Jambylda atqarylatyn jumys kóp

О́tken jyly oblystyń ónerkásip kásip­oryndary 367,9 mıllıard teńge­niń ónimin óndirgen. Ken óndirý óner­kásibi jáne karerlerdi qazýda óndiris kólemderiniń 12,6 paıyzǵa, óńdeý óner­kásibinde 1,6 paıyzǵa, elektrmen jab­dyqtaý, gaz, bý berý jáne aýany baptaý­da 0,8 paıyzǵa, sýmen jabdyqtaý, káriz júıesi, qaldyqtardyń jınalýyn jáne taratylýyn baqylaýda 0,7 paıyzǵa ósýi baıqalady. 

2017 jyly negizgi kapıtalǵa salyn­ǵan ınvestısııalardyń jalpy kólemi 234,5 mıllıard teńgeni qurap otyr. Sonymen qatar esepti kezdesýde ákim ótken jyly jalpy somasy 13,0 mıl­lıard teńgege 10 ınvestısııalyq jo­ba­nyń iske asyrylyp, onda 716 jańa ju­mys orny ashylǵanyn da aıtyp ótti. 

Sonymen birge ótken jyldyń keı­bir kórsetkishterinde óndiris kóleminiń tómendegeni baıqalady. Mysaly, qant óndirisi 22 paıyzǵa, sonyń saldary­nan tamaq ónimderiniń óndirisi 17 pa­ıyzǵa azaıǵan. «Amangeldi gaz» óń­deý zaýytynda naqty kólem ındeksi 52 paıyzdy quraǵan. Buǵan sebep – iri óndiris oryndarynda josparly jón­deý jumystarynyń júrýi, shıki­zatty óńdeýge tapsyrystyń bolmaýy. Osyn­daı jaǵdaılardyń aldyn alý úshin ekonomıkanyń barlyq sektorynda tu­raqty baqylaý-taldaý júrgizilýi tıis. Ol úshin tıisti basqarmalar, ákimder men kásiporyndar arasynda áriptestik baılanysty bir júıege salǵanymyz durys. Ekinshiden, kásiporyndardyń jumysyn turaqtandyrý qajet, ol úshin máseleler zerdelenýi tıis. Kásiporyndardy qaı­ta jańǵyrtyp, olardyń qýaty men júk­temesin kóterý boıynsha naqty mejelengen josparlar qabyldaý qajet. Jospar qatań baqylaýda bolýy kerek. Sol úshin, mamandardy tarta otyryp, ónerkásip salasynyń aımaqtyq kartasyn ázirleý qajettiligi týyndap otyr. Oǵan turyp qalǵan, jańǵyrtýǵa jatatyn kásip­oryn­dar enýi tıis.

Karta óndiris oryndarynyń pas­portyn qalyptastyrý nátıjesi boıynsha ár aýdannyń ekonomıkalyq jáne resýrstyq áleýetine negizdelgen jobalardy qoldaýǵa baǵyttalatyn bolady. Málimetterge súıensek, jyl basynda jumys istep turǵan shaǵyn jáne orta kásip­kerlik sýbektileriniń sany 58 myń birlikti qurap otyr. Olardyń jalpy sany 9 paıyzǵa artqan. Shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileri tarapynan 285 mıllıard teńgeniń ónimi óndirilip, ósim 0,7 paıyzdy quraǵan, dedi ákim óz sózinde. 

Sonymen qatar A.Myrzahmetov ag­­­rar­­lyq saladaǵy eńbek ónimdili­gin art­­­tyrýǵa jáne eksportty ulǵaıtýǵa úlken múmkindik bar ekenin, ótken jy­ly aýyl sharýashylyǵynda 255 mıllıard teńgeniń ónimi óndirilip, ósim 5,5 paıyzdy quraǵanyn, sondaı-aq sala­ǵa 24,7 mıllıard teńge ınvestısııa tar­tylǵanyn da aıtty. Agroónerkásip keshenin qoldaýǵa 11,8 mıllıard teńge sýbsıdııa bólingen. Paıdalanylmaı jatqan jerlerdi aınalymǵa engizý ar­qyly aýylsharýashylyq daqyldary or­na­lastyrylǵan alqaptar 6,2 paıyzǵa ar­typ, 630 myń gektarǵa jetkizilgen. 

Esepti jyly mal sharýashylyǵynyń barlyq sanattarynda et óndirý, sút, jumyrtqa, jún óndirý kólemi ulǵaıǵan. Barlyq mal sany kóbeıgen. Alaıda oblysta qolaıly jaǵdaılarǵa qaramastan, jemis-kókónis, alma, jıdek ónimderin qaıta óńdeıtin kásiporyndardyń tap­shylyǵy baıqalady. Osy máselege nazar aýdarýymyz tıis. Sonyń ishinde agro­ındýstrııalyq aımaq qurý máselesin qolǵa alý qajet dep sanaımyz. «Sybaǵa», «Qulan», «Altyn asyq» baǵdarlamalary 2-4 ese artyǵymen oryndalǵan. Osy oraı­­da, tiri salmaqtaǵy et ónimderin óndi­rý­di 127 myń tonnaǵa deıin, sútti 311 myń ton­naǵa deıin, eksporttyq et ónim­derin 2,4 myń tonnaǵa deıin jetkizý qajet.

