Elimiz­de baılar tarapynan áleýmettik qoldaý isi áli de sırek - Suńǵat Álipbaı

«Sońǵy kórsetkishterge súı­en­sek, kedeı men baı taby­synyń a­ıyr­mashylyǵy 5,8 ese boldy. Áleýmettik az qamtyl­ǵan­dar ta­bysynyń tómendeýi 2016 jyl­dyń sońy­nan beri baıqalýda. Tur­­mysy tómenderdiń ta­by­sy­nyń 54,7 paıyzy azyq-túlik alýǵa ke­tedi. Al aıaq kıim, tehnıka, kıim sekildi azyq­tyq emes zat alýǵa kedeılerdiń aq­sha­sy jete ber­meıdi. Eger 2012-2013 jyl­­da­ry kedeıler mundaı zattarǵa ta­­by­synyń 30 paıyzyn jumsasa, qa­z­ir tek 20 paıyzǵa jeter-jet­pesin ǵana jaratýǵa tyrysady», delingen portal habarynda.

Al álem boıynsha alǵanda, jaǵdaıdyń budan da kúrdelene túskendigi jýyqta Shveısarııada ótken dástúrli Davos forý­myn­da málim boldy. Forým sarap­shy­la­­ry adamdar arasyndaǵy tabys aıyr­mashylyǵynyń alshaqtaýy qor­qy­nysh­ty deń­geıge deıin jetkendigin má­lim­dedi. Mun­daı alańdaýshylyq Davos forýmyna qatysyp, AQSh ekonomıkasynyń endi tek kóterilý jaǵyna qaraı bet túze­gendigi, al bul jaǵdaıdyń búkil álem eko­nomıkasyna ja­ǵym­dy áser ete­tin­di­gi tý­raly má­lim­degen osy eldiń pre­zı­denti Donald Tramptyń sózinen keıin tý­yn­da­ǵan kóterińki kóńil kúıdi qaıta seıiltip ji­berdi. 

Forým qarsańynda Oksfam (Oxfam) uıymy qoǵamdaǵy mate­rı­aldyq alshaq­tyq­tyń etek alýy týraly kezekti esebin ja­rııalaǵan bolatyn. Forým barysynda bul esep kóptegen talqylaýlarǵa ózek boldy.

Oksfam – álemniń 90-nan as­tam elinde ju­mys isteıtin 17 uıymnan turatyn ha­lyq­ara­lyq birlestik. Basty maqsaty bú­kil álem boıynsha kedeılik jáne onymen qa­bat­tasa júretin áleý­mettik ádiletsizdik prob­lemasynyń sheshilýine atsalysý bo­lyp tabylady. 1942 jyly Oksfard qal­a­synda quryl­ǵan­dyqtan Oksfam atalyp ketken.

Mine, osy uıymnyń jańa esebi boıynsha, álemdik baılyqtyń 82 paıyzy Jer turǵyndarynyń 1 paı­yzynyń ǵana qolyna shoǵyr­la­nyp úlgergen. Sońǵy bir jyl­dyń ishinde planetanyń baı a­dam­darynyń aktıvteri 762 mlrd dollarǵa ósken. 

Taǵy bir sensasııa: 2017 jyly adam­zat­tyń búkil tarıhyn­da dollarlyq mıllı­ar­derler sany­nyń jańa rekordttyq ósimi tir­­kel­di. Álemde olardyń sany 2043 adam­­ǵa jetti.

Oksfamnyń atap kórsetýi boıynsha, mıllıarderlerdiń baı­lyǵy 2010 jyl­dan beri 13 paı­yzǵa ósti. Bul – qara­paı­ym ha­­lyq arasyndaǵy jumysshy ja­l­a­­qy­sy­nyń ósiminen 6 ese jedel ósim bolyp tabylady.

Baıandama avtorlary plane­ta­­nyń asa dáý­letti adamdary ju­mysshylar men qyz­­met­shi­ler­diń eńbek jaǵdaıy men ja­­la­­­­­qylarynyń nasharlaýy ese­bi­nen baı­yp otyr degen qorytyn­­­dy­ǵa kelgen. Qa­rapaıym ju­­mys­shy­lardyń eńbek­aqy­lary qy­s­qar­tylǵanymen kompanııa ak­sı­­o­ner­le­riniń tólemderi tek ósý ústinde bol­ǵan. 

Oksfamnyń atqarýshy dırektory Vınnı Bıanımniń málim­deý­inshe, mıllıar­derler sa­ny­nyń artýy ekonomıkanyń da­mýyn emes, ekonomıkalyq júıe men onyń tártibiniń quldyraýyn bildiredi. Kı­im tigýshiler, mashına jóndeýshiler, plan­tasııalardan kofe jınaýshylar, basqa da eńbek adamdary arzan taýarlardyń aǵy­myn týdyryp, iri korporasııalardyń baı­lyqqa kenelýi úshin qanaýǵa tap bolýda.

Ol buǵan mysal retinde Vet­namda ti­ginshi áıeldiń únemi jumys­ta júre­tin­dikten aılar boıy óz balalaryn kór­meı­tin­digin, al AQSh-ta qus fabrı­kasy ju­­mys­shylarynyń eńbek ornyna pampers­pen kelýge májbúr ekendigin, óıtkeni olar­ǵa aýysym kezinde dárethanaǵa ba­rý­ǵ­a ruq­sat berilmeıtindigin aıtty. Al mun­daı fabrıkanyń bas dırektory ju­mys­shy adamnyń bir jyl­da alatyn eń­bek­aqysyn bir-eki kúnniń ishinde ǵana tabatyn kóri­nedi.  Oksfamnyń byltyrǵy jyly jasaǵan baıandamasynda álemdegi eń baı 8 adamnyń kapıtal jı­yn­tyǵy, álem halqynyń teń jar­ty­synyń jıyntyq kirisimen teńe­sip, 425 mlrd dollardy qura­ǵandyǵy jazylǵan bo­latyn.

«Álemniń eń baı segiz adamy – Bıll Geıts, Amansıo Ortega, Ýorren Baffett, Karlos Slım, Djeff Bezos, Mark Sýkerberg, Ları Ellıson, Maıkl Blým­be­rg­tiń qolynda osynshama qarjynyń teń jartysy shoǵyrlanǵan, qalǵan bóligi 3,6 mlrd adamǵa bólin­gen. Sonda árbir qara­paı­ym adamnyń qolyndaǵy kapıtal bar bol­ǵany 118 dollardy quraıdy», delingen byl­tyrǵy baıandamada.

Al bıylǵy esep qorytyn­dy­syna sáı­kes Oksfam­nyń Ger­manııadaǵy bólim­­­she­siniń basshy­sy Iorg Kalınskı baılar toby azshylyq bolsa da, olardyń saıa­sı she­shim­derge yqpaly jú­re­tindigin, sóı­tip óz tabystaryn ulǵaıtý úshin sa­lyq­tar men ja­laqylardy jónsiz qys­qar­tý­larǵa qol jetkizgendigin synady. 

Osyndaı jaǵdaıǵa oraı Oksfam baı adamdardy salyqtan bosatý tájirıbesin toqtatýdy, erler men áıelder arasynda ta­bysty bólýdi neǵurlym ádi­let­ti júr­gi­zýdi, sondaı-aq bilim men den­saý­lyq­qa bólinetin qarjyny kóbeıtýdi talap etti.

Davos forýmyna qatysqan sarap­­shylar áleýmettik teńsiz­dikti jahan­dyq deńgeıdegi 50 táýekeldiń eń ótkir­le­ri­niń biri dep esepteıdi. Olar tabys aıyr­ma­shy­lyǵyndaǵy munshama al­shaq­­tyqty joıý úshin memleket tara­­pynan at­qa­ry­lýǵa tıisti shara­lar keshenin usyn­ǵan. Olar­­dyń arasynda salyq júk­te­mesin ta­bysqa baılanysty bólý, aqy­syz medısınany, memlekettik qyz­met pen bilim berýdi ınvestısııalaý sharalary bar.  Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Igor Nıkolaevtyń atap kórsetkenindeı, adamdar ara­syndaǵy tabys aıyrma­shy­ly­ǵynyń munshama alshaqtaýy áleýmettik sil­kinister týǵyzbaı qoımaıdy. «О́ıtkeni bul jaǵdaı adam­dardyń eńsesin túsirip, kúı­ze­lisin týdyrady. Aqyr aıaǵynda eń­bek­t­iń ónimdiligine, bıznes júr­gizýge de te­ris áser etetin bo­la­dy», deıdi ol. 

Adamdar arasyndaǵy tabys aıyr­ma­shy­lyǵynyń ulǵaıýyna tek sarapshylar men ǵalymdar, saıasatkerler ǵana emes, sol baı­lar­dyń ózderi de alańdaýshylyq ta­nyta bas­taǵandyǵy burynnan bel­gili. Máselen, álem­niń eń baı adamy Bıll Geıts osydan biraz jyl buryn óziniń 75 mıllıard dollarlyq qarjy ka­pı­talynyń úshten bir bóli­gin qaıyrymdylyq qoryna tap­syrǵan bo­latyn. Sondaı-aq ol ataqty ınvestor Ýorren Baffettpen birigip «Klıatva darenııa» atty fılantroptyq kompanııa quryp, mıllıarderler men mıllıonerlerdi osy kompanııaǵa qosylýǵa, óz baılyq­ta­rynyń bir bóligin qoǵamǵa berý­ge shaqyrdy. О́zi ólgennen keı­in jeke baılyǵy tutastaı qoǵam­ǵa berilip, balalarynyń alań­syz ómiri úshin birneshe mıllı­on dollar ǵana óz esepterinde qa­la­tyndyǵyn málimdedi. 

Bıll Geıts pen Ýorren Baffettiń bul bas­tamasyna álem­­­niń 500-den astam baı adamy qol­daý bildirdi. Olardyń ara­syn­da Reseı mıllıarderi Vla­dımır Potanın de bar.

Ataqty baılardyń mine, osyn­daı um­ty­lystaryna qara­mas­­tan, álemdik kapı­ta­l­dyń jeke qoldarǵa shoǵyrlaný úderisi toq­tar emes. Davostaǵy sońǵy forým kórsetkendeı, tipti bul keleńsiz qubylys burynǵydan da kúsheıe túsken. Soǵan qaraǵanda, álemdik ekonomıkalyq júıe men tártip buzyldy degen tujyrym ábden ras bolýy múmkin.

Eger Qazaqstanǵa kelsek, biz­diń elimiz­de baılar tarapynan qaıy­rymdylyq qor­­laryn qurý, ha­lyqqa demeýshilik, áleý­met­tik kómekter kórsetetin qury­lymdar qa­lyptastyryp, memleket moınyndaǵy júktiń biraz bóligin óz qoldaryna alý sekildi sharapatty sharalar áli de óte sırek kezdesýde. Árıne, qur alaqan emespiz. Qazaqstannyń eń baı adamdarynyń qol­daý­ymen qurylǵan «Analar úıi», BI Group qurylys-ınvestısııalyq kom­panııasynyń basshysy Aıdyn Rahym­baevtyń bastamasymen dúnıege kelgen «BI Juldyzaı» sekildi birqatar qorlar sátti jumys isteýde. 

Biraq elimizdegi demeýshilik, qaı­yrym­dy­lyq sharalary, bız­nestiń áleýmettik jaý­ap­­kershiligi má­seleleri qazaq halqy­nyń dar­han kóńiline sáıkes deıtin dáre­jede óris alyp kete almaı tur.

Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»