Shet elderde ómir súrip jatqan kóptegen qandas baýyrlarymyz barshylyq. Olardyń arasynda bıik laýazymǵa qol jetkizgenderi nemese ǵylym-bilim, kásip, medısına salasynda tanymaldylyqqa ıe bolǵandary qanshama. Solardyń biri – kózi tirisinde «Mońǵol medısınasynyń atasy» atanǵan dáriger-hırýrg, Mońǵolııaǵa eńbek sińirgen dáriger (1990), Mońǵolııa Memlekettik syılyǵynyń laýreaty (1993), Mońǵolııa eliniń Halyq dárigeri (2001), Eńbek Eri (2007), akademık (2009) ardager aqsaqal Qaıyrolla Jáleluly.
Joǵaryda jazylǵan marapattarǵa qarap-aq bul qazaq dárigeriniń osal adam emes ekenin ańǵarǵandaımyz. О́tken jyldyń sońy jeltoqsan aıynda kezekti eńbek demalysyn paıdalanyp, baıólkelik aǵaıyndardyń aman-sálemin bilip qaıtqan edik. Osy saparymyzda el astanasy Ulan-Batyrda turatyn Qaırakeńmen onlaın tildesip, mańdaı terimen mońǵol jurtyn moıyndatqan abyz aqsaqaldy atajurttaǵy aǵaıyndarymen qaýyshtyrý maqsatynda azǵana áńgime órbitken edik.
– Assalaýmaǵaleıkým Qaıyrolla aǵa, men Qazaqstannyń bas gazeti «Egemen Qazaqstan» basylymnyń qyzmetkeri bolamyn...
– Ýaǵaleıkýmsalam, qosh kelipsiz, el-jurt, Elbasymyz aman ba? Gazetterińdi bilem, ınternet arqyly qadaý-qadaý qarap otyramyz. Qol tıgende degendeı... al endi suraǵyńdy qoıa ber, qalqam!
– О́mir tarıhyńyz jaıly qysqa-nusqa aıtyp berseńiz?
– Qobda betinde (Mońǵol eliniń batysyn aıtady) týǵan adammyn. Jeti-segiz jasymda ákem Jáleldi halyq jaýy retinde ustap, atyp tastady. Jaryqtyq kózi qaraqty adam edi, 1900 jyldardyń basynda Qazan, álde Ýfa qalasynda moldanyń oqýyn oqyǵan eken...
– Qaı jyly oqýǵa bardyńyz?
– Ekinshi dúnıejúzilik soǵys burqyrap jatqan 1941 jyldyń kúzinde Baı-ólke aımaǵynda ashylǵan alǵashqy orta mektepke bardym. 1945 jyly tórt jyldyq bilim alǵan soń, kabınasy aǵash ZIS-5 deıtin shaban mashınamen 21 kún júrip Ulan-Batyrǵa keldim. Maqsatym – ofıserlik mamandyqty oqý.
– Jalǵyz keldińiz be?
– Joq. Meni Ulan-Batyrǵa sol tusta aımaq basshysy bolǵan Qabı degen aqsaqal jetektep ákeldi. Qabań jaryqtyq qalqa-mońǵoldyń adal perzenti, qazirgi Mońǵol eliniń negizin qalaýshy qaıratker tulǵa, daryndy qolbasshy D.Súhe-batordyń otbasymen etene aralasady eken. Meni sol úıge alyp bardy. Ol tusta qaıratkerdiń ózi ómirden ótken, shańyraǵynda jesiri Iаnjyma, uly Ǵalsyn jáne kelini bar eken. Qabań Iаnjymaǵa meni amanattap «sabaǵy bastalǵanǵa deıin osynda júrsin» dep tapsyrdy. Sóıtip ataqty adamnyń úıinde eki aı jattym.
– Sodan...
– Sodan 1945 jyldyń kúzinde áskerı shendilerdi daıyndaıtyn D.Súhe-bator atyndaǵy ofıserlik mektepke qabyldandym. 1951 jyly áskerı oqýdy támamdap, kelesi jyly eldegi jalǵyz ýnıversıtettiń medısına fakýltetine oqýǵa tústim. 1957 jyly ony úzdik aıaqtap, sodan beri úzdiksiz dárigerlik qyzmet atqaryp kele jatqan jaıym bar...
– Sizdiń bitirgen mamandyǵyńyz ortopedııa eken. Qalaı neırohırýrg boldyńyz?
– 1960 jyly Chehoslovakııada sosıalıstik rejim aıasyna toptasqan elderdiń dárigerlerin jınap «Jasóspirimderge jasalatyn ortopedııalyq otanyń ereksheligi» atty segiz aılyq kýrs uıymdastyryldy. Mońǵolııa atynan men bardym. Kýrsty aıaqtap, elge qaıtýǵa qamdanyp jatyr edim, densaýlyq mınıstri habarlasty: «Qaıyrolla qaraǵym, elimizde mıǵa ota jasaıtyn birde-bir maman joq, osy sala boıynsha oqysyn dep Máskeýge tórt dárigerdi jibergen edik, olar oqýdy ıgere almady. Sen soǵan bar!» dedi. Bardym. Oqydym. Úırendim.
– Túsinikti. Siz mońǵol medısınasy tarıhynda tuńǵysh ret 1966 jyly adamnyń mıyna ota jasaǵan kórinesiz...
– 1966 jyly tuńǵysh ret Darıma degen kishkentaı qyzdyń mıyna ota jasadym. Onyń aldynda mynadaı bir kezdeısoq oqıǵaǵa tap boldym. Aýrýhanada kezekshi dáriger edim. Ústi-basy qyp-qyzyl qan kishkentaı qyzdy kóterip er adam kirip keldi. Balany motosıkl qaǵyp ketipti. Soqqynyń qatty bolǵany sonshalyq, sábıdiń basy jarylyp, mıy syrtyna shyǵyp ketipti. Jetkinshektiń mıyn búldirip almaı ornyna salyp, basyndaǵy jaryqty tiktim. Aman-esen jazylyp ketti. Ol kezde men hırýrg te emes edim...
– Qansha balańyz bar? Osylardyń ishinde jolyńyzdy qýǵandary bar ma?
– Balam beseý edi, bir ulym erterek dúnıe saldy. Eki qyzymnyń biri – ekonomıst, biri – muǵalim, qalǵan eki ulymnyń biri – ınjener, biri – ózimniń jolymdy qýǵan neırohırýrg. Aty – Qusaıyn. Budan basqa jolymdy qýǵan Abaı atty jıenim bar. Jaqynda osy jıenim mıdyń ishki qurylysyndaǵy óte názik tamyr talshyǵyn ekinshi tamyrǵa jalǵaıtyn asa kúrdeli operasııany jasap shyqty. Bul mońǵol túgili álem medısınasynda asa eptilikti qajet etetin neırohırýrgııa. Tipti ataǵynan at úrketin myna meniń de qolymnan kelmegen sharýa.
– Tárbıelegen shákirtterińiz kóp shyǵar?
– Barshylyq. Dárigerlik jumyspen qatar kúni búginge deıin medınstıtýtta sabaq bergenime 60 jyldan asty. Osy aralyqta 11000 shákirt tárbıeleppin. Birshama jyl buryn «Mońǵol neırohırýrgııasynyń tarıhy» atty eńbek jazdym. Osy kitapty jazý barysynda baıqaǵanym, el tarıhynda 2000 jylǵa deıin mı jáne julynǵa ota jasatqan 20 myńnan astam adam bar eken. Osylardyń 90 paıyzyna men ota jasappyn.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»
Astana – Barnaýyl – Bıısk – Qosaǵash – Baı-ólke