Sońǵy jyldary óńirde balyq sharýashylyǵy kenjelep qaldy. Jergilikti balyq jáne balyq ónimderimen oblys turǵyndary tolyq qamtamasyz etilmeı otyrǵanyn tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń mamandary da rastaıdy.
Bir adam norma boıynsha jylyna kemi 14 kılo balyq ónimin tutynýy tıis bolsa, bul kórsetkish elimizde edáýir tómen. Balyq sharýashylyǵyn qalyptaǵydaı damytýǵa múmkindik jetkilikti bolǵanyna qaramastan, ishki áleýet utymdy paıdalanylmaı jatqanyn ónimderdiń syrttan úzdiksiz tasymaldanatynynan-aq ańǵarýǵa bolady. Bul salamen aınalysýǵa múddeliler jetip-artylsa da oǵan qoldaý kórsetilmeıtini túsiniksiz. Osyndaı nemketti kózqarastan keıin dúken sóreleri shetel ónimderine toly bolmaǵanda qaıtedi?! Olardyń baǵasy qoljetimdi bolǵandyqtan tutynýshylardyń talasa-tarmasa satyp alatynyn kórip júrmiz. Mundaı ónimdi usynýshylar sapa jaǵyna bas aýyrtyp jatpaıdy, ónimniń basym bóligi kórshi Reseıden jetkiziledi.
Kózin taba bilgenge balyq sharýashylyǵy da tabysty, ótimdi sala ekenin jekelegen kásipkerler tájirıbesinen bilýge bolady. Biraq aýlanǵan oljany óńdeıtin kásiporyndardyń joqtyǵy, zańsyz balyq aýlaýshylardyń azaımaı otyrǵany, taǵy basqa sebepter saldarynan eksport túgili jergilikti naryq tolyq qamtamasyz etilmeýi tıisti oryndardy oılandyrsa kerek.
О́ńirde balyq sharýashylyǵyn damytýǵa barlyq qajetti alǵysharttar bolǵanymen, eseptegi 1328 sý aıdynynyń 426-sy ǵana paıdalanylady eken. Olardy kásipkerler uzaq merzimge jalǵa alsa, 167-si áli kúnge deıin rezervtik qordyń esebinde turǵany túsiniksiz. Byltyr bar-joǵy myń tonnaǵa jýyq balyq jáne basqa sý janýarlary aýlanypty. О́ńirdegi ózen-kólderdi jıyrmaǵa tarta jergilikti jáne jersindirilgen balyq túrleri mekendeıdi. Olardyń ishinde móńke, alabuǵa, taban, shortan, shabaq, tuqy jáne taǵy basqa balyq túrleri úlken suranysqa ıe. Alaıda, sharýashylyqty damytý josparlary qaǵaz júzinde túzilgenimen, ǵylymı-zertteý, tehnıkalyq jáne tehnologııalyq jabdyqtaý jumystary talapqa saı atqaryla bermeıdi. Balyq sharýashylyǵyn damytyp, kásipkerlerdi kóptep tartyp, óndiris kólemin arttyrý úshin 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy sheńberinde ózen-kólderge 44 mıllıon dana tuqy jáne sıg dernásilderi jiberilgen bolatyn. Memlekettik tapsyrys boıynsha Petropavl balyq tálimbaǵy qazynadan bólingen qarjyǵa Sergeev pen Petropavl sý qoımalaryna 95 mıllıon shabaq jibergen. Alaıda, bul sharalar azdyq etedi, keshendi sharalar qolǵa alynýy kerek. Jyl saıynǵy jetistikter jipke tizgendeı alǵa tartylsa da túıindi máseleler jetip-artylady. Máselen, brakonerlikpen aınalysýshylardyń qatary seıiler emes. Ásirese, omyrtqasyz sý jándigi – artemııany zańsyz aýlaýshylar qatary kóbeıip barady. Farmasevtıkalyq ónerkásipte baǵa jetpes bıologııalyq ónim retinde paıdalanylatyn artemııany paıdalanýǵa shekteý men kvota belgilenbek túgili, aýlaýǵa da ruqsat joq. Soǵan qaramastan artemııa zańdy belden basýshylardyń kóz qurtyna aınalǵaly qashan! Tuzdy kól óniminiń zor paıdasyn biletinder ony jasyryn joldarmen eksportqa shyǵaryp, en paıdanyń qyzyǵyn kórip júr. Mamlıýt, Taıynsha, Ýálıhanov aýdandary aýmaqtarynda ornalasqan kólderde onnan astam zańsyz balyq aýlaý oqıǵasy tirkelip, qylmystyq ister qozǵalǵan. Kerisinshe reseılikter artemııany qaıta óńdeýde ozyq tehnologııalardy keńinen qoldanady. Mysaly, Altaı ólkesiniń bıligi úlken kásiporyn ashyp, jyl saıyn 3,5 mıllıard teńge tabys alyp otyr.
Qazaqstandaǵy kólderdiń 40 paıyzdaıy Qyzyljar óńirinde ornalasqan. Biz osy áleýetimizdi tolyq paıdalana almaı kelemiz. Balyq sharýashylyǵyn damytý arqyly jańa jumys oryndaryn ashýǵa, qosymsha kiris kózderin tabýǵa bolady. Bul salada nebári 180 soltústikqazaqtandyq eńbek etedi. Salyq túsimi az. Biraz kólder ıesiz qalǵan. Sondyqtan jergilikti turǵyndardy osy salaǵa tarta otyryp jumyspen qamtý máselesin sheshýge bolady. Bir sózben aıtqanda, taýarly balyq sharýashylyǵyn órkendetýdiń ishki múmkindikteri kóp.
О́ńdelmegen balyq pen artemııany syrtqa shyǵarmaýdyń, brakonerlikke tosqaýyl qoıýdyń barlyq joldaryn qarastyrǵan jón, degen edi aımaq basshysy Qumar Aqsaqalov ákimdiktiń bir otyrysynda. Kórshi el tájirıbesin zerttep, úlgi alýǵa shaqyrǵan. Shaıan tárizdes qurttardy jasandy jolmen ósirýge basymdyq berý qajettigin atap kórsetken.
Iá, oblysta balyq sharýashylyǵyn qoldaý tetikteri qalyptasyp jatqanymen, bul salada áli ilgerileý baıqalmaıdy. Balyqshylardyń jergilikti sany men naryqtaǵy ónimniń úlesi mardymsyz. Qaldyqsyz óńdeýden góri tabıǵattyń esepsiz baılyǵyn aýlaýmen ǵana shektelý sekildi tutynýshylyq psıhologııa basym. Sońǵy bes jylda ishki jalpy ónimdegi shaǵyn jáne orta bıznestiń mólsheri óspegen.
Artemııa salınanyń bir tonnasy 3,5 mıllıon teńge turatynyn eskersek, balyq ta baılyq kózi ekenin tipti uǵynǵandaı bolasyń. Aıtqandaı, Qytaı demekshi, Aspanasty eliniń alpaýyt qarjygerleri ınvestısııa quıý arqyly óńirde balyq kásipornyn salýǵa nıetti. Osylaısha yrǵalyp-jyrǵalyp júrgende esepsiz en baılyq ózgelerdiń qanjyǵasynda ketip qalmasyn delik.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy