Kúnde júrip júrgen jol edi. Myna turǵan jer. Qys kúshine enip, sary aıaz saqyldaıdy. Qańtardyń amaldan soń, sońǵy toǵyz toǵysy ótýde. Tolǵaq aıazdan beter. O, jasaǵan, saqtaı gór! Bismillá, qudaı qoldasyn! Marqum Attan babam osy ýaqytty «qystyń shildesi» deýshi edi.
Shal selk etip oıanyp ketti. Qarly dala, kún aıaz. Qoryqqan men qýanǵan birdeı. Kári serkedeı sepsıip jol shetinde turǵany elestep, qaradaı elegizip, uıyqtaı alsashy. Kempiri jatqan bólmeniń esiginen syǵalap edi, Márýa shálisin basyna búrkengen kúıi uıqyǵa ketipti. Tún ishinde beti ashyq qalǵan sandyqty jaýyp, kiltin ornyna qoıdy. Álgi balany bir kórsem berermin, kóligine qadasyn dep úkiniń qanatyn izdep júr edi.
Bular kelin bosandy degen habar jetisimen abyr-sabyr boldy. Qalaı jolǵa shyqqandaryn ózderi de bilmeı qaldy. Talaı jyl kútken júgirmek qoı. Kelininen buryn, ulyn oılap qamyǵyp júrdi. Balasyz ekeýden-ekeý. Onyń jasynda bul úsh-tórt ul kórdi. Ilmıgen bir qyzǵa qosylǵanyna ishteı qarsy edi. Kandıdat pa, professor ma, áıteýir, birdeńe degen oqymysty. Jaratpady. Ul sýretshi. Adamnyń, jan-janýardyń emes, jany joq zatty árle, boıa dep eskertedi bul. Sheberhanasynda shardyń ústinde bılep turǵany, oınap turǵany belgisiz bir qyz bar úlken sýret ilinip turady.
– Sýretti qoı, odan da áıelińe bala taptyr – dep kijinedi bul.
– Kelin estip qalsa, uıat bolar, – dep bezekteıdi kempiri.
– Týdyr! Aty Merkit! Uqtyń ba! – deıdi bul.
Uıqysy kelmedi. Aýdan ortalyǵyna lezde alyp baratyn jol. Kúndelikti baryp júrgen. Úsh ul jınalyp alyp bergen kólik zýlap turǵan-dy. О́zi surap alyp edi. Sonshalyqty qartaıyp turǵam joq dep. Seksenge jetkende kúreń minip, qyzdy aýylǵa barmaspyn. Oljabaıǵa berermin. Artqy oryndyqqa jaıǵasqan Márýa ony-muny, býyp-túıgenderimen álek. Kenet kólik bir-eki ret syrǵyp baryp, jaılap toqtady. Buǵan ne boldy? Bári durys edi ǵoı.
– Ne bop qaldy? Buzyldy ma? Búıtpeýshi edi ǵoı? Duǵa oqydyń ba? Oqyp pa ediń? Aınalmaǵa jetpeı oqy dedim ǵoı saǵan! Endi ol bizdi jibermeıdi! Qaldyq dalada! – dep kempiri ashý shaqyrdy.
Syrtqa shyqty. Beti-qoldy aıaz qarıdy.Úskirik. Aýdan ortalyǵy men aýyldyń ortasy. Ary-beri júrip jatqan kólik te kórinbeıdi. Myna turǵan jer, zý etip baryp kelemiz dep ek. Sóıtkenshe bolǵan joq, Qaraburadan kómir tasyp júrgender óte shyqty. Adam sııaqty toqtap jón surasa qaıter edi?! Qaıtarda toqtarmyz degeni me?
– Oıbaı-aý, ne ǵyp tursyń? Zvondashy Ǵalımanǵa, jolda qaldyq dep. Áı, sen be! Sen meni úsitip óltiresiń myna aıazda! – dep kempiri taǵy da aıǵaıǵa basty.
– E, ne boldy?! Aralda qalyp baramysyń ózi? Álgi kishkentaıdy kórgenshe júrek alaburtyp, Aqbeıittiń aınalmasyna qalaı jetkenimdi bilmeı qalyppyn. Duǵa oqýǵa da bir qaıyrymǵa keltirmedi. Bir ashýyn berer búgin. Jumystaǵy balany bosqa mazalap. Júrer qazir bireýler aýyldan! – dedi shal.
Áıtse de, júrerin júrer-aý, aıaz qysyp barady. Úsip qalmasaq jarar edi degen qorqynysh mazalaı bastady. Olaı qarady, bylaı qarady, melshıgen qalpy kólik tur. Seltıip qaıta jolǵa shyqty. Bireý-mireý toqtar. Alystan qaraıǵan kóringen sııaqty boldy.
– Amansyzdar ma? Tońyp qaldyńyzdar ǵoı. Aqjarǵa jolǵa shyǵyp pa edińizder? Oı, aqsaqal-aı, myna aıazda úıde otyrmaısyzdar ma? – dep esik ashqan jigit esik pen tórdeı kólikten sekirip tústi.
– Al, káne otyryńyzdar, – dedi de áýeli ekeýiniń bıik máshinge minýine kómektesti. Kempiriniń býǵan-túıgenderin tasydy. Qolymen nusqap kólikti kórsetip, bireýmen sóılesti.
