Senimdi áriptestiktiń shırek ǵasyry

О́zara baılanystyń serpindi joly

Qazaqstannyń ýaqyt talabyna saı damýyna, álemdik ıgilikterdi ózine sińi­rýine Elbasy Nursultan Nazar­baev ustanǵan kóp-vektorly saıasat­tyń yqpa­ly zor bolǵany anyq. Atalǵan saıası baǵyt, ásirese elimizdiń Eýropa­lyq odaq­pen tıimdi ári teńgerim­di qarym-qa­tynas ornatyp, halyq­aralyq arenadaǵy bıik bedelin qalyptas­tyrýyna múmkindik berdi. Osy oraıda Eý­ropalyq odaqtyń áleýetin baǵam­daı bil­gen Qazaqstan óz múddesin kún tár­tibine shyǵara otyryp, batyl qadam­­dar jasady. Bul elimizdiń atalǵan bir­les­tikpen ornatqan ózara yntymaqtasty­ǵynyń shırek ǵasyrlyq tarıhyn zerdelegende anyq kórinedi...

О́zgeniń jamanynan jırenip, jaq­sy­syn óz paıdamyzǵa asyrý isinde ájep­táýir tájirıbemiz bar ekenin eskere sóı­lesek, halyqaralyq qoǵamdastyqpen qarym-qatynas ornatý barysynda esh­kimge ese jiberip jatqanymyz joq... Alaıda kórshiles memlekettermen, son­daı-aq Batys elderimen etene bolý, olar­men ózara yqpaldasý áserinen ulttyq bolmysymyzǵa jat zalaldy dúnıe­ler qoǵamymyzǵa dendep enip, rý­hanı quldyraýǵa dýshar bolýymyz múm­kin dep qaýiptenetinimiz, alańdaıty­nymyz ras. Degenmen, osy alańdaýshylyq bizdiń ulttyq sanamyzdy oıatyp, ımmý­nı­tetimizdi kóterip, sonyń nátı­jesinde ózge­niń jasyǵy men jaqsysyn aıyryp, álemdik qoǵamdastyqtan ózi­mizge qaje­tin ǵana talǵap alatyn deń­geı­ge jetke­nimizdi eskerýimiz kerek.

Búginde ózgenikin zor, ózimizdikin qor sanaıtyn túsinik birshama álsire­gen­deı. Árıne bul jaǵymdy úrdis táýel­sizdik jyldarynda ulttyq qundylyq­tary­myzdyń qadirin arttyryp, onyń mán-mańyzyn ashyp kórsetý baǵytynda júr­gizilgen memlekettik saıasattyń arqa­synda múmkin boldy. Muny aıtýdaǵy sebebimiz, qazir biz syrt eldermen áriptestik ornatý baǵytyndaǵy aýqymdy sharalardy qolǵa alǵanda eń aldymen ulttyq múddemizdi alǵa shyǵarýdy bas­ty nazarda ustap kele jatqanymyzdy qa­perge salý. Bul, basqany bylaı qoı­ǵanda, Qazaqstan men Eýropalyq odaq el­deri arasyndaǵy eki jaqty jáne kóp ­jaqty yntymaqtastyqty damytý isinde birden kózge túsedi.

Búgingi qazaqstandyqtar mem­le­ke­timizdiń Eýropa elderimen tyǵyz qarym-qatynas ornatýyna oń kózqaraspen qaraıdy. О́ıtkeni halqymyz elimizden shalǵaı jatqan Eýropanyń bizge mádenı-rýhanı, demografııalyq salalar bo­ıynsha tıgizetin jaǵymsyz yqpalynan asa qaýiptene qoımaıdy, qaıta olardyń ozyq tehnologııalaryn ekonomıkamyzdy damytýdyń negizgi tetikteri retinde qarastyrady.

Qazirgi tańda Qazaqstan men Eýropa­lyq odaq arasyndaǵy yntymaq­tas­tyq óziniń joǵary deńgeıin kórsetýde. Bul baǵyttaǵy jumystardyń nátıjeli bolýy­na eki jaq ta múddelilik tanytyp keledi. Búginde elimizdiń syrtqy saý­da aınalymynyń jartysyna jýy­ǵy Eýro­odaqtyń úlesine tıesili. Budan biz ózara áriptestiktiń álemdik ekono­mı­ka­daǵy daǵdarysqa qaramastan, nyǵaıa tús­kenin uǵamyz.

Álemdegi qazirgi jaǵdaıattardy jiti baqylap otyrǵan Qazaqstan óziniń syrt­qy saıasatynyń eýropalyq baǵytyn júzege asyrýda negizgi úsh salaǵa ba­sym­­dyq berýde. Onyń birinshisi eko­nomı­ka salasyna qatysty. Bul oraıda EO áleýetin eskere otyryp, el eko­nomı­kasyn nyǵaıtý, eýropalyq kapı­taldy tartý, saýda-ekonomıkalyq baı­­lanystardy óristetý, áleýmettik jáne ekologııalyq máselelerdi sheshý kóz­deledi. Ekinshisi saıasat salasyna baıla­nysty. Bul baǵyt boıynsha EO-nyń ın­te­grasııalyq tájirıbesin qoldaný, ıadro­lyq qarýdy joıý jáne taratpaý máse­leleri boıynsha yntymaqtasý, uıym­dasqan qylmysqa, halyqaralyq lań­kestikke qarsy kúres boıynsha kúsh biriktirý, beıbit operasııalar men basym­dyqtar sheńberinde áriptestik ornatý qarastyrylady. Al úshinshisi mádenı-rýhanı salany qamtıdy. Munda elimizdi eýropalyq keńestikke tanystyrý, oń ımıdjin qalyptastyrý baǵy­tynda jumys júrgizý, bilim berý jáne ǵylymı-zertteý jobalary boıynsha yntymaqtastyqty iske asyrý jaıy qaralǵan.

Áleýetin álem moıyndaǵan, jahan­daǵy salmaqty saıası-ekonomıkalyq birlestikterdiń ishindegi biregeıi sanalatyn Eýropalyq odaq qazirgi tańda Ulybrıtanııany qosa eseptegende 28 memlekettiń basyn biriktirip otyr. Bul elderde sońǵy derekterge qaraǵanda, 505 mıllıonnan astam adam turady. Eýropalyq keńes jáne Eýropalyq komıssııa syndy asa bedeldi basqarý organdary bar, adamzat damýynyń aldyńǵy qatarynda turǵan bul Odaq pen Qazaqstan arasyndaǵy baılanys 1993 jyldyń 2 aqpanynda bastalǵan-dy. Ile sol jyldyń jeltoqsanynda Brıýsselde Qazaqstannyń Eýropalyq odaq janyndaǵy ókildigi óz jumysyn bastasa, 1994 jylǵy qazanda Almaty qalasynda Eýropalyq komıssııanyń ókildigi iske kiristi. Sodan beri arada ótken 25 jyldyń kóleminde eki jaqtyń basshylary san márte kezdesip, ózara baılanystardy joǵary deńgeıge kótere bildi. Bul oraıda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eńbegi zor ekenin atap ótkenimiz oryndy. Máselen, Qazaqstan Prezıdentiniń EO-nyń ákimshilik ortalyǵy Brıýsselge segiz sapary júzege asyp, (1993 j. aqpan, 2000 j. maýsym, 2002 j. qarasha, 2006 j. jeltoqsan, 2010 j. sáýir men qazan, 2014 j. qazan, 2016 j. naýryz), olardyń barlyǵynda Eýropalyq odaq basshylyǵymen kelissózder júrgizdi. Elbasynyń EO basshylyǵymen kezdesýleri ártúrli halyqaralyq forýmdar aıasynda da boldy. Máselen, Eýropalyq komıssııa tóraǵasy J.M.Barrozýmen 2010 jyly 20 qarashada Lıssabondaǵy NATO sam­mıtinde, 2011 jyly 19 sáýirde Kıev ıadro­lyq sammıtinde, 2014 jyly 24 qań­­tarda Davostaǵy Dúnıejúzilik eko­no­­mıkalyq forýmda, Eýropalyq komıssııa tóraǵasy J.-K.Iýnkermen 2016 jyly 4 qyrkúıekte «G20» sammıtinde kezdesýler ótkizdi.

Sol sııaqty Eýropalyq odaq jetek­shi­leriniń de Astanaǵa saparlary bolyp turdy. Naqtylaı aıtqanda, 2010 jyly 1-2 jeltoqsanda Eýropalyq keńestiń sol kezdegi tóraǵasy H. Van Rompeıdiń Qazaqstanǵa alǵashqy sapary bolyp, ol elordada ótken EQYU sammıtine qatysty. Al 2013 jyly 2-3 maýsymda Eýropalyq komıssııanyń sol tustaǵy tóraǵasy J.M.Barrozýdyń Qazaqstanda alǵashqy resmı sapary ótti.

Eýropalyq odaq úlesi basym

Jalpy, ekijaqty yntymaqtastyq 1999 jyly Brıýsselde bekitilgen Áriptestik jáne yntymaqtastyq týraly kelisim, 2015 jyldyń 21 jeltoqsanynda Astanada qol qoıylǵan Keńeıtilgen áriptestik jáne yntymaqtastyq týraly kelisim (KÁYK) aıasynda jandana tústi. Aıta keteıik, Eýropalyq odaq Keńeıtilgen áriptestik jáne ynty­maq­­tastyq týraly kelisimdi Qazaq­stan­nan ózge keńestik keńistiktegi elder­diń eshqaısysymen jasaǵan joq. Bul elimizdiń atalǵan áleýetti birlestik úshin mańyzy joǵary ekenin ańǵartady. Atalǵan qujat buǵan deıin qalyptasqan áriptestikti ýaqyt talabyna saı jańa sıpatta damyta túsýge jol ashty. Onda halyqaralyq, aımaqtyq qaýipsizdik, saýda, ınvestısııa, ınfraqurylymdy damytý, ınnovasııa, mádenıet, sport jáne týrızm sııaqty mańyzdy degen 29 sala qamtyldy.

Qazirgi tańda Qazaqstannyń syrtqy saýda salasyndaǵy áriptesteri arasynda Eýropalyq odaq óziniń kóshbasshy­lyq rólin saqtap keledi. Máselen, 2016 jyly elimizdiń EO elderimen saý­da aınalymy 24,1 mlrd AQSh dollaryn qurady. Bul Qazaqstannyń jalpy saý­da aınalymyndaǵy EO-nyń úlesi 40 paıyzdy quraǵanyn bildiredi. Al 2017 jyldyń 10 aıynda Qazaqstan men EO arasyndaǵy saýda aınalymy 24,4 mlrd dollar boldy. Bul álemdik ekonomıkadaǵy jaǵymsyz ahýaldarǵa qaramastan, eki jaqtyń ózara tıimdi baılanys ornatyp, aradaǵy saýda aınalymyn azdap bolsa da ulǵaıta túskenin ańǵartady.

Osy arada aıta keteıik, EO men Qazaqstan arasyndaǵy saýda-ekonomı­kalyq qatynastardy retteı Keńeıtil­gen áriptestik jáne yntymaqtastyq týraly kelisimniń arqasynda ınvestı­sııa­lyq yntymaqtastyqty keńeıtý úshin turaqty negiz qalandy. Búginde Eýropa­lyq odaq bizdiń iri ınvestorymyz bolyp tabylady. Máselen, 2016 jyly Qazaqstanǵa EO tarapynan quıylǵan tikeleı ınvestısııa kólemi 10,8 mlrd dollarǵa jetti. Bul sol jyly elimizge kelgen jalpy ınvestısııa kóleminiń 50 paıyzyn quraıdy. Onyń ústine, elimizdiń aýmaǵynda Eýropalyq odaq elderiniń qatysýymen 3 myńnan as­tam birlesken kásiporyn tabysty ju­mys istep tur. Elimiz úshin EO elderi arasyndaǵy negizgi ınvestorlar Nıderland, Fransııa, Ulybrıtanııa jáne Germanııa bolyp tabylady.

Negizinde, elimizden Eýroodaq mem­leketterine energetıkalyq (mıneral­dy shıkizat, otyn) ónimder jónel­tiledi. Al olardan bizge keletin eks­porttyń negizgi bóligin kólik jabdyqtary, mashına­lar, ónerkásip taýarlary men hımııa­lyq ónimder quraıdy. Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan men EO arasynda energetıka salasynda ózara tıimdi qatynastar ornady. Eýropanyń energetıka salasyndaǵy iri kompanııalar Qazaqstannyń munaı-gaz salasyna mol qarjy saldy. Bul baǵyttaǵy jumystarǵa taraptardyń arasynda 2006 jylǵy jeltoqsanda bekitilgen Energetıka salasyndaǵy túsinik týraly memorandým keńinen jol ashty. Qujatta tabıǵı gaz ben munaıdyń iri óndirýshisi retinde Qazaqstannyń ma­ńyzdy róli atap kórsetilgen.

Qazaqstan men EO arasyndaǵy tıim­di baılanystar týraly sóz etkende, joǵa­ry­da atalǵan mańyzdy qujattarmen qatar, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen júzege asyrylǵan «Eýro­paǵa jol» baǵdarlamasyna soqpaı óte almaımyz. Naqtylaı aıtqanda, Qazaqstan tarapy qabyldaǵan, 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan «Eýropaǵa jol» atty baǵdarlamanyń ózara ynty­maqtastyqty jańa beleske kóterýdegi róli zor boldy. Bul qujat Elbasy­nyń 2008 jylǵy Joldaýy negizinde da­ıyn­dalǵany belgili. Atalǵan baǵdar­lama Eýropa elderimen saýda aınalymyn arttyrý, ekonomıkany, kó­liktik qatynastardy nyǵaıtý, qoǵam­dy eýropalyq standarttarǵa sáı­kes­tendirý, halyqtyń áleýmettik qor­ǵa­lýyn qamtamasyz etý syndy basqa da mańyzdy máselelerdi júzege asyrýdy kózdedi. Nátıjesinde «Eýropaǵa jol» baǵdarlamasy ekonomıkanyń básekege qabilettiligin kóterýge, halyqtyń ál-aý­qatyn jaqsartýǵa, elimizdiń turaq­ty­lyǵy men ornyqty damýyna múmkin­dikter berdi.

Qazaqstan bastamalaryna laıyqty qoldaý

Taǵy bir erekshe toqtala keter jaıt, Qazaqstan EO-nyń Ortalyq Azııa (OA) boıynsha strategııasy sheńberinde de tıimdi qatynas ornatyp keledi. 2007 jyly maýsym aıynda ótken Eýroodaq sammıtinde qabyldanǵan «EO jáne Ortalyq Azııa: áriptestiktiń jańa strategııasynda» qaýipsizdik, ekonomıka, energetıka, ekologııa, quqyq, bilim men saıası únqatysý salalary qamtylǵan. Osy oraıda EO munaı, gaz salasy men kólik dálizderine (INOGEIT), (TRASEKA), shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa, esirtkimen kúreske (KADAP), shekarany basqarýdy jetildirý­ge (BOMKA), bilim salasyn ilgeriletýge qatysty aýqymdy baǵdarlamalardy qolǵa aldy.

Negizinde, Eýroodaq kún tártibinde turǵan syn-qaterlerdiń aldyn alý maqsatynda Ortalyq Azııa elderimen áriptestigin keńeıtkisi keledi. Al Ort­a­lyq Azııa tarapy bolsa ýaqyt talaby­na saı damý úshin batystyń tájirı­belerin paıdalanýdy qup kóredi.

Qazirgi tańda EO-nyń Ortalyq Azııa boıynsha qazirgi strategııasy Eýropalyq odaqqa qatysýshy memleketterdiń ortaazııalyq bes respýblıkaǵa qatysty basty ustanymyn kórsetedi.

Bizdiń elimiz Eýropalyq odaq el­derimen tek ekonomıka salasynda ǵana emes, saıasat pen qaýipsizdik, demokratııa men adam quqyqtary salasynda da ózara áriptestik ornatyp otyr. Bul oraıda Qazaqstan men EO Eýropa­daǵy qaýip­sizdik jáne yntymaqtastyq uıy­my sheńberinde ońtaıly jumystar júrgizýde.

Bıyl Qazaqstan men Eýropalyq odaq arasyndaǵy ornyqty qarym-qatynastarǵa 25 jyl tolyp otyr. Osy aralyqta atalǵan Odaq elimizdiń halyqaralyq jáne aımaqtyq bastamalaryna, bitimgerlik baǵytyndaǵy qadamdaryna keńinen qoldaý bildirýmen keledi. Bul, ásirese elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyqqa saılanýynda, onyń sam­mıtin ótkizý barysynda, sondaı-aq 2017-2018 jyldarǵa BUU QK-ge tu­­raq­­ty emes múshe bolýymyzda, osy or­gan­ǵa bıylǵy qańtarda jetek­­shilik etýi­­m­izde, EKSPO-2017 kór­me­sin ótke­rý­de Eýropalyq odaq mem­leket­teriniń Qazaqstandy óz deńgeıinde qoldaǵany aıqyn kórindi.

Qoryta aıtqanda, elimizde sońǵy kezeńderde qabyldanǵan, halqymyz úlken úmitpen qarap otyrǵan aýqymdy baǵdarlamalardy ońtaıly túrde júze­ge asyrýda Eýropalyq odaq elderi áleýe­tin tıimdi paıdalaný maqsatyndaǵy memleketimizdiń salıqaly saıasaty óz jemisin berip otyrǵany sózsiz. Son­daı-aq álemdegi damyǵan elder tájirı­besinde memlekettiń áleýeti, ulttyq ekonomıkalardyń damý kórsetkishteri sıfrly tehnologııalar júıesin keń aýqymda paıdalaný deńgeıimen aı­qyn­dalatynyn eskere sóılesek, «Sıfr­ly Qazaqstan» baǵdarlamasyn el ıgili­gine aınaldyrýdy jedeldetý isinde de Eýropa memleketterinen úlgi alýymyz mańyzdy.

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»