Jazýshyny bir kórýge ińkár bolǵan júrektiń ańsary Ábish Kekilbaıuly dúnıeden ozǵanda da basylmap edi. Yntyǵasyń, qoıasyń. Endi bul jalǵanda kezdese almaıtynyńdy sezingen saıyn kóńildi aýyr muń basady. О́mir jolynda bir sát jyly alaqanyn ustap, qaýyshqan, dıdarlasqan jandardyń baqyttan basy aınalyp júrgendeı-aq kórinetin. Álde Ábishti kórý baqytqa balanýshy me edi? Qalaı bolǵanda da meniń sanamda jazýshy Kekilbaıuly qushaǵy keń, sózi jumsaq, meıirimi kól-kósir, tarıhty aıtsa qııanǵa, ádebıetti aıtsa tereńge ketetin sóz muhıty bolyp elesteıtin.
Bul joly Ábishti emes, Ábishtiń qarashańyraǵyn, kitaptaryn kórý úshin qasterli tabaldyryǵyn attadyq. Qalamgerdiń ózi aıtqandaı oqýshy kezderinde-aq yqylasty, ystyq sezimderimen tabysqan Klara apamyz qarsy aldy. Kimderdi kútpegen, kimderdi qarsy almaǵan aıaýly jan bul?! Ábish óz qatarynan buryn úıli bolǵanda, búkil jora-joldastary osy apamyzdyń dastarqanynan dám tatyp, osy úıdiń tórinde aıran-asyr bolyp jatady eken. Dáýren ótipti. Bul kúnde bári qartaıyp, qatary sıregen býyn elimizdiń ár tarabynda oqshaý-oqshaý estelik aıtatyn úıge aınalypty. Endi mine, jarty ǵasyr ótken ýaqytta da sózge, ádebıetke qyzyǵyp júrgen nemerege tatıtyn jastardy Klara apamyz tap sol zamandastaryn kútkendeı quraq ushady.
Ortańǵy úlken bólmeniń úsh qabyrǵasyn ala ornalasqan kitap sóresinde álemniń jaýharlary ret-retimen, taqyrybymen, janrymen jaıǵasypty. Dúnıe isine, úı tirshiligine ómiri aralaspaǵan Ábish bul joly kitaptardy ózi rettepti. Tarıh, ádebıet, mádenıet, sóz óneri teorııasyna qatysty eńbekter ushań-teńiz. Birin tanyp, birin múlde tanymaǵan qalpy úńilemiz. Jazýshynyń óz eńbekteri, álem tilderinde jaryq kórgen kitaptary jeke tur. «Oqymaı qalǵan kitaby joq» deıdi apamyz tanystyryp jatyp. Biz shúbásiz senip, bas ızeımiz. Kitapqa súıengen ár kezeńde túsirilgen fotosýretterdiń tarıhy da bólek bir shejire.
Úıdiń qabyrǵalaryna maıly boıaýmen salynǵan kartınalar ilinipti. Sonaý 1978 jyly nemister álemniń úzdik júz jazýshysyn anyqtaǵan. Solardyń jıyntyq sýreti de úlken bolyp ilinip, sán berip tur. Arasynda úsh musylman bar. Rasýl Ǵamzatov, Shyńǵys Aıtmatov, Ábish Kekilbaıuly. Endi bir kartına – Sherqala. «Uıqydan oıanǵan arý» eńbeginde jazýshy: «Tús kezinde Aqmysh bulaǵynyń qarsy aldyndaǵy aınalasy bir shaqyrymdaı qum tastan turatyn jan-jaǵy ushpa quz Sherqala shyńyn baryp kórdik. Onyń basyna shyǵý úshin ádeıi baspaldaq jol jasalypty. Eteginde tas qamaldyń jurnaǵy jatyr. Basynda el turǵan qonys, shamasy qudyq bolsa kerek, bir túpsiz shuqyr bar. Syńaıyna qaraǵanda, jer asty pana sııaqty bor keýekten salmaǵy 17 fýnt bolatyndaı saýyt taýyp aldyq. О́ne boıyn tot basyp ketipti, batyr jaýyngerdiń saýytyna uqsaıdy, kóp jerin oq tesip tastapty. Oq tıgen jerge qatqan qannan turǵan tottyń izin qansha tazartsaq ta ketire almadyq. Sherqala shyńynyń bıiktigi 90 sajyndaı. Onyń qasyndaǵy kóne qamal ornynan uzyndyǵy 6 vershok, qalyńdyǵy bir vershok tórt buryshty jaqsylap kúıdirgen qysh kirpishter taýyp aldyq. Onyń bir synyǵyn Novopetrovsk bekinisine ákelip, qamal salyp jatqan ınjener kapıtan Gennerıhqa kórsetip edik, jaqsy kirpish dep maqtady. Shamasy sol mańnan tabylǵan tas kómirdiń tabyna kúıdirilse kerek». Bul M.I.Ivanınniń «Orys geografııa qoǵamy jazbalarynyń» 1847 jyly shyqqan 11 kitabynda jarııalanǵan «1846 jyly Mańǵystaý túbegine barǵan saparym» deıtin uzaq jol jazbalarynan alynǵan úzindi» dep mysal keltiripti.
Serikbaı Qondybaı Sherqalany Mańǵystaýdyń sımvoly dep, taý tarıhyn qyrymdyq jyrlar sıklymen baılanystyryp zerttepti. Onda tarıh ta, aıtar sóz de múlde alysqa ketedi. Jolbarys qala degen maǵynany bildiretin meken týraly ańyz da kóp. Klara apamyz sonyń bireýin aıtty. Qazaqtar men túrikmender soǵysqanda, túrikmender osy taýdyń basyna shyǵyp ketipti. Sý alý úshin tómenge qaýǵa tastaıdy eken. Qazaqtar qaıta-qaıta qaýǵany qıyp otyrǵan. Sýsyz qalǵan túrikmender berilipti deıdi. Bul mańǵystaýlyq A. Tanatov degen sýretshiniń syılyǵy eken.
Taǵy úsh kartına bar. Biri – jazýshynyń óz portreti. Ekinshisi – Kaspıı jaǵalaýy. Úshinshisi – Basqudyq. Ábish týǵan jer. Ońdydan ary. Qudyqtyń sýyn jazýshy qaıta shyǵartyp, qalpyna keltirgen eken. Bul kartınalarǵa arabsha jazýmen Aıtqalı dep qoltańba salynǵan.Týǵan jerge degen yqylasy aýylyn qabyrǵaǵa kóshirip kelipti.
Qoshtasarda Ábish kitaphanasyna taǵy bir ret kóz saldym. Uzaq qaradym. Nemeresi Abyl: «atamnyń syzyp oqyǵan kitaptaryn ózim qaraımyn, ıe bolamyn» dep otyr. Qaz qatar tizilgen danalardyń ortasynan oryn alý endigi urpaqqa tipti qıyn soǵatyndaı kórindi. Sóredegi kitaptar mańǵaz, mártebeli. Shuqshıyp qaraǵan saıyn, baǵasyn sezip, qulpyra túsedi. Ábishtiń qolyn alǵan kisi balasy ǵana emes, Ábishtiń qolyna túsken kitap ta baqyttymyn dep keýde qaǵatyndaı. Qaqsyn. Jarasady.
Saýlyq aıtyp esikti jaba bergende Sherqala jylt etti de, tolyq qarap úlgermedim. Endi oılap otyrmyn, bálkim, Ábish aýylymen osy kartınalar arqyly tabysyp, uzaq qarap otyrǵan bolar. Saǵynyshpen...
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»