Shaǵataı ádebıeti

Abdýraýf Fıtrat,

ózbek aǵartýshysy

 

Orta Azııa ádebıetiniń «shaǵataı ádebıeti» dep atalýy Shyńǵys han per­zenti Shaǵataımen baılanysty. Shyń­ǵys han 1224 jyly quryltaı shaqyryp, ólkesin uldaryna bólip berdi. Osy ýaqyttan bastap bul ólke Shaǵataı ólkesi, al tili «shaǵataı tili» dep ataldy ma eken (temýrıdterge deıin muny aıǵaqtaıtyn dálel tappadyq)? Osy negizben professor Vamberı, ony quptaǵan professor Ýbaıdýllın: «Orta Azııanyń eli men tili ortaazııalyqtar tarapynan Shaǵataı dep ataldy. Olar bul ataýdy parsydan aldy», degen edi. Shynynda da, Shaǵataı men Temirge deıingi bir ǵasyrda bul ólkeniń Shaǵataı, tiliniń «shaǵataısha» atalǵanyn bilmeımiz. Biraq temýrıdterden soń ólkeniń de, tiliniń de «shaǵataı» atalǵanyna shúbámiz joq. Bul pikirimizge tómende keltiretin Lýtfıdiń óleńi, Naýaıdiń sózi, Muhammed Salıhtyń jáne Majlısı aqynnyń shýmaqtary dálel bolady:

 

Naýaı:

Oıymdaǵy kórkem parsyshany,

Shaǵataısha ásemdep jetkizemin...

 

Lýtfı:

Lýtfı, sendeı abyzdy kórmedim Shaǵataıda

Shyn sóıle Hıto jaqqa, ne bolsa da...

 

Majlısı:

Shaǵataıdyń kúndizi tún edi oǵan,

Ahýaly qara túnek kún edi oǵan.

Menmensip jer betine syımas edi,

Endi, mine, tyshqan ini myń altyn oǵan.

 

Muhammed Salıh:

Bálkim men meılinshe meıirlimin,

Meıirimdi alyp edim elimnen.

Shaǵataı eli meni ózbek demesin,

Orynsyz pikirmen ýaıym jemesin.

Olar aıtty: «Sen Shaǵataısyń,

Myna jer eli Shaǵataıdyń,

Ne dep ózbekpin dep jat boldyń?»

 

El men til shaǵataı bolyp atalǵan soń, ádebıet te shaǵataısha dep tanyldy. Alaıda bul «shaǵataı ádebıeti» – beride paıda bolǵan ataý ári ol ǵylymı ataý emes. Ádebıet sol dáýirdiń joǵary taby sanalǵan saýda býrjýazııasynyń ádebıeti edi. Sondyqtan bul dáýirdi Saýda-sattyq dáýiriniń ádebıeti dep ataýymyz kerek.

Bul ádebıet Shaǵataıdan bastalyp temýrıdter dáýiriniń sońyna (HIII–XVI ǵasyrlarǵa) deıin jalǵasty. Shyńǵys hannan temýrıdterge deıingi zamanda shaǵataı ádebıetine tán úlgiler bolǵan joq. Tek Rabǵýzıdiń «Qıssaý-ánbııasy» bar. Beride ózbek ǵylymı ortalyq kitaphanasynda «Mıftoq ýl-adl» atty jazylǵan ýaqyty belgisiz kitapty kezdestirdik. Munyń tili onyń Rabǵýzı zamanynda jazylǵanyn ańǵartady. Bul dáýirge tán ádebı úlgilerdiń sırek kezdesýi sol kezeńdegi ádebıettiń damý qarqyny tómen bolǵandyǵyn kórsetedi. Shaǵataı ádebıetiniń órkendeýi Orta Azııada saýda-sattyqtyń damyǵan shaǵy temýrıdter tusyna saı keledi. Bul dáýirde shaǵataı ádebıetin úshke bólip qarastyramyz: dastan ádebıeti, ıasaýılik ádebıet jáne saraı ádebıeti.

Bul dáýirde halyq aqyndary men baqsylardyń dastan oqyǵany anyq bolsa da, olardyń dastandary jazbasha túrde bizge jetpegen (muny aıtý múmkin emes).

Iаsaýılik – sopylyq (tasaýýf) ádebıet. Máselege kirispes buryn Orta Azııa­da­ǵy sopylyq jaıynda aıta ketkenimiz jón. Sopylyq musylmandyqpen qatar qalyptasyp, Orta Azııaǵa keń taraldy. Munda sopylyqtyń qubravııa, ıasaýııa, naqyshbandııa, qalandarııa degen aǵymdary paıda boldy. Bulardyń ishinde eń tanymaly – ıasaýılik pen naqyshbandılik haqynda qysqasha aıtar bolsaq: ıasaýıliktiń negizin qalaǵan HII ǵasyrda ómir súrgen Ahmet Iаsaýı bolsa, al naqyshbandıliktiń basynda onyń zamandasy bolǵan Ábdihalyq Ǵıjdýa­nı turdy. Iаsaýılik taǵylymy: qylýet, dúnıeni tárk etý, jahr (baıyrǵy túriktiń áýendi ǵıbadaty). Iаsaýılik dúnıe-múlik jınaýǵa, saýda jasap mal tabýǵa qarsy, kópshiligi dıqanshylyqpen shuǵyldanady. Bular saýda-sattyqqa (saraı ádebıetine – Aýd.) qarsy feodaldyq ómir saltyn jaqtaýshylar boldy.

Naqyshbandıliktiń ustanymy «hılvat dar anjýman» (kóp ishindegi jalǵyz) jáne «ba zohır ba halq» (syrttaı halyqpen birge bolý) sııaqty urandary saýda-sat­tyq ómirine óte jaqyn keletin Bahaýad­dın (Naqshband) Qyratqa (Gerat) barǵanda, Ámir Húseıinniń quzyrynda óz jolyn osylaı túsindirgen. Bahaýaddın­niń múrıdteri saýdamen («Hazrat ýl-qud­dys» eńbeginde aıtylǵandaı), al naqyshbandııa ókilderi ishinde Qoja Ahrardyń qanshalyqty mol baılyq jınaǵany kópke málim. Qoja Ahrar Qyratta júrgen kezinde shahardyń iri sarrafy (aqsha aıyrbastaýshysy) ári zergeri bola tura Qoja Parsonyń aldynda (múrıt) oqyǵan jáne ustaz Farrýhtyń qamqorlyǵyn kórgen.

Iаsaýılik bularǵa qarsy, Shaıhzada Ilııas Qoja Ahrardy synǵa alatyn edi. Temýrıdter dáýirinde ıasaýılik aqyn­dardan kemeline jetkenderi – Saıd Ahmet, Shams Ýzǵandı. Bulardyń óleń­derinde saýdagerler men olardy jaq­taýshy moldalar jaǵymsyz keıip­te beınelenip, áshkerelenedi. Bular dúnıeni tárk etýge, sheıhterge shákirt bolýǵa úndep, óleńder jazdy:

 

Tań sáriden Qudaı súıgen qulshylyq et,

Bul dúnıeniń talap dertin surap, dostar.

Beınetpen qutylasyń bar páleden,

Bilimsiz ýájin tappas munyń, dostar.

 

Dúnıege kelip, kóz ashyp, nazar salǵan,

Oń-solyn tanyp, eshqashan joldan taımas.

«О́lmeı turyp ólýdiń» et amalyn,

Bul hadıstiń mánin uǵyp óldim jańa,

Bul dúnıede esh kúlmeýdi túıdim jańa.

 

Oqý bilseń, ǵáriptiń kóńilin aýla,

Mustafadaı eldi kezip, kúndeı laýla.

Dúnıeqońyz pasyqtardan boı tasala,

Boı tasalap, teńizdeı tasydym jańa.

 

Qysqasha aıtqanda, ıasaýılik – saý­da-sattyq mektebi tarapynan ezil­gen feodaldyq qoǵam ókilderiniń mek­tebi. Saýda-sattyq mektebi dep naqysh­ban­dılikpen baılanysty saraı aqyn­­da­ryn aıtamyz. Naýaı, Babyr, Baıqa­ra – bulardyń bári naqyshbandı baǵy­ty­nyń ókilderi. Sondyqtan da bular­dyń dáýirinde ıasaýılik damý jolyn jalǵastyra almady. Saraı men saraı-medrese ádebıeti óte máshhúr bolyp, osy tusta damýdyń sharyqtaý shegine jetip, Azııanyń basym bóligine tarady. Ázerbaıjanda, Osman elinde, Qyrymda, Qashqarda, Iranda, Úndistanda shaǵataı tilinde óleńder jazyldy. Shaǵataı ti­lin túsindirýge sózdikter qurastyryldy. Tipti shaǵataı ádebıetiniń gúrji (grýzın) ádebıetine yqpal etkeni aıtylyp júr. Temýrıdter dáýirinde órkendegen Orta Azııa ekonomıkasynyń eń baı otary (kolonııasy) Iran edi.

Iran Orta Azııanyń ekonomıkalyq damýyna yqpal etkendeı, onyń mádenı órkendeýine de ózindik áseri boldy. Temý­rıdter otarlanǵan ólkelerdiń óner she­berleriniń qyzmetin paıdalan­dy. Olar­dyń arasynda kórkemóner sheberleri de, ǵalymdar da bar edi. Bul keltirilgen óner­pazdar men ǵalym­dar­dyń deni ıran­dyqtar bolatyn. Iran sáýlet­shileriniń týyndylary búgin de kóz aldymyzda. Bizdiń klassıkalyq mýzy­kamyzdyń qalyp­tasýynda da parsy sazgerleriniń róli zor. Ádebıet máselesinde de osy pikirdi aıta alamyz.

Parsy ádebıetiniń poezııa salasynda madaq óleńderi (qasıda), egiz uıqas óleń túrleri kezdesedi. Parsylarda egiz uıqas óleń túri ertede, arab basqynshylyǵynan buryn sasanıdter dáýirinde qalyptasty. Arab basqynshylyǵynan keıin parsy ádebıeti ózin arab tili men ádebıeti­niń qysymynan qutqara bastaǵasyn, arab ókimeti ortalyǵynan shalǵaılarda: Qurasan, Orta Azııa ózdigin kórsete bas­tady. Bul dáýirdegi aqyndardyń bar­lyǵy egiz uıqas óleń túrinde dastandar jazdy. Másnaýıshilik arab otarshyldaryna qarsy, Iranda ulttyq rýhty oıatý maqsatynda paıda bolyp, parsylardyń ulttyq dastandaryn jarııalady jáne parsy býrjýazııasy tarapynan qol­daý taýyp, kúsheıe tústi. Qasıdashylyq Iranda arab halıfatynan azattyq alǵan úkimetterdiń úgit-nasıhat qyzmetin moınyna aldy. О́leń shýmaǵy (rýbaı) men lırıkalyq óleń (ǵazal) bul kezeńde saraılardaǵy toı-tomalaq ádebıeti retinde jalǵasty. HIII ǵasyrda Iranda usaq feodaldyqtar paıda boldy. Bular óte kedeı bolyp, negizgi qarjysyn bir-birine qarsy ásker jınaý men soǵysqa sarp etti. Qasıdashy aqyndardyń kirisi azaıdy. Baılyǵy kemigen ámirlerdiń nazary da azaıdy. Osylaı qasıdashylyq ta sáninen aıyryldy. 1292 jyly qaıtys bolǵan Saǵdı qasıdashylyqqa qarsy búlik shyǵardy. Iran ólkesi temýrıdterge baǵynyshty bolǵan ýaqytta parsy ádebıeti osyndaı jaǵdaıda bolatyn. Orta Azııa aqyndary onyń osy jaǵdaıyna eliktedi. Jaǵdaıatqa elikteýi­ne olardyń ekonomıkalyq jaǵdaıy da septigin tıgizdi. О́ıtkeni Orta Azııanyń temýrıdter dáýirindegi saýda kapıtaly uzaq jalǵasyn tapqan joq. Temir balalarynan Shahruh pen Ádý Seıit myrzalar jaýlap alynǵan ólkelerdiń bir bóligin saqtap qalýǵa tyrysty. Budan keıin jaýlap alý turmaq, ishki birlikti saqtaýdyń ózi múmkin bolmady. Baılyqtary da jaýlap alǵandaǵy áýestikterimen bitti. Sondyqtan da áýesqoı qasıda (madaq óleńi) úshin jol da, talap ta qalmady. Osy pánı dúnıeni toı-tomalaqpen ótkizip, qolda qalǵan baılyqty sarqa tógýge berildi. Osyndaı pikirmen ádebıette lırıkalyq óleńder men ǵashyqtyq jyrlary týdy. Sondyqtan da shaǵataı býrjýazııasy óziniń otary bolǵan Iranda joǵarydaǵydaı jaǵdaıda jalǵasqan ádebıetke eliktedi.

«Saraı ádebıeti» dep atalǵan bul áde­bıettiń alǵashqy týyndysy Temirdiń óz jazbasy – «Temir túzigi» («Týzýkı Temýr»). Temirdiń armany – ózinen keıin bala­larynyń jahangerlikti jal­ǵas­tyrýy edi. Osy maqsatpen óziniń táji­rı­­be­lerin jazyp nemese jazdyryp urpaǵyna qaldyrdy. Bul ádebı shyǵarma emes.

Temýrıdter dáýiri aqyndarǵa baı. Han-hanzada, bek-bekzada – bári de aqyn boldy. Bul dáýirde ǵashyqtyq óleńder saraı turǵyndary arasynda juqpaly aýrýdaı tez taraldy. Biraq bulardyń barlyǵynyń shyǵarmalary áli kúnge deıin tabylǵan emes. О́te az bóligi ǵana belgili. Barlyǵy tabylǵan kúnniń ózinde de olardyń bir-birinen aıyrmasy bolmasyna kúmán joq. Bulardan bizge belgilisi – Dúrbektiń «Júsip–Zylıha» atty ǵashyqtyq dastany. Bul shyǵarmany Dúrbek Temir óliminen tórt jyl ótken soń Balhta jazǵan. Shyǵarma óte sátsiz jazyldy.

Lýtfı – ǵashyqtyq óleń jazǵan shaıyr, tili Naýaıden góri ashyqtaý. Barlyq óleńderinen sharaptyń ısi ańqyp, ǵashyqtyq sezimi laýlap turady. Ol Shahrýh saraıyndaǵy sulýlardyń qas-kózderin áspettep:

 

Ýa, adamzat jany perızat pa ediń,

Qaýyzyn jarmaǵan gúldeı náziktigiń-aı!..

 

Ataı – Ulyqbek zamanynda Abýlatıf qyzmetinde bolǵan Balhtyq aqyn. Onyń óleńderiniń mazmuny da Lýtfıden erekshelenbeıdi. Lýtfı ne úshin óleń jazsa, ol da sol úshin óleń jazdy.

 

Ataı:

Jaǵada otyrǵan perideı, qaı sulý,

Náziktigi bir qasyq sýmen jutardaı.

Irannyń temýrıdter otarshyl­dyǵyna qarsy azattyq áreketteri Temir zamanynda-aq bastalǵan edi. Árıne, bul áreket Temirden keıin de jalǵasty. Orta Azııa Irandaı maıly otar ólkesinen aıy­rylmaý maqsatynda saýda býrjýazııasymen ymyralasý jolyn ustandy. Bizdiń pikirimizshe, ortalyqtyń Samarqannan Qyratqa kóshirilýiniń sebebi de osy. Iran ulttyq býrjýazııasy onyń saıası áreketin din, mashabpen boıady. Shııttik áreketin kúsheıtti. Shııttik pikirler jalpylanǵan saıyn azattyq ıdeıanyń kúsheıe túsetini túsinikti edi. Orta Azııa býrjýazııasy muny baqylap otyrdy. Sondyqtan da bulardyń óz arasynda shııttikti qabyldaý oıy týdy. Temir urpaǵynan Baısuńǵyr Myrza shııttikti qabyldady. Is munymen bitken joq. Parsy býrjýazııasy ulttyq áreketiniń syrtqy kıimnen basqa máselesi bolmaǵan shııttik qımyly kúsheıe tústi, osydan Qusaıyn Baıqara shııttikti úkimettiń resmı mashaby retinde jarııalaý kerek degen pikirge keldi. Bul máselede saraı adamdary ortaq pikirge kele almady. Naýaı men onyń jaqtastary munyń tıim­sizdigin ańǵardy jáne bul máselege úlken jaýapkershilikpen qarady. Iranda beleń alǵan bul áreketke qarsy turyp, qorǵanysty kúsheıtip, «ózindik bolmys­ty» saqtap qalýdy maqul kórdi.

Bul ádebı qozǵalystyń basynda Naýaı men Qusaıyn Baıqara turdy. Naýaı parsy tili men túrik tili arasyndaǵy sóz baılyǵyn, ádebı úılesimderdi salystyryp, «Mýhakomat ýl-lýǵataın» atty shyǵarma jazdy. Munda «túrik tili parsy tilimen salystyrǵanda óte baı ári ádebı ıkemdi» degen tujyrym jasady jáne muny dáleldeýge tyrysty. Bul máselede onyń (Naýaı) bıik dárejesine qaramaı parsy shaıyr­lary oǵan qarsy kúresti. Naýaı kóp­tegen shyǵarmalarynda túrik tiliniń mártebesin ulyqtady.

 

Parsy tili óldi sol sátte,

Tilge kelsem, túrik tilimen.

 

Túrik ulymyn degen janmyn basynan,

Túrik tilinde jyrlar tókken shashyla.

                              («Láıli-Májnúnnen»)

 

Osyndaı áreket Orta Azııa saraı ádebıetiniń bedelin arttyrdy. Bul dáýir ádebıetiniń uly ókilderiniń biri – Naýaı, onyń ákesi Kenje Batyr. Ol kisi áýelde baqsy edi. Onyń aqyndyǵy da bolǵan. Ábil Qasym Babyrǵa qyzmet etti. Naýaı 1440 jyly dúnıege keldi. Ol Qyratta (Gerat) Qusaıyn Baıqaramen bir mektepte tálim aldy. Mektepte Naýaı parsy ádebıetin tereń úırendi. Ákesi Qyrattan Mashhadqa qashyp barǵanda Naýaıdi de ózimen ala ketti. Naýaı ákesi kóz jumatyn osy kósh kezinde 17–20 jastarda edi. Naýaı Qyrattaǵy saraıǵa oraldy. Qandaı da bir sebeppen Samarqanǵa baryp, sonda turaqtady. 1468 jyly Qusaıyn Baıqara Qyratty alǵanda Naýaıdi qasyna shaqyrdy. Ol qabyl alyp, Baıqaranyń keńesshisi, keıin bas ýázir qyzmetin atqarady. Qusaıyn Baıqaramen túsinispeýshilik ornap, Astrabadqa ákim retinde jiberiledi. Bir-eki jyldan keıin ákimdikten bas tartyp, ruqsatsyz Qyratqa qaıtady. On bir jyl shyǵarmashylyqpen aınalysady jáne qaıta bas ýázirlikke taǵaıyndalyp, on eki jyl boıy osy qyzmetti atqarady. 1500 jyly dúnıeden ozdy. Onyń otyzdan asa shyǵarmasy qaldy. Olardyń ishinde eń mańyzdylary: «Mýhakomat ýl-lýǵataın», «Hamsa», «Tórt dıýan», «Majalısı...», «Nasoıım...» atty shyǵarmalar.

Naýaıdiń aqyndyq sheberligi bar­lyq shaǵataı shaıyrlarynan jo­ǵary baǵalanady. Muny kezinde Babyr da qostaǵan. Ismaıyl Hıkmet ázerbaı­jan­sha basylǵan «Dıýanı Hýsaın Baı­qara» eńbeginiń kirispesinde Qusaıyn Baı­qaranyń aqyndyǵyn Naýaıden joǵary dep baǵalaǵan. Biraq bul qısynsyz pikir edi. Naýaı shyǵarmalarynyń tili – asa qundy qazyna. Olardy tildik turǵyda  ǵana zerttep, árbir sóziniń mánin ashý  úlken ǵylymı zertteý jumysyn qajet etedi. Naýaı – aqyn-jazýshy ǵana emes, uly ǵalym. Kóptegen baǵaly kitap onyń buıryǵymen, tikeleı qatysýy­men jazyldy. Tanymal sýretshiler, sazgerler, ǵalymdar onyń qamqorlyǵynda boldy. О́zi de áýenge áýes boldy. Babyrdyń málimetinshe, kúı de shyǵarypty.

 

О́zbeksheden tárjimelegen –

Aıdyn JALMYRZA,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty