Taýym men dalamdy birdeı súıemin

Jeltoqsanda elimizge Alladan nur tó­gilip, Táýelsizdik aldyq. San ǵasyrlar boı­ǵy armandaǵan babalar armanyn baıandy etý jolynda Nursultan Ábishuly Nazarbaev bastap, eli qosh­tap, sheka­ra­myzdy she­­gen­dep, ále­ýeti­miz­­­di ar­t­ty­ryp, má­de­nıe­ti­miz­di jetildirip, álem­degi órke­nıetke um­tyl­ǵan el­derdiń kó­shi­nen qal­maýǵa kiristik. Táýelsizdiktiń ár jyly – bul jańa Qazaqstan tarıhyn­daǵy tutas dáýir. Ta­rıhqa sheginis jasa­saq, Qazaqstan úshin óz táýelsizdigin alar tustaǵy halyqaralyq arenadaǵy alǵashqy eleýli oqıǵa Prezıdent N.Nazarbaevtyń bastamasymen Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý jáne ıadrolyq qarý-jaraqtan bas tartý boldy. Bul jappaı qarýlanýǵa jantalasyp jat­qan zamanda eshbir memleket basshysynyń oıyna kelmegen teńdesi joq aıryqsha sheshim edi. Mundaı nar­táýekelge bir basy­nyń baqytyn eliniń baqytymen baıla­nystyrǵan kemeńger tulǵa ǵana bara alatyny sózsiz edi. Jas táýelsiz memlekettiń basshysy osylaısha álemge adamzattyń jańa ur­paǵy, múldem jańasha oılaý júıesi kelgenin pash etti. Sóıtip, N.Nazarbaev daý-janjalsyz álem qurý, Batys pen Shyǵys arasynda jyly qarym-qatynas ornatý, kelisimge shaqyrý ıdeıasyn usyndy. Mun­daı qundy ıdeıanyń álemdik qoǵamdas­tyqtan qoldaý tabýy zańdy edi. Sodan beri búgingi kúnge deıin Qazaq­stan adamzat tarıhynda ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan tuńǵysh ári jalǵyz el bolyp keledi. Muny halqynyń bola­shaǵy úshin qandaı da táýekelge baryp, altyn basyn báıgege tigip júrgen Nur­sultan Ábishuly Nazarbaevtyń qaıta­lanbas erligi dese bolady. Jer betindegi Birikken Ulttar Uıy­mynan keıingi úlken qurylym – 56 eldiń basyn qosqan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń úshinshi myńjyldyqtaǵy, HHI ǵasyrdaǵy Sammıti Qazaqstannyń tóraǵalyǵymen Astanada ótti. Qazaqstan ári tóraǵa, ári sammıt shaqyrýshy el mártebesine EQYU tarı­hynda tuńǵysh ret qatar qol jetkizgen memleket boldy. Osyndaı elde ómir súrgenimizge shú­kir­shilik eteıik. Demokratııa degen mynaý dep, bılikke qarsy shyǵyp turý kerek eken dep, aýyzǵa kelgendi sóıleı bergen durys emes. “Kórmes túıeni de kórmes” degendeı, keıbireýler Qazaqstanda bolyp jatqan jaqsy jaǵdaılardy kórse de kórmegendeı, estise de estimegendeı bo­lady. Ondaılardyń qolynan keletini – eldi shatastyrý, shyndyqtan adastyrý. Eldiń jaqsylyǵyna qýana almaıtyn jandardyń da aramyzda bar ekenine qaıran qalasyń. “Bar degen ońalady, joq degen joǵalady” degen babalar sózin de esten shyǵarmaǵan jón. Bir kún ash, bir kún toq bolsań da, týǵan jerińde keýdeńdi kere dem alyp júrgenge eshteńe jetpeıdi. Tórtkúl dúnıede bir ulttan turatyn memleketti tabý múmkin emes. Álemde barlyq memleket kópquramdy. Búginde Qazaqstanda qansha etnos bolsa, sonyń bárine óz ortalyqtaryn ashyp berip, tilin, dinin saqtap, damytýǵa tolyq múm­kindik jasalǵan. Bul jetistikke qazaqtyń peıiliniń keńdigi men danalyǵynyń arqa­synda qol jetkizip otyrmyz. Máselen, Eýropadaǵy eń demokratııalyq memleket sanalatyn Fransııada ol elge basqa bir ulttyń azamaty kóship baryp, sol eldiń azamattyǵyn alsa, sol kúni fransýz bolyp shyǵa keledi. Tólqujatyńda solaı jazylady. Iаǵnı, seniń ultyńa, dinińe, tilińe mán berip jatpaıdy. Al bizde she? Elbasynyń salıqaly saıasatynyń arqa­synda Qazaqstan halqynyń tatýlyǵymen álemge úlgi kórsetip otyr. Sabyrǵa sa­lyp, Qazaqstanda turatyn árbir ult óki­liniń jaǵdaıymen, salt-dástúrimen sana­syp, syılastyqta ǵumyr keship kelemiz. Qazaqstannyń basty qundylyǵy osynda dep oılaımyn. Altyndy qolda turǵanda barymyz ben baǵymyzdy baǵalaı bilgenimiz, jaqsy menen jamandy saralaı bilgenimiz jón. Etnostyq ártúrlilik qaı el úshin bolsa da ońaı emes. Biraq eldi biriktirip, «yrys aldy – yntymaq» ekenin oılaǵan el bas­shylyǵy 1992 jyly ótken Qazaq­stan halqynyń I forýmynda úlken uıym qurý­dy usynǵan edi. 1995 jylǵy 1 naý­ryzda Memleket basshysy Qazaqstan halqy Assam­bleıasyn qurý týraly Jar­lyqqa qol qoıdy. Jarlyqqa qol qoıylǵan sátten bastap, oǵan eldegi túrli ulys ókilderinen múshelikke alynyp, iri saıası ári mádenı oshaqqa aınaldy. Sodan beri elimizdegi mańyzdy saıası máselelerge bel­sene ara­lasyp keledi. Bul uıymnyń aýqymy óte úlken. Ár óńirden ulttyq mádenı orta­lyqtar, salt-dástúrin, tilin, ózindik dúnıe­tanymyn jetildiretin birlestikter ashy­lyp, Qazaqstandy Otanym dep tanıtyn jáne sol úshin qyzmet etetin jastar tárbıeleýge atsalysýda. Bul birlestikter óz tilderin, salt-dástúrin, máde­nıetin nyǵaıtýmen birge, qazaq tilin, onyń ta­rıhyn, salt-dástúrin bilýge hám syı­laýǵa mindetti. Sol baǵytta biraz jumys­tar atqarylyp ta jatyr. Álemdik deńgeıdegi saıasatkerler Birikken Ulttar Uıymynyń qazaqstandyq úlgisi dep atap júrgen sol Qazaqstan halqy Assambleıasy jyl ótken saıyn óz jemisin berip keledi. Álemde balamasy joq bul tájirıbeni dúnıe júziniń barlyq memleketteri paıdalaný kerek degen tu­jy­rymdy Batys pen Shyǵystyń kóptegen saıasatkerleri jarysa aıtýda. Búgingideı aqparattar tasqyny zamanynda bir mem­lekettiń halqy túgili, bir áýletti ynty­maqta ustap otyrý ońaı emes. Tili basqa bolǵanmen tilegi bir, dini basqa bolǵanmen nıeti bir san halyqtyń ókilderin negizgi memleket quraýshy qazaq ultynyń mańa­ı­yna toptastyryp, uıyǵan sútteı ynty­maqta ustap otyrǵanyn Elbasy N.Nazar­baevtyń shyn mánindegi keń júrekti kemeńgerligi dep álem moıyndap otyr. “Aýyzbirshilik joq jerde eshqashan da ulttyq ıdeıalar júzege asqan emes, jaý­lyqtyń eń úlkeni, eń qıyny – yntymaq úshin ymyraǵa bara almaý” degen sózdi Elbasy ata-babalardyń ósıetine balap aıtqanyna eń qıyn kezeńderdi eńserisken el senedi. Áý bastan-aq, Nursultan Ábish­uly: “Ult máselelerin sheshýdiń ámbebap ádisteri bolmaıdy”, dep kesip aıtqan bola­tyn. Ulttyq máselelerdi ulttardy syı­laý, qurmetteý, dástúri men tarıhyn, tili men dilin qasterleý arqyly ǵana, adamgershilik jolymen sheshýge bola­tynyn kóshbas­shysymen qosyla uqqan qazaqtyń, Qazaq­stan halqynyń kórer qy­zyǵy munan da kemel. «Árbir adam bala kezinen Qazaq­stan – meniń Otanym, onyń men úshin jaýapty ekeni sııaqty, men de ol úshin jaýaptymyn» degen qara­paıym oı­dy boıyna sińirip ósetindeı bolǵany jón», – dedi bizge Qazaqstan basshysy. Bir qaraǵanda, qoǵamdyq ınstıtýt sııaqty ǵana kórinetin Assambleıanyń qyz­metinde san myńdaǵan adamnyń taǵdyry, tilegi jatyr. Oǵan egemendiktiń óne bo­ıyndaǵy keleli ister kýá. Qazir Qa­zaqstan halqy Assambleıasyna aınalǵan irgeli uıym otandastarymyzdyń úlken minberi boldy. Assambleıanyń alqaly jıynda­rynda árbir halyqtyń óz bola­shaǵyn ózi tańdaýǵa quqy barlyǵy, alaıda, ony júzege asyrýda basqa etnostardyń quqyq­tary men múddelerine nuqsan keltirilmeýi kerektigi aıqyn kórinis taýyp keledi. 1995 jylǵy 24 naýryzda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń I sessııasy shaqyryldy. Sessııa jumysyna memlekettik qurylymdardyń basshylarynan bólek shyǵarmashylyq ıntellıgensııa, qoǵam men memleket qaıratkerleri jáne elimizdegi san alýan ulys ókilderi qatysty. Atalǵan sessııada Assambleıa músheleri Memleket basshysynyń óki­let­tiligin keńeıtý týraly usynys ja­sady. Sessııada baıandama jasaǵan Prezıdent N.Á.Nazarbaev: “Men, elimizdiń Prezıdenti retinde qoǵamdyq turaqty­lyqty jáne ultaralyq kelisimdi qamta­masyz etýdi ózimniń basty mindetim dep sa­naımyn”, – dep naqty atady. Osy jıyn­da Elbasy ulttyq saıasat máse­lelerin qorytyndylaı otyryp, onyń aldaǵy ýaqytta da aıqyn jáne ádiletti prınsıpter negizinde jumys isteıtinin aıt­ty. Atalǵan prınsıpterdi berik usta­nýdyń arqasynda Qazaqstan tek etnos­tyq, dinı negizdegi qaqtyǵystardyń al­dyn alyp qana qoımaı, memlekettik ulttyq saıasat salasyndaǵy reforma­lardy júzege asyra otyryp, qarqyndy damý jolyna tústi. 2002 jyly onyń toǵyzynshy sessııa­synda jańa damý strategııasy qabyl­dandy. Ol negizinen úsh maqsatqa ar­naldy: ulttyq kelisimniń negizi retinde konfessııalyq ún qatysý; eldiń qaýip­sizdigin azamattardyń qaýipsizdigimen aı­qyndaý; ultaralyq qatynastardy Qazaq­stannyń ereksheligin eskere otyryp qurý. Assambleıa delegattary osymen birge ulttyq saıasatta Qazaqstannyń óz múd­desi bola alatynyn málimdedi. Ult­aralyq qa­tynastardy aıqyndaýdyń múl­dem daýsyz, barlyq elder úshin birdeı qolaıly úlgisi de, tájirıbesi de joq. Sondyqtan búginde eshkim de basqa elderge ulttyq saıasattyń ózi tańdaǵan múddesin usyna almaıdy. Ár memleket­tiń tarıhı-mádenı qalyptasý jolyna úılesimdi ultaralyq dara kóz­qarasy bolýǵa tıis dep sheshti. Alqaly jıynda Memleket basshysy, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Tóraǵasy Nursul­tan Nazarbaev sóz sóılep, kópultty qazaq memleketiniń ultaralyq tatýlyq pen tynyshtyqty, dinder men dilder arasyn­daǵy túsinistikti nyǵaıtý baǵytynda al­daǵy atqarylar sharalardy taǵy bir márte naqtylap atap ótti. Assambleıanyń HIII sessııasynda: “Biz qoǵamdy basty ulttyq basymdyqtar tóńireginde toptastyrýǵa tıispiz: olar – tynyshtyq, turaqtylyq jáne kelisim” taqyryby kún tártibine kóterildi. Sessııa barysynda Parlament Májilisine Assambleıa atynan 9 depýtat saılaý týraly sheshim qabyldandy. Assambleıa konsýltatıvti-keńesshi organ deńgeıinen konstıtýsııalyq organ mártebesine ıe boldy. Demokratııalyq úrdisterdi odan ári yryqtandyrýǵa baǵyttalǵan kons­tıtýsııalyq reformalar nátıjesinde As­sambleıanyń saıası mártebesi jańa deńgeıge kóterildi. Aldymen Assambleıa ataýyndaǵy burynǵy “halyqtary” sózi “halqy” sózimen almastyryldy. Bul ózge­ris eldegi ulttyq birlik sıpatyn konstıtýsııalyq deńgeıde sáıkestendirý baǵytyndaǵy betburysty kezeń edi. «Barlyq 140 etnostyń jáne 46 konfessııanyń tózimdiligi, tatýlyǵy men kelisimi Qazaqstan qoǵamynyń berik irgetasy boldy. Biz biregeı ınstıtýt – Qazaqstan halqy Assambleıasyn qur­dyq», – dedi N.Nazarbaev EQYU-nyń Astana Sammıtine qatysýshylar aldynda sóı­legen sózinde. Táýelsiz eldiń júrip ótken jolyn kóz aldyńnan ótkizseń, ýaqyt jaǵynan alǵanda sonshalyqty qys­qa, at­qarylǵan ister turǵysynan qaraǵanda sonshalyqty uzaq ekenin ańǵarasyń. Bıylǵy 1 mamyr – Qazaqstan hal­qynyń birligi kúni qarsańynda Assam­bleıanyń alqaly jıyny ótti. Elimiz táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn atap óterde bolǵan bul quryltaıdyń óz ereksheligi bar. Prezıdent Nursultan Nazarbaev ózi bastamashy bolyp qurǵan, teńdessiz qoǵam­dyq ınstıtýt – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qosqan úlesi aıtyldy. Eń bastysy, ol el ishinde tatýlyq pen túsinistik ornaýyna, barsha halqymyz­dyń ultaralyq, dinaralyq qaıshylyqqa bas qatyrmaı, ortaq Otanymyzdyń ósip-órkendeýi jolynda alańsyz eńbek sińirýine negiz bolǵany atap ótildi. Assambleıa múshesi retinde meniń bú­gin­gi aıtarym, men qazaqsha taza sóı­leımin. Memleketimniń patrıoty retinde onyń tilin qurmetteımin. О́ıtkeni, bul memleket – meniń Otanym. Onyń árbir adamy, árbir tasy qymbat. Taýym men da­lamdy birdeı súıemin! Qazaqtyń «Yrys túbi – yntymaq» degen ataly sózin árbir isimde basshylyqqa alyp otyramyn. Lıýdmıla HOChIEVA, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi. Astana.