Aqsaqal, sál tómenirek otyryńyzshy, bul ımamnyń orny edi, dedi jas jigit tórde otyrǵan qarııaǵa ótinish jasap. Ornynan amalsyzdan kóterilgen aqsaqaldyń júzinde renish taby baıqaldy. Sálden soń otyzdyń o jaq bu jaǵyndaǵy ımam kelip, tórdegi orynǵa jaıǵasty. Taǵy birde keshigińkirep kelgen jas ımam dastarqannyń basyna jaıǵasyp úlgergen jamaǵattyń, onyń ishinde aǵa býynnyń birin ornynan turǵyza, endi birin yǵystyra tórge qaraı bettedi... Iá, mundaı kórinister sırek te bolsa, kezdesip qalady.
Jalpy, qazirgi zamanǵy ımamnyń bitim-bolmysy qandaı bolýy kerek? Musylman qaýym tórin usynatyn «ımam» kim degen saýalǵa beriler jaýap ta árqıly. Keıbiri ımamdardyń jumysyn asa joǵary baǵalasa, endi biri qulyqsyz ǵana jaýap beredi. Desek te, el birligi úshin ımandylyqty tý etken ımamdardyń eńbegi qalaı bolǵanda da kópshiliktiń qoldaýyn qajet etedi. Imamnyń kishipeıil, meıirimdi, izetti, sabyrly bolýy kerek ekenin ómirden alynǵan mysaldarmen, danalardan qalǵan ulaǵatty sózdermen de sıpattap berýge bolar. Búgingi ıslam dininiń halyq aldyndaǵy bedeli de ımamdardyń is-áreketi men jurtshylyqpen jyly qarym-qatynasta bolýyna baılanysty ekeni jáne málim. Bul oraıda, qazaqtyń «jyly-jyly sóıleseń, jylan ininen shyǵady, qatty-qatty sóıleseń, musylman dinnen shyǵady» degen sózi de eske túsedi.
Imamdardyń dastarqan basynda ǵana emes, qoǵamda alatyn orny Shymkentte «Ulttyq salt-dástúrler men dinı rásimderdiń sabaqtastyǵyn birizdilikke baǵyttaý máseleleri» taqyrybynda ótken basqosýda da aıtyldy. Joǵarydaǵy mysaldar keltirildi. Degenmen negizgi áńgime ulttyq salt-dástúr men dinı rásimderdiń saqtalýyndaǵy aǵa býynnyń róli, qazirgi qoǵamdaǵy dinı rásimderdi, joralǵylardy júrgizý barysynda ysyrapshyldyqqa jol bermeý máseleleri tóńireginde órbidi. Aıta ketelik, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy (QMDB) Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha ókildigi – ortalyq meshit janynan qurylǵan aqyldastar alqasynyń májilisine zııaly qaýym ókilderi, qala, aýdan ımamdary, úkimettik emes uıymdar tóraǵalary qatysty. Basqosýda kóterilgen máseleler negizi ózge óńirlerde, mysaly soltústikte naqty júzege asyryla bastaǵan QMDB bekitken dinı rásimder men joralǵylardyń birizdiligi edi. Qazaǵy qalyń ońtústikte dinı joralǵylardy birizdilikke túsirý ońaıǵa soqpaı otyrǵany jasyryn emes. Tipti janaza men jerleý joralǵylarynda kórshiles aýyldardyń ózinde birshama erekshelik bar. Mysaly, Túrkistanda qazaly úıde as berýdiń toqtatylǵanyna on jyldaı bolypty. Bul úrdis ózge aýdandarda tolyq qoldaý tappaı keledi. Sondaı-aq jyrtys berý, qymbat kıimder taratý syndy kópshilik qoldaı qoımaıtyn joralǵylar da toqtar emes. Bul oraıda jıynǵa qatysýshylar ulttyq salt-dástúrimizdi saqtaý, biraq ysyrapshylyqqa barmaý qajettigin aıtty.
О́tken jyly shildede Ońtústik Qazaqstan oblysynda «HHI ǵasyrdyń úzdik zııatker ımamy» atty ımamdar forýmy ótip, sol jıynda din ókilderi sharıǵat jáne pátýa máselelerin negizge ala, marqumnyń bir jylǵa deıingi as-sý berý mázirin bekitken de bolatyn. Alaıda, ol tolyq oryndalmaı keledi. Bul máseleniń keshegi jıynda qaıta kóterilýi de sóz ben istiń úılespeı otyrǵanyn ańǵartady. «Ysyrapshyldyq pen astamshylyqqa, dańǵoılyq pen kerdeńdikke jol bermeý qajettigi Elbasy N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda aıtyldy. «Qazirgi qoǵamda shynaıy mádenıettiń belgisi – orynsyz sán-saltanat emes. Kerisinshe, ustamdylyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaıymdyq, únemshildik pen oryndy paıdalaný kórgendilikti kórsetedi» delingen maqalada. Iаǵnı árkim kórgendilik tanytýy tıis», degen oblys ákiminiń orynbasary Ulasbek Sádibekov qatysýshylardy kún tártibindegi másele boıynsha naqty usynystar aıtýǵa shaqyrdy.
Jamaǵattyń esinde bolar, QMDB ǵulamalar keńesiniń bekitýimen «Janaza jáne jerleý rásimderi» kitaby jaryq kórgen bolatyn. Búgingi qoǵamda jıi aıtylyp júrgen ózekti máseleler qamtylǵan, ǵulamalar keńesinde eki jyl qaralǵan osy jınaqta qabir basyna kesene turǵyzý, tastan belgi qoıý, musylman zıratynyń talaptary men qaǵıdalary, dinı joralǵylar bir júıege keltirilip, janazaǵa qatysty úkimder toptastyrylǵan. Qaıtys bolǵan kisini jerleý, qudaıy as pen sadaqa berýdiń ádebi de jan-jaqty qamtylǵan. Negizgi maqsat – eń aldymen, elimiz boıynsha dinı rásimderdi bir izge keltirý, ysyrapqa, sharıǵatqa qaıshy ádetterge jol bermeý. Bul oraıda, dinı mamandar marqumnyń otbasyna kórshileriniń tamaq daıyndap berýi – súnnet, qaraly úıdiń turmysy aýyr nemese bireýlerge qaryzy bolsa, olardyń odan saıyn qaryzǵa batyp, as berýi durys emes dep esepteıdi. Ol úıden as shyǵartpaý kerektigin, taǵamdy týysqandary, jora-joldastary nemese kórshileri úıinde jasaýyna bolatynyn aıtady. Sondaı-aq dinı mamandardyń aıtýynsha, úshin, jetisin, qyrqyn, júz kúndigin jáne jylyn berý sharıǵattyń talaby emes. Alaıda, Hanafı mázhabynyń ǵalymdary ony janazasyna qatysa almaǵan alystaǵy aǵaıyn-týysqandary kóńil aıtyp, kórisý úshin jasalatyn «mýbah» (ruhsat etilgen) joralǵylardyń qataryna jatqyzady. Marqumnyń jetisi, qyrqy, jylyna sıyr nemese jylqy soı dep talap etýge bolmaıdy. Ony básekege aınaldyrý durys emes. Marqumnyń atynan beriletin qudaıy asty árkimniń shamasyna qaraı bergeni jón. As ústinde ǵıbratty áńgimeler men ýaǵyzdar aıtylyp, jurtty ımandylyqqa shaqyrǵan durys. Qudaıy asyn berý toı emes, jarysa sóz sóıleý qate. Mine, osyndaı máselelermen qatar, basqosýǵa qatysýshylar ımamdardyń ýaǵyzdy qysqa aıtýy, ortany eskerýi, memleketshil bolýy jóninde de pikir-usynystaryn ortaǵa saldy. Al jazýshy Marhabat Baıǵut kópshilikti sózden iske kóshýge shaqyrdy.
– Bul másele aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Biraq sony júzege asyrý baıaý. Menen de basqalary bar ǵoı, túzeler, iske asady ǵoı deıtin bir salǵyrttyq, súlesoqtyq bar. Júzege asyrý ýaqyttyń, zamannyń talaby deńgeıinde emes. Degenmen, sońǵy 3-4 aıda ysyrapshyldyqqa jol bermeýde kishkene ilgerileý bar. Osydan 14 jyl buryn Shymkentte respýblıkalyq deńgeıde osyndaı dóńgelek ústel ótti. Jıynǵa kóp adam qatysty, respýblıkadan ókilder keldi. Bizdiń oblystan 50 ımam, zııaly qaýym ókilderi qatysty. Sol kezde din atyn jamylǵan, qasıetti ıslamnyń qundylyqtaryn jamylǵy etip alǵan, sol arqyly ulttyq qundylyqtarymyzǵa, ulttyq salt-dástúrlerimizge tamyrynan balta shaba bastaǵan radıkaldy dinı aǵymdardyń ókilderi qatty jumys isteı bastaǵan bolatyn. Dóńgelek ústelde din men dástúrdiń arasyna syna qaǵý, syzat túsirý maqsatynda, din bólek, dástúr bólek, ekeýi eki nárse dep jurtty shatastyryp sóılegender de boldy. Ondaılar ımamdardyń arasynan da tabyldy. Men jazýshylardyń janaıqaıy retinde sol jerde daýysymdy kóterińkirep, qatty sózder aıtýǵa májbúr boldym. «Álhamdýlla, biz musylmanbyz, biraq biz qazaq musylmanbyz, biz arab musylman bola almaımyz. Álhamdýlla, biz musylmanbyz, biraq biz qazaq musylmanbyz, túrik musylman bola almaımyz» dep ádeıi barlyq ulttardy atap shyqtym. Shynynda da biz qazaq musylmanbyz. Bas ııýge bolmaıdy, sálem salýǵa bolmaıdy, otqa maı quıýǵa bolmaıdy degenderdiń barlyǵynda ulttyq salt-dástúrlerimizge qarsy jumys istep, ulttyq qasıetterimizdi joqqa shyǵaryp, ultymyzdy kúıretý, qıratý maqsaty qoıylǵan. Marqum Asqar Súleımenov degen keremet jazýshymyz «men dinge senbeıtin dindarmyn» dedi. Mysaly osyny keıbireýler basqasha túsindi. Dinge senbeımin degeni radıkaldy aǵymdardy aıtqany, sol kezdegi dinniń jaǵdaıyn aıtty ol. Beksultan Nurjekeuly salt-dástúr, otbasy týraly romandar jazǵan, kórkemdikke tárbıeleıtin kóptegen shyǵarmalary bar. Ol: «meniń dástúrimdi moıyndamaıtyn dindi men de moıyndamaımyn» dedi. Ol qasıetti ıslam dinin moıyndamaımyn dep turǵan joq, ol jańaǵy aǵymdardy aıtty. Ony durys túsinbegender, teriske shyǵarýshylar da, teris túsinýshiler de tabyldy. Biraq aınalyp kelgende adam balasyn Alla taǵala kórkem minezben jaratqan, sol kórkemdikke tárbıeleıtin quraldyń bir túri mádenıetimiz, ulttyq kórkem ádebıetimiz. Ulttyq salt-dástúrler eshqashanda burynǵy zamandarda da, qazirgi zamanda da qasıetti ıslam qaǵıdalaryna eshqashan qaıshy kelmegen. Búginde kóterilip otyrǵan másele boıynsha kóp jumys isteý, sóz ben istiń birligi qajet. Ysyrapshyldyqqa jol bermeýde árqaısymyz ózimizden bastaýymyz, peıildi, nıetti túzep, jalǵan namysty joıýymyz kerek, – dedi jazýshy. Sondaı-aq ol saqaldy kútip ustaý kerektigin, Alla sóziniń aıtylýy men jazylýyna qatysty QMDB qabyldaǵan pátýany oryndaý qajettigin aıtyp ótti.
Iá, «dástúrli ıslam», «dástúrli qazaq musylmandyǵy» jóninde dinı mamandar aıtyp ta, jazyp ta júr. Biraq jurtshylyq arasyndaǵy nasıhaty azdaý sekildi. Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi Din máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory Aınur Ábdirásilqyzy «Ulttyń rýhanı tájirıbesi – memlekettik ıdeologııa negizi» maqalasynda «dástúrli ıslam», «dástúrli qazaq musylmandyǵy» degen uǵymdardyń negizsiz emestigine dálel bola alatyn eki qaınar kóz baryn aıtady. «Birinshisi – ıslam ilimin jetik meńgerip, qazaqy dúnıetanymmen astastyra bilgen, qazaqy musylmandyqqa negiz bolǵan biregeı ilimder qalyptastyrǵan ultymyzdyń kórnekti tulǵalarynyń eńbekteri; ekinshisi – halqymyzdyń dinı tanymyn, rýhanı qundylyqtary men ustanymdaryn tanytatyn shyǵarmashylyq muralary (aýyzsha shejireler, maqal-mátel, jyr-ańyz, salt-dástúr, yrym-tyıymdary)», deıdi shyǵystanýshy, qurantanýshy ǵalym. Osyndaı ǵylymı ýájderdi, dástúrli ıslamdy negizge ala, aıtylǵan usynys-pikirlerdi eskere, aqyldastar alqasynyń májilisine qatysýshylar dinı rásimder men joralǵylardyń birizdiligi boıynsha úndeý qabyldady.
Ǵalymjan ELShIBAI, «Egemen Qazaqstan»