Sebebi ónerkásiptegi kásiporyndar sııaqty aýylsharýashylyq ónimderin óńdeıtin de kásiporyndardyń júktemesi tómen. Sonyń biri memlekettik baǵdar­lamanyń kómegimen 2,5 mıllıard teńgege jýyq ınvestısııa salynǵan, táýligine 40 tonna et ónimderin shyǵara alatyn «Ońtústik-halal taǵamdary» shıkizattyń jetispeýinen tolyq túgil, jartylaı qýatyna shyǵa almaı tur.

О́ndiris oryndary men shıkizat daıyn­daıtyn, ásirese usaq sharýashylyqtardy ózara baılanystyratyn jumystardy uıym­dastyrý qajet. Jer máselesine kelsek, oblys aýmaǵynyń 72 paıyzyn taýar­ly aýylsharýashylyq óndirisin damy­týǵa qolaıly jerler alyp jatyr. Agrar­lyq salaǵa ınvestısııalar tartý maq­satynda 295 myń gektar jer áleýeti anyqtalǵan. Osy jerlerdi, aımaq­tyń klımattyq ereksheligin eskere otyryp, qajet degen jobalarǵa ǵana berý qajet. Búgingi kúnge ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý úshin 828 gektar jer bólingen. Jaıylymdyq ınfra­qurylym obektilerin damytý jáne qaı­ta jańǵyrtý maqsatynda ótken jyly 223 dana uńǵyma paıdalanýǵa beri­lip, jospar artyǵymen oryndalǵan. Bar­lyq josparlanǵan sharalardy iske asyrý nátıjesinde 2025 jyly oblys­tyń óńirlik jalpy ónimindegi aýyl­sharýa­shylyq óndirisiniń úles salmaǵyn 25 paıyzǵa jetkizý josparlanyp otyr, – dedi Asqar Isabekuly. 

Ákim esepti kezdesýde densaýlyq, bilim, áleýmettik salalardaǵy jetistik­ter­di de saralap, nátıjesin jarııalady. Budan keıin oblys turǵyndary ákimge kókeıde júrgen saýaldaryn joldap, laıyqty jaýaptaryn aldy. Búgingi tań­da oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi ǵı­ma­ratynyń syn kótermeıtini, jalpy, Jambyl óńirindegi mádenı nysandardyń jaı-kúıi jıi aıtylady. Osy máseleni Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi Maqulbek Rysdáýlet kóterdi. Osy oraıda A.Myrzahmetov rasynda da óńirge jańa mýzeıdiń qajet ekenin, endi ony qalaı, qaı jerden salý máselesin oılas­tyryp jatqanyn jetkizdi.

Búginde Sarysý aýdanyndaǵy eń ózek­ti máseleniń biri kógildir otyn. Oblys ortalyǵynan shalǵaı jatqan aýdan­ǵa osy ýaqytqa deıin múlde gaz bar­maǵan. Aýdandyq ardagerler keńesi­niń tóraǵasy Qudaıberdi Ábilov 45 myń turǵynnyń ýájin oblys basshysyna jetkizdi. О́z sózinde ákim tıisti mınıstrilikke bul másele boıynsha ótinim berilgenin, Sarysý aýdanyna gaz kirgizý jumystary bıyl bastalyp ketýi múmkin ekenin aıtty. Al Taraz qalasynyń turǵyny Alpysbaı Smaılov kóne shaharda eshqandaı demalatyn orynnyń joq ekenin, sonymen qatar Jambyl temir jol vokzaly aldyn­daǵy skverdiń de tozyǵy jetip tur­ǵanyn, endi osy máselelerdiń qashan ret­­ke keletinin aıtyp, suraq qoıdy. Bul oraı­da Asqar Myrzahmetov Taraz qala­syn­­daǵy Baýyrjan Momyshuly saıa­baǵy­­nan Dańq memorıalyn salýdy, qala ishin­­degi saıabaqtardy qalpyna keltirýdi, tipti bolashaqta mádenı keshen qurýdy jos­­par­laǵanyn aıtty. Al ob­lys­tyq más­­lı­hattyń depýtaty Gúljan Tileý­ber­dıeva «Merki-Shý» tasjolynyń tozyǵy je­tip, búginde syn kótermeıtinin oblys basshysynyń nazaryna usyndy. О́z só­zinde Asqar Isabekuly Shý aýdanyna bar­ǵan saparynda osy máseleni arnaıy zer­de­legenin, endi aǵymdaǵy jyly ol jol­dar­dyń jóndeletinin aıtyp, jaýap berdi.

Hamıt ESAMAN, «Egemen Qazaqstan»

Jambyl oblysy