ol kezde búgingideı emes, ınternet joq. Al kvanttyq jańalyq XX ǵasyrdyń birinshi jartysynda ǵana ashyldy. Soǵan qaramastan hakim Abaı sol zamandaǵy ǵylym men din týraly aıtysty aınalyp ótpedi, «Allanyń ózi de ras, sózi de ras. Alla Taǵala ólsheýsiz. Bizdiń aqylymyz ólsheýli. О́lsheýlimen ólsheýsizdi bilýge bola ma?» degen atyshýly oıyn «Qarasózderinde» jazdy.
Al ıslam dininiń birneshe aǵymy baryn bizdiń halyq táýelsizdik alǵannan keıin, bizge bóten elderden túrli aǵym kele bastaǵan kezde ǵana bildi. Keıingi jyldary Jer sharynda dinaralyq qatynastar órshı bastady. Qazirgi kezde álemniń 30-dan astam elinde ártúrli, sanaly adamnyń mıyna syıǵysyz soǵystar men qaqtyǵystar júrip jatyr. «Qudaısyz qoǵamnan qoryq!» dep júrgenimiz sodan.
Ondaı sumdyqty qalaı toqtatýǵa bolady degen suraqqa jaýap izdedim. Jaýabyn ǵylym men dinnen taptym. «Alla ne surasań, sony berem» deıdi. Akademık V.Vernadskıı adam sanasynyń ǵalamdyq sanaǵa áser etetinin ótken ǵasyrdyń basynda anyqtap, ony noosfera (jer tóńireginde qalyptasqan rýhanı sfera) dep atady. Osylardan jáne basqa da álemge belgili ǵalymdar men ǵulamalardyń pikirlerinen shyǵatyn qorytyndy: adamdar duǵa oqyp, aq tilekter tilese, olar qabyl bolady.
Sondyqtan men «Qońyr dápterdegi» oılardy ǵalamtor arqyly jarııalaıtyn kez keldi dep sheshtim. Adamdy adam etý úshin kúres toqtamaý kerek. Meniń bul oılarym adamzat arasyna neǵurlym kóp tarasa, olardyń júreginde soǵurlym senim ulǵaıady dep senem. Senim bar jerde nátıje bar ekeni belgili. О́ıtkeni Isa paıǵambar: «Eger kókirekterińde burshaqtyń túıirindeı senim bolsa, ana turǵan taýǵa «qozǵal!» deseńder, qozǵalady», dep aıtqan.
«Qońyr dápterdi» orys jáne aǵylshyn tilderine aýdarýdy armandaımyn. О́ıtkeni ondaǵy oılar jumyr basty pendelerge ortaq oılar ǵoı!» dep jaýap berdi avtor.
Áńgimeden keıin men Smaǵul aǵamyzdyń armany oryndalyp, jer betinde tynyshtyq ornasa eken dep tiledim.
Erjan Isaqulov,
general-maıor, saıası ǵylymdar doktory, Jazýshylar odaǵynyń múshesi