– Qazir shydańyzdar. Jetkizip salamyn. Tońyp qalypsyzdar ǵoı. Men sizderdiń aýylǵa bara jatyr em. Mektepterińizge, – dedi jigit óz sharýasyn aıtyp.
– Qaraǵym, bizge bola burylyp, jolyńnan qaldyń. Myna turǵan jer dep shyǵyp ketip edik. Sabyrsyzdyq eken. Jolaýshyǵa qaıyrymdylyq jasaǵanyń – saýap, qaraǵym, – deıdi sýyqtan ábden tońǵan kempiri dir-dir etip.
– О́ziń qaı balasyń? Kimniń balasysyń? – dedi shal.
– Atym Ánýar. Máskeýden oqý bitirdim. Oblysqa jumys isteýge keldim. Bul kólikti ákem oqý bitirgen kúni syılap edi. Sodan beri kólikti júrgizýdi oqyp, úırendim, jattyqtym. Alty aı ótkende jolǵa shyǵyp edim. Mine, sizdermen tanystym!, – dedi ol.
– Onda saýabyń kókten bolar, balam! Máskeýden deısiń be? Sonda qandaı oqý bitirdiń? Kóligiń de keremet eken!
– Hımıkpin. Zaýytta jumys jasaıtyn bolamyn. Kúl-qoqys aýaǵa kóp taralady, biz sol zardapty joıýmen aınalysamyz, – dedi Ánýar.
– О́zderińiz aıazda qonaqqa bara jatyrsyzdar ma?
– Nemereli boldyq. О́ziń qonaqqa kel bizge.
Perzenthanaǵa bara jatyrmyz. Aty – Merkit. Metrkege sonda jazady eken, áripterden qate ketip qalmasyn dep ári nemeremizdi kórgenshe asyǵyp, – dep kempiri qudaı-aý, búkil áýlettiń shejiresin shertti.
Keshkilik Aqtan aqsaqal men Márýa apa úıge kelse – esik aldynda jolda qalǵan kólikteri ózderinen buryn kelip qoıypty. Ań-tań.
– Áıem, atam-aý, úıge nege habarlasqan joqsyzdar jolda qaldyq dep? MAI qyzmetkerleri jetkizdi. Kólikke eshteńe bolmapty, – dedi de kelini Zeınep birtúrli kúmiljip qaldy.
– E, ne bopty sonsha? Aıazda jolda qalǵan jalǵyz biz be eken? Beıit tusynda turyp qaldyq. Áýlıeniń ruqsat berer túri joq, – dedi ekeýi qosamjarlana.
– Joǵa, olaı degem joq. Sizder kimniń kóligimen jettińizder? Bilesizder me?
– E, kimniń bolýshy edi? Ánýardyń bıik kóligimen zý ete qaldyq! – deıdi enesi.
– Ánýar degenińiz ákimniń uly ǵoı, áıem-aý! – dedi kelini tańyrqaı.
– Kim bolsa da, adamnyń balasy ǵoı! Qaıdaǵy ákim?! Ne boldy sonsha dúrligip, a?! – dedi atasy shamdanyp.
– Jańa kelgen jigitter aıtty. Ákimniń uly mektepke tennıs, konkı syılaýǵa kele jatypty.
* * *
Osy bir jaıdy aýyl ishi kópke deıin áńgime ǵyp aıtyp júrdi. Tipti, kóbi áli kúnge senbeıdi. Múmkin emes dep bastaryn shaıqaıdy. Ákimniń uly jolda qalǵan shal-kempirdi kóligine otyrǵyzyp, jetkizip salypty. О́mirde mundaı bolmaǵan. Bireý jaı «ákimniń ulymyn» dep qaljyńdaǵan shyǵar dep kúledi. Senbeıdi. Endi bireýleri ákimniń uly shetelde oqyǵanda eriktiler uıymynda bolypty. Sodan jaqsylyq jasaýǵa kóshipti. Áıtpese, bulaı tárbıeli bolmas edi deıdi. Baılardyń, ákim-qaralardyń uldary qaıyrymdylyq jasaýdy sánge aınaldyryp, hobbı jasaýǵa kóshipti degen gýil bir basylmady.
* * *
Shal uıyqtaı almaı mazasy ketti. Aqyry aýdan ortalyǵyna jolǵa jınaldy.
* * *
– Ánes Hamıtuly, keshirińiz sizdiń qabyldaýyńyzǵa bir aqsaqal kelip tur, – dedi hatshy qyz.
Shal el aıtyp júrgen yńǵaısyz áńgime úshin keshirim suramaq edi: ákimniń aıtýynsha, osy jaıdy dúrliktirip aýylǵa jaıyp, túrlendirip jibergen qyzmetkerlerge eskertý jasalypty.
– Rahmet, balam! Jasaǵan jaqsylyǵyńdy jasyr degen osy, – dedi shal da.
– Álgi kishkentaı Merkit ósip kele me, aqsaqal? Ánýar kórgisi kelip júr edi, – dedi ákim.
Iá, ómirde ártúrli jaılar bar. Qyzmet babyn baq-dáýlet, oryn-taq dep aınalasyna astamsıtyndar az emes. Ákim-qaralardyń balalary jaıly qoǵamda kózqaras múlde basqasha. Biraq, aralarynda Ánýar sekildi erikti de emes, jaqsylyqty hobbıge de aınaldyrmaǵan, shynaıy shyn júrekten meırimdi jandar da bar eken.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
PAVLODAR