Lastaný kózderi týraly aqparat qoljetimdi bolady

Bul júıe damyǵan elderde qorshaǵan orta týraly aqparatqa jurtshylyqtyń qoljetimdiligin júzege asyrý quraly retinde qoldanylady. Máselen, ekologııalyq aqpa­ratqa jurtshylyq quqyǵyn qam­tamasyz etý úshin quryl­ǵan Nıderland elindegi shyǵa­ryn­dylar tirkelimi 1974 jyldan beri paıdalanylyp keledi. Al AQSh-taǵy zııandy zattar shyǵaryndylarynyń tir­ke­limin 1980 jyldardyń sońyn­da amerıkalyq kez kelgen kitaphanadan kezdestirýge bolatyn. 2003 jyly Kıevte Eýro­panyń 55 eliniń ekologııa mınıstrleriniń kezekti kezdesýinde lastaýyshtardyń shyǵaryndylary men tasymaldaryn tirkeý týraly arnaıy hattamaǵa qol qoıyldy. Sonyń negizinde TMD elderi ulttyq tirkelimderdi qurýǵa qatysty jumystardy qolǵa ala bastady.

Bul júıe shyǵaryndy­lar­dyń sıpaty jáne sany týraly aqparat beretin katalogtan nemese derekter bazasynan, qaýipti hımıkattardy tasymaldaý boıynsha aqparattan turady. Ádette tirkelim aýaǵa, sýǵa, topyraqqa jáne óńdeý men kómý oryndaryna baılanysty aqparatty qamtıdy. Aqparat resmı derekkózderden alynyp, kásiporyndar­dyń mindetti memlekettik esebi­­niń derekterin usynady. Onyń tú­gendeý, zertteý men esepten negizgi aıyrmashylyǵy, oǵan ınternet arqyly keń kólemde qol jetkizýge bolady. Taǵy bir mańyzdy másele, tirkelim derekteri turaqty túrde tolyqtyrylýy qajet. Bul ýaqyt boıynsha úrdisterdi anyqtaýǵa múmkindik beredi. Atalǵan derekterdi qoǵam ókil­­deri eldi mekendegi eko­lo­­gııa­lyq jaǵdaımen tanysý jáne ekonomıka sektorla­ry nemese memlekettik or­gan­dar­dyń ekologııalyq qyz­metin baǵa­laýǵa paıdalana alady. Las­tanýdan zardap shekkender tirkelim derek­terin paıda­lana otyryp, eko­logııa­lyq qo­laı­lylyqqa, den­saý­lyqty saq­taýǵa baıla­nys­ty máseleler kóterý ar­qyly kásiporyndardy ekolo­gııa­lyq kórsetkishterdi jaqsartýǵa yntalandyrady. Sondaı-aq memleketke qal­dyqtardy, las­taýyshtardy, hımıkattardy basqarý, ıgerý nemese azaıtý basymdyqtaryn belgileý, zııandy qaldyqtardy joıý kezindegi qaýipti hımııalyq zattardy zertteýge baılanys­ty máselelerdi retteýge kómek­tesedi. Al ónerkásiptik sektorlar jáne jalpy hımıkatty tutynýshy kásiporyndar úshin taza tehnologııalardy engizýge, bilikti mamandardyń kelýine, aýmaqtyq deńgeı­­degi baılanystardy jaqsartý­­ǵa, básekege qabilettilikti art­tyrýǵa, jańa naryq­tardy ıge­rýge jáne ká­sip­­orynnyń qar­jy­lyq tu­raq­ty­lyǵyn art­tyrýǵa septesedi.

2018-2019 jyldary Ener­getıka mınıstrligi lastaýysh shyǵaryndy­lary men tasymaldary tir­keliminiń hattamasyn ra­tı­fıkasııalaý jumysyn júr­gizedi. Aıta ketelik, 2016 jyly Ekologııalyq kodeks­ke «Lastaýyshtardyń shy­ǵa­ryn­­dylary men tasy­mal­­darynyń memlekettik tir­keli­min júrgizý» atty jańa bap engizilgen bolatyn. Ener­getı­ka mınıstriniń 2016 jyl­ǵy 10 maýsymdaǵy №241 buı­­­ryǵymen «Lastaýysh­tar­dyń shyǵaryndylary men tasy­mal­darynyń memlekettik tir­­kelimin júrgizý erejesi» qa­byl­­dandy. Zańnamada qabyl­danǵan ózgerister negizin­de iri kásiporyndar (1-sanat­taǵy tabıǵat paıdalanýshy­lar) Ener­getıka mınıstrligi jáne on­yń aýmaqtyq organ­­­daryna aýaǵa, sýǵa jáne topy­raqqa shyǵarylatyn shy­ǵaryndylary, qaıta óńdeý jáne kómý oryndaryna tasymaldanatyn qal­­dyqtar tý­ra­ly aqparatty usy­na­dy. Sonymen qa­tar 2013-2016 jyldary iri ká­sip­­oryndardyń esep­teri sy­nama retinde usy­nyldy. Bul eseptermen ulttyq Orhýs or­taly­ǵynyń saıtynda jáne Qazaqstandaǵy LShTT engizýge arnalǵan aqparattyq portalynda tanysýǵa bolady.

Búginde halyqaralyq yn­t­y­maqtastyq sheńberinde «Ornyqty organıkalyq las­taýysh zattar boıynsha esep berý quraly retinde lastaýysh shyǵaryndylary men tasymaldar tirkelimin júzege asyrý» atty Qazaqstan Respýblıka­sy úshin taratý jáne habardar etýdi arttyrýdyń jobasy júzege asyrylýda. 2016 jyly qolǵa alynǵan bul joba 2019 jyly aıaqtalady. Joba­nyń basty nátıjeleriniń biri – kásiporyndarǵa arnal­ǵan esep­­tiliktiń onlaın júıe­sin qanatqaqty rejimde en­gizý, ulttyq quqyqtyq qu­jat­­tar jobalaryn daıyndaý, ónerkásiptik sektor úshin baǵa ádisteri bo­ıynsha ult­tyq nusqaýlyqtardy ázir­leý jáne qoljetimdilik, aq­pa­rat­qa jurtshylyqtyń qol­jetim­diligin qamtamasyz etý boıynsha is-sharalar júrgizý bolmaq. Iаǵnı, aldaǵy jyldary qazaqstandyqtar qorshaǵan orta týraly aqparat­qa jeke zańdy quqyǵyn toly­ǵy­men paıdalana alatyn bolady.

Aınel RYMBAEVA, «Ornyqty damý yqpaldastyǵy» ortalyǵynyń qyzmetkeri