Farabıtanýdyń eleýli belesi

Osy oraıda ǵulamanyń baı mura­syn júıelep, ár kezeńde, ár tilde jazylǵan zertteýlerdi, aýdarmalardy, ǵylymı paıymdaýlardy bir arnaǵa toǵystyrý maqsatynda qurastyrylǵan tańdaýly kóptomdyqtyń máni aıryqsha. Bul  – ál-Farabı týraly ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan ǵyly­mı oıdyń, mátindik dástúrdiń, fılo­sofııalyq ınterpretasııalardyń tutas panoramasyn kórsetetin irgeli basylym. Onda otandyq jáne sheteldik farabıtanýshylardyń eńbekteri, klassıkalyq derekkózder, zamanaýı ǵylymı taldaýlar keńinen qamtylyp, ǵulamanyń tulǵasy men ilimin jan-jaqty ashýǵa umtylys jasalǵan.

Kóshpelilik pen otyryqshylyq damyǵan orta ǵasyrlar kezeńinde, Shyǵysta birinshi, álemde ekinshi ustaz bola bilgen ál-Farabı babamyz 870 jyly Arystyń  Syrdarııaǵa quıar saǵasynda Farab shaharynda, túrkilik aýqatty otbasynyń shańyraǵynda dúnıege kelgeni málim. Ál-Farabıdiń týǵan jylyna qatysty ártúrli derek bar. Áıtkenmen dúnıejúzi ǵalymdary 870 jyly týǵan degen ǵylymı baılamǵa kelip, negizsiz boljamdardy joqqa shyǵardy. Al endi oıshyldyń týǵan jeri týraly da ǵalymdar arasynda bir toqtam bolmaı kelgen. Iаǵnı ál-Farabıdiń týǵan jeri týraly úsh nusqaly derekter qatar júrgen. Onyń birinshisi Farab degen qala. Qazirgi О́zbekstannyń Buqara qalasyndaǵy, Ámýdarııanyń bergi jaǵynda rasynda da Farab ataý­ly jer bar.

Birinshiden, ol qala emes, kishkene ǵana qystaq, ekinshiden arab tarıhshylary men saıahatshylarynyń eńbekterinde ǵulamanyń týǵan jerin Arystyń Syrǵa quıar tusy dep ashyq jazady. Sondyqtan Buhara qala­syndaǵy Farab qystaǵy men ál-Fa­rabı týǵan Farab qalasynyń eshqan­daı baılanys bolýy múmkin emes.

Kelesi Farab degen qala Aýǵan­­standa bar degen de joramal kezdesedi. Biraq bul aımaqtaǵy qala­nyń ataýy Farab emes, Farıab bul qaladan túlep ushqan ǵalym da bar, onyń esimi Farıabı degen qosymshamen jalǵanǵan.

Úshinshi Farab degen qala Tájik­standa da bar degen keıbir toptar­dyń boljamy tipten shyndyqqa janaspaı­dy. Sebebi bul aımaqta mundaı ataý­ǵa uqsas birde-bir qala, tipten kent, qystaqta joq ekenin ǵylymı-praktı­kalyq turǵydan dáleldegen din qaı­rat­keri, shyǵys­tanýshy-ǵalym Ábsattar qajy Derbisáli bolatyn. Otyrar shaharynyń tarıhy taǵdyrly bolyp keledi. Sondyqtanda ǵalamǵa ǵylym nuryn shasha bilgen Ábý Nasyr Muhammed ál-Farabı babamyz haqynda sóz qozǵar bolsaq, onyń týǵan jeri haqynda da irkilmeýimiz lázim.

Arystyń Syrdarııaǵa quıar saǵa­synda oryn tepken qazirgi Otyrar burynǵy Farab shahary týrasynda azdy kópti tarıh  paraqtaryn pa­raq­tap, arhelogııalyq taraptaryna toqtalaıyq.

Jaratqan syıǵa tartqan seksen jyldyq ǵumyryn tek qana jarat­qannyń qubylys­taryn zert­teýge arnaǵan danyshpan ǵulama Ábý Nasyr Muhammed ál-Farabı babamyz kindik qany tamǵan Otyrar shahary týraly joǵary­da azdy-kópti málimetterge toqtaldyq. Oǵan toqtalýymyzdyń basty sebebi – qazir­gi tańda biz ǵulamanyń tikeleı mura­gerleri bola turyp onyń esimin ál-Fa­rabı dep bilemiz. Al negizinde onyń azan shaqyryp qoıǵan esimi ózge. Al ál-Farabı degen tirkes farabtyq degen maǵynany bildiredi. Babamyzdyń týǵan jeri de sol órkenıetter arasynda shoqtyǵy eń bıigi. Qalanyń tolyq tarıhyn bilmeı, biz ál-Farabıge tolyq kire almaq emespiz.

Ál-Farabıdiń tolyq aty-jóni  –Ábý Nasyr Muhammed ıbn Muhammed ıbn Ýzlaǵ ıbn Tarhan ál-Farabı at-Týrkı.

Ortaǵasyrlyq Islam dáýiri kezeńinde ómir súrgen kóptegen ǵalym­nyń aty sekildi ǵulamanyń da atynyń uzaq bolýy tabıǵı zańdylyq. Al endeshe esimine tolyq túsindirme berer bolsaq:

«Ábý Nasyr» degen sóz arab tilinen aýdarǵanda «Nasyrdyń ákesi» degen uǵymdy bildiredi. Osy oraıda ózdi­ginen bir suraq týyndaıdy, ál-Fara­bı ómir boıy úılenbeı ketken bolsa, qaıdan «Nasyrdyń ákesi» bolady, al endi naqty jaýap bersek, arab elde­rinde «Kýnııa» degen uǵym bar, ıaǵnı laqap at qoıý. Ǵalymdardyń aıtýynsha, ǵulamanyń óte zerek bir Nasyr at­ty shákirti bolypty, ony ózine qatty tartyp, qasynan tastamaı alyp júr­gen soń zamandastary oıshyldy «Nasyr­dyń ákesi» atap ketken bolsa kerek.

Al óziniń azan shaqyryp qoıǵan esimi Muhammed, ákesiniń de esimi Muhammed. Osydan-aq ǵulamanyń otbasy Islam dinine degen qandaı qurmetpen qaraǵanyn ańǵaramyz. Iаǵnı Muhammed dep Islam dininde Allanyń elshisi bola bilgen sońǵy paıǵambardyń qurmetine qoıǵan.

Al Ýzlaǵ arǵy atasynyń esimi bolsa, esimindegi kelesi «tarhan» sózi ǵulamanyń aýqatty jáne áskerı otbasynan shyqqanyn kórsetedi. Keıbir málimetterge qaraǵanda tarhan­dyq­tardyń balalary toǵyz ret qylmys jasasa da keshirim bolady eken. Sodan-aq bul áýlettiń el aldyndaǵy abyroıynyń qaı deńgeıde ekendigin kórsetip tur. Keıbir tarıhshylar osy «tarhan» sózi arqyly ǵulamanyń túrki tektes Qańly rýynyń Darhan qańly tarmaǵynan shyqqan dep te aıtyp júr. Árıne, bul qazirgi kúnde tek qana boljam ǵana, degenmen shyndyqtan da alys emes.

«Ál-Farabı» sózi qazaq tilinde farabtyq degen maǵynany bildiredi. Ortaǵasyrlar kezeńinde ómir súr­gen barsha ǵalymdardyń esimi týǵan qalasynyń atymen atalǵan. My­sa­ly, Qashqar qalasynda týǵan ǵalym Mahmud Qashqarı, Balasaǵun qala­synda týǵan Júsip Balasaǵunı, Iassy qalasynda týǵan Qul Qoja Ahmet Iаsaýı­lar syndy Farab qalasynda týǵan­dyqtan ál-Farabı atanǵan bolatyn.

At-Túrkı atty sońǵy tirkesi ol kisiniń túrki tektes ekenin bildiredi. Ál-Farabıdiń aty jóni kóptegen arab tarıhshysynyń eńbekterinde de kezdesedi. Solardyń biri 1172 –1248 jyldar aralyǵynda ómir súrgen Jamal ad-Dın Ábýlhasan ál-Qıftı degen ǵalymnyń eńbeginde ál-Farabıdiń esimi atalǵan eken. Tipten oǵan arnalǵan arnaıy taraýda bar. Ol jerde ál-Qıftı Mýhammed ıbn Mýhammed Tarhan ál-Farabı dep jazǵan eken. Kelesi ál-Farabı týraly jazǵan Ibn Ábı Ýsaıbıǵa (1203–1270)  atty ǵalym óz eńbeginde ony «Ábý Nasyr Muhammed ıbn Muhammed ıbn Tarhan ıbn Ýzlaǵ» dep jazypty. Ári qaraı ǵulama týraly arabtyń beldi ǵalymy Far Sad óziniń zertteý monografııasynda týra qazir qalaı jazyp júrsek, dál solaı jazǵan eken. Dálirek aıtqanda «Ábý Nasyr Muhammed ıbn Tarhan ıbn Ýzlaǵ ál-Farabı at-Túrkı», dep jazady. Iаǵnı joǵaryda keltirilgen túrki tektes degen uǵymdy bul ǵalymda qýattaǵanyn anyq baıqaýǵa bolady. Budan ózge de ál-Farabıdi túrki tektes dep jazatyn úlken ǵalym, zertteýshi Ibn Halıqan bolatyn. Ol óziniń zertteý kitabynda ǵulamaǵa arnaǵan «Ál-Farabı – faılasýb», ıaǵnı «Ál-Farabı – fılosof» degen kólemdi taraý bar. Sol taraýda ál-Farabıdiń Farabtan shyqqanyn, fılosof ekenimen qosa túrki tektes ulttan shyqqandyǵyn ǵylymı turǵydan dáleldep jazady. Negizinen ál-Farabıdi dúnıejúzilik ǵalymdar túrki dep jazady, jalǵyz ırandyq ǵalymdar ǵana ony parsy tekti dep jazady, jazyp ta júr. Olardy parsy tektes deýiniń basty sebebi – ál-Farabı týǵan aımaqty sol kezeńderde samanıler bılegen ekeni shyndyǵynda tarıhı turǵydan ras. Degenmen samanıler tek qana basqarýshy bılikte ǵana boldy, al negizgi otyryqshy halyq túrkiler bolatyn. Sondyqtan da ǵylymı turǵydan parsy tekti dep aıtý da jazý da qate bolmaq. Dál osy parsy tektes, túrki tektes týraly sózge baılamdy, arabtanýshy, akademık Ábsattar qajy Derbisáli: «Men din qyzmetinde júrgenimde Tegeran qalasyna konferensııaǵa qatystym. Mundaǵy bir úlken kitaphanaǵa barǵanymda kórgenim – kitaphana dálizinde «Ábý Nasyr ál-Farabı» dep jazylyp tur eken. Sonda men ál-Farabıdiń qazaq topyraǵynda dúnıege kelgenin aıttym. Biraq ol kezde kitaphana dırektory qarsy pikirin bildirdi. Ol kisiniń aıtýynsha, ál-Farabı – parsy, sebebi ol kezeńde Farabty samanıler bılegen-di. «Ras, sol kezeńde Farab samanıler qol astynda bolǵany tarıhtan aıan. Biraq samanıler tek bılik basynda ǵana boldy emes pe? Jergilikti halqy túrki tektiler edi», dep edim. Oǵan da sengisi kelmedi. Endeshe, men bylaı dedim: «Kitaphanańyzda Ibn Halıqannyń kitaby bar ma?». Ol kisi «ıá, bar»,  dedi. Kitapty ákelip edi, kitap ishinen «Ábý Nasyr ál-Farabı Otyrar qalasynda týǵan, túrki tekti, alǵash úırengen tili túrki tili»  degen sózderdi óz kózimen kórgende meniń sózime ılandy». Iаǵnı taǵy da ǵylymı turǵydan aıtarymyz ál-Farabıdi túrki dep jazý tarıhı turǵydan ádilettilik.

Biraq keıbir zııaly qaýym ókilderi keıingi kezderde ǵulamany tipten qazaq ultynan shyqqan dep biledi. Biraq tarıh turǵysynan qarastyrar bolsaq, Qazaq handyǵy XIV–XV ǵasyrlar aralyǵynda ǵana ulttyq negizde memleket bolyp qalyptasqan edi. Al ál-Farabıdiń ómir súrgen kezeńi IH–H ǵasyrlar aralyǵyn qamtıdy. Sonda ál-Farabıdiń taǵy da túrkilik kezeńniń kórnekti ókili ekenin baıqaımyz. Iаǵnı ál-Farabıdi jekelegen ulttarǵa qosýdyń eshbir tarıhı negizi joq. Degenmen de kórnekti farabıtanýshy, akademık Babajan Ǵafýrov osy talas-tartysqa baılanysty pikir qaıshylyǵyn joıý maqsatynda mynadaı keremet ǵylymı pikir bildiredi: «Ál-Farabı ómir súrgen kezeńde qazaq, ózbek sııaqty ulttar bolǵan joq. Biraq ál-Farabı qazaq jerinde ómir súrgen túrki taıpasynan shyqqan, sol taıpa keıinirek qazaq halqynyń quramyna endi. Sondyqtan ál-Farabıdi jeke ulttarǵa bólýdiń qajeti joq»,  dep óz sózin túıindeıdi.

Ǵulama týrasynda kóptegen máli­met­tiń nusqalanyp ketýi de zańdylyq. Sebebi oıshyl bizge belgili kóptegen eńbeginde óziniń jeke basy týrasynda málimetter qaldyrmaǵan. Alaıda Ábý Nasyr Muhammed ál-Farabı týrasynda áli de jazylar ǵylymı hám ádebı eńbekterdiń kóp bolary zańdylyq.

Jaqypbek ALTAEV,

fